Ажил гүйцэтгэх болон хөлсөөр ажиллах гэрээний НДШ, татварын ялгаа
Ажил гүйцэтгэх болон хөлсөөр ажиллах гэрээний нийгмийн даатгал, хувь хүний орлогын албан татвар суутгах зохицуулалт, практик ялгаа, анхаарах асуудлууд.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Оршил
Иргэн, хуулийн этгээдүүд тодорхой ажил үйлчилгээ авах, гүйцэтгүүлэхдээ гэрээний хэлбэрийг буруу сонгох, үүнээс үүдэн нийгмийн даатгалын шимтгэл болон хувь хүний орлогын албан татварыг буруу тооцоолох эрсдэл түгээмэл тулгардаг. Иргэний хуулийн дагуу байгуулсан ажил гүйцэтгэх болон хөлсөөр ажиллах гэрээгээр тохирсон цалин хөлс нь Нийгмийн даатгалын ерөнхий хуульд заасны дагуу шимтгэл ногдох орлогод хамаарах бөгөөд суутган төлөгч нь нийгмийн даатгалын шимтгэл болон хувь хүний орлогын албан татварыг суутган төсөвт төлөх үүрэгтэй.
Иймд гэрээний зүйлийг зөв тодорхойлох, нийгмийн даатгал болон татварын суутгалыг хуульд нийцүүлэн хэрэгжүүлэх нь талуудыг санхүүгийн болон хууль зүйн хариуцлагаас хамгаална.
Энд Нийгмийн даатгалын ерөнхий хуулийн 7.4.10-т хамаарах иргэнээр гэрээгээр ажил гүйцэтгүүлсэн нөхцөлийг тайлбарлана. Гэрээний нэр дангаараа бүх татварын ангиллыг шийдэхгүй. Бие даасан үйл ажиллагааны орлого, хуулийн этгээдийн үйлчилгээ, хөдөлмөр эрхлэлтийн орлогыг бодит нөхцөлөөр ялгаж, тус бүрийн татварын суурь, суутган төлөгчийн үүргийг шалгана.
Хууль зүйн үндэслэл
1. Гэрээний мөн чанар ба ялгаа
Иргэний эрх зүйн хүрээнд хийгддэг эдгээр хоёр гэрээ нь дараах ялгаатай байна:
- Ажил гүйцэтгэх гэрээ: Иргэний хууль, 343-ийн 343.1, 343.2-т зааснаар ажил гүйцэтгэгч нь тодорхой ажлыг хийж гүйцэтгэх, захиалагч ажлын үр дүнг хүлээн авч хөлс төлөх үүрэг хүлээнэ. Энэ гэрээний гол зүйл нь биет байдлаар бий болох ажлын үр дүн байна.
- Хөлсөөр ажиллах гэрээ: Иргэний хууль, 359-ийн 359.1, 359.2-т зааснаар ажиллагч нь тохиролцсон ажил, үйлчилгээг гүйцэтгэх, ажиллуулагч хөлс төлөх үүрэгтэй. Энд ажлын үр дүн бус, харин тодорхой үйл ажиллагаа, ажил үйлчилгээ үзүүлэх явц өөрөө гэрээний зүйл болдог.
Харин ажилтан нь ажил олгогчийн удирдлага, заавар, хяналтын доор тодорхой ажил үүргийг заасан ажлын байранд биечлэн гүйцэтгэж байгаа бол Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 4-ийн 4.1.15-д заасан "хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцаа" үүснэ. Түүнчлэн Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 41-ийн 41.3-т хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцааны шинжтэй бол хөдөлмөрийн гэрээнээс өөр төрлийн гэрээ байгуулахыг хориглосон бөгөөд өөр гэрээ байгуулсан ч хөдөлмөрийн гэрээ байгуулсанд тооцдог болохыг анхаарах шаардлагатай.
2. Нийгмийн даатгалын шимтгэл ногдуулалт
Хууль тогтоомжийн шинэчлэлээр ажил гүйцэтгэх, хөлсөөр ажиллах гэрээгээр ажиллаж буй иргэдийн нийгмийн баталгааг хангах үүднээс дараах зохицуулалтыг мөрдүүлж байна:
- Албан журмаар даатгуулах: Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 7-ийн 7.4.10-т зааснаар өмчийн бүх хэлбэрийн хуулийн этгээд, хүнтэй ажил гүйцэтгэх, хөлсөөр ажиллах болон тэдгээртэй адилтгах гэрээний дагуу ажиллаж байгаа ажилтан нь тэтгэврийн даатгал болон тэтгэмжийн даатгалд албан журмаар даатгуулахаар заасан.
- Шимтгэл ногдох орлого: Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 19-ийн 19.1.2-т Иргэний хуулийн 343, 359 дүгээр зүйлд заасан ажил гүйцэтгэх, хөлсөөр ажиллах гэрээгээр тохирсон цалин хөлс нь нийгмийн даатгалын шимтгэл ногдох орлогод шууд хамаарна. Мөн зүйлийн 19.2-т зааснаар шимтгэл ногдох орлогын доод хэмжээ нь сарын хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээнээс багагүй байх шаардлагатай.
- Шимтгэлийн хувь хэмжээ: Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 18-ийн 18.1-д заасан хувь хэмжээний дагуу ажил олгогч болон даатгуулагч шимтгэл төлнө.
- Ажил олгогчийн үүрэг: Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 32-ийн 32.2.1-д ажил гүйцэтгэх, хөлсөөр ажиллах гэрээ байгуулсан өдрөөс ажилтныг нийгмийн даатгалд албан журмаар даатгуулах үүрэгтэйг тодорхойлсон бөгөөд Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 21-ийн 21.1-д шимтгэлийг сар бүр тооцон суутгаж тухайн сард багтаан төлөхөөр зохицуулсан.
3. Хувь хүний орлогын албан татвар (ХХОАТ)
- Хөдөлмөр эрхлэлтийн бусад орлого: Хувь хүний орлогын албан татварын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 7-ийн 7.1.6-д үндсэн ажлын газраас бусад хуулийн этгээд, хувь хүнтэй байгуулсан гэрээний үндсэн дээр ажил, үүрэг гүйцэтгэж авсан хөдөлмөрийн хөлс нь хөдөлмөр эрхлэлтийн орлогод хамаарна.
- Татвар ногдуулах орлогыг тодорхойлох: Хувь хүний орлогын албан татварын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 14-ийн 14.1-д заасны дагуу татвар ногдуулах орлогыг тодорхойлохдоо уг орлогоос нийгмийн болон эрүүл мэндийн даатгалд төлсөн шимтгэлийг хасч тооцно.
- Татварын хувь хэмжээ: Хувь хүний орлогын албан татварын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 21-ийн 21.1-д зааснаар жилийн 120 сая төгрөг хүртэлх албан татвар ногдуулах хөдөлмөр эрхлэлтийн орлогод 10 хувиар албан татвар ногдуулна.
- Суутган төлөх хугацаа: Хувь хүний орлогын албан татварын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 25-ийн 25.1.1, 25.6-д зааснаар суутган төлөгч нь орлогоос суутган авсан албан татварыг дараа сарын 10-ны өдрийн дотор төсөвт шилжүүлж, улирал бүр тайлагнах үүрэгтэй.
- Үйл ажиллагааны орлогоор тооцох онцлог: Хэрэв иргэн бие даан хувиараа үйлдвэрлэл, үйлчилгээ, ажил гүйцэтгэх тогтмол үйл ажиллагаа эрхэлдэг бол Хувь хүний орлогын албан татварын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 8-ын 8.1.2-т зааснаар үйл ажиллагааны орлогод хамаарч, Хувь хүний орлогын албан татварын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 26-ийн 26.1-д заасны дагуу өөрөө татвараа тайлагнаж төлөх боломжтой.
Практик алхамууд
Ажил гүйцэтгэх эсвэл хөлсөөр ажиллах гэрээ байгуулж буй талууд шимтгэл, татварын дараах дарааллыг мөрдөнө:
Алхам 1: Харилцааны бодит шинжийг тодорхойлох
Талууд хийх ажлын мөн чанарыг нягтална. Хэрэв ажилтан өдөр тутмын горим баримталж, байгууллагын захиргааны шууд удирдлагад ажиллах бол хөдөлмөрийн гэрээ байгуулна. Харин бие даан тодорхой хугацаанд үр дүн гаргах, эсхүл тусгайлсан ажил, үйлчилгээ гүйцэтгэх бол ажил гүйцэтгэх болон хөлсөөр ажиллах гэрээг сонгоно.
Алхам 2: Төлбөр, шимтгэл тооцоолох
- Гэрээгээр тохирсон нийт хөлсийг тогтооно.
- Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 19-ийн дагуу нийт хөлснөөс нийгмийн даатгалын шимтгэлийг хуульд заасан хувь хэмжээгээр тооцон суутгана.
- Хувь хүний орлогын албан татварын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 14-ийн дагуу нийт хөлснөөс суутгасан нийгмийн даатгалын шимтгэлийг хасаж, татвар ногдох орлогыг тодорхойлно.
- Татвар ногдох орлогын дүнд 10 хувиар ХХОАТ тооцон суутгана.
Алхам 3: Татвар, шимтгэлийг хугацаанд нь тайлагнаж төлөх
- Нийгмийн даатгалын шимтгэлийг тухайн сард нь багтаан нийгмийн даатгалын санд шилжүүлнэ (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 21).
- Суутгасан хувь хүний орлогын албан татварыг дараа сарын 10-ны өдрийн дотор холбогдох төсөвт тушаана (Хувь хүний орлогын албан татварын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 25).
Шүүхийн практик
Шүүхийн практикт гэрээний нэр бус, бодит агуулга, харилцааны шинж чанарыг үндэслэн шийдвэр гаргадаг жишиг тогтсон байна.
-
Гэрээний нэр ба бодит харилцааны зөрүү: Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #7288-д талууд гэрээгээ "хөлсөөр ажиллах гэрээ" гэж нэрлэсэн байсан ч гэрээний бодит агуулга, талуудын эрх, үүрэг, хариуцлагын зохицуулалтыг шинжлэн үзэж, уг харилцааг хөдөлмөрийн гэрээний шинжтэй байна гэж дүгнэн хөдөлмөрийн хууль тогтоомжийн дагуу шийдвэрлэсэн. Энэ нь хөдөлмөрийн харилцааг иргэний эрх зүйн гэрээгээр халхавчилж болохгүй гэсэн хуулийн суурь зарчмыг бататгасан жишээ юм.
-
Ажил гүйцэтгэх болон хөлсөөр ажиллах гэрээний ялгаа: Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #7047-д гүйцэтгэх үүрэг нь биежсэн, бодит ажлын үр дүн биш тохиолдолд уг гэрээг ажил гүйцэтгэх гэрээ гэж үзэхгүй бөгөөд Иргэний хууль, 359-ийн 359.1-д заасан хөлсөөр ажиллах гэрээний шинжтэй болохыг шүүх онцлон тайлбарласан байна.
-
Ажлын тодорхой үр дүнг шаарддаг харилцаа: Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #10702-д барилгын зураг төсөл боловсруулах зэрэг ажлын тодорхой үр дүнг хүлээн авах, шилжүүлэхтэй холбоотой маргааныг Иргэний хууль, 343-ийн 343.1-д заасан ажил гүйцэтгэх гэрээний харилцаа үүссэн гэж үзэж шийдвэрлэсэн.
Түгээмэл асуултууд
Ажил гүйцэтгэх, хөлсөөр ажиллах гэрээ байгуулсан иргэнд нийгмийн даатгалын шимтгэл төлөх үүрэг үүсэх үү?
Тийм. Нийгмийн даатгалын ерөнхий хуулийн дагуу өмчийн бүх хэлбэрийн хуулийн этгээд, хүнтэй ажил гүйцэтгэх болон хөлсөөр ажиллах гэрээгээр ажиллаж буй иргэн албан журмаар тэтгэврийн болон тэтгэмжийн даатгалд даатгуулах үүрэгтэй.
Иргэний эрх зүйн гэрээгээр ажиллаж буй хүний орлогоос татварыг хэрхэн суутгах вэ?
Ажил олгогч буюу гэрээ байгуулагч этгээд суутган төлөгчийн хувиар тухайн олгож буй хөлснөөс нийгмийн даатгалын шимтгэлийг хасаж, үлдсэн дүнд Хувь хүний орлогын албан татварын тухай хуульд заасан хувиар татвар ногдуулж төсөвт төлнө.
Хөдөлмөрийн гэрээний оронд ажил гүйцэтгэх эсвэл хөлсөөр ажиллах гэрээ байгуулж болох уу?
Үгүй. Хэрэв тухайн харилцаа нь ажил олгогчийн удирдлага, заавар, хяналт дор ажиллах, ажлын байр болон цагийн хуваарийг дагаж мөрдөх хөдөлмөр эрхлэлтийн шинжтэй бол Хөдөлмөрийн тухай хуулиар өөр төрлийн гэрээ байгуулахыг хориглодог.
Ажил гүйцэтгэх гэрээ болон хөлсөөр ажиллах гэрээ хоорондоо ямар ялгаатай вэ?
Ажил гүйцэтгэх гэрээний гол зүйл нь биет байдлаар бий болох ажлын тодорхой үр дүн байдаг бол хөлсөөр ажиллах гэрээний зүйл нь тохиролцсон ажил, үйлчилгээ үзүүлэх үйл явц өөрөө байдаг.
Дүгнэлт
Ажил гүйцэтгэх болон хөлсөөр ажиллах гэрээ нь Иргэний хуулиар зохицуулагддаг бие даасан харилцаа боловч Монгол Улсын татвар, нийгмийн даатгалын хууль тогтоомжийн дагуу ажил олгогч болон гүйцэтгэгч талд тодорхой үүргүүдийг бий болгодог.
Практикт эдгээр гэрээний дагуу олгох хөлснөөс нийгмийн даатгалын шимтгэл суутгаж, улмаар шимтгэл хассан татварын сууриас тухайн орлогын ангилал, жилийн шатлалд тохирох хувиар татвар тооцно. 10 хувь нь бүх орлого, бүх хэмжээнд адил үйлчлэх хувь биш. Хэрэв ажлын байр, цагийн хуваарь, шууд удирдлага бүхий байнгын ажлын байранд ажиллаж байгаа бол хөдөлмөрийн гэрээ заавал байгуулах ёстойг анхаарч, гэрээний нэр төрөл, бодит нөхцөлөө зөв тодорхойлох нь чухал юм.