Хууль зүйн нийтлэл
Хөдөлмөрийн эрх зүй8 минут

Давхар ажилтай хүний нийгмийн даатгалын шимтгэлийн илүү төлөлтийг хэрхэн шалгуулах вэ?

Хоёр ба түүнээс дээш газар ажиллаж нийгмийн даатгалын шимтгэл төлсөн бол дээд хэмжээнээс хэтэрсэн илүү төлөлтийг хэрхэн шалгуулах, буцаан авах эрх, хугацаа, алхмыг хуулийн үндэслэлтэй тайлбарлав.

Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.

Чатаар асуух

Хоёр ба түүнээс дээш газар хөдөлмөр эрхэлж нийгмийн даатгалын шимтгэл төлсөн тохиолдолд шимтгэл ногдох орлогын нийт дүн тухайн үеийн хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 10 дахин нэмэгдүүлсэн дээд хэмжээнээс хэтэрсэн бол хэтэрсэн хэсэгт ногдох илүү төлсөн шимтгэлийг дараа жилийн хоёрдугаар улиралд нийгмийн даатгалын байгууллага таны хүсэлтэд үндэслэн буцаан олгоно.

Олон хүн үндсэн ажлынхаа хажуугаар зэрэгцсэн хөдөлмөрийн гэрээгээр өөр газар ажилладаг. Энэ нь хууль ёсны бөгөөд зөвшөөрөгддөг. Гэхдээ хоёр ажил олгогч хоёулаа таны цалингаас нийгмийн даатгалын шимтгэл суутган төлөхөд, нийт шимтгэл ногдох орлого хуулиар тогтоосон дээд хэмжээнээс давж, илүү төлөлт үүсдэг. Энэ илүү төлөлтийг хэрхэн мэдэх, шалгуулах, буцаан авах талаар доорх нийтлэлээр дэлгэрэнгүй тайлбарлав.

Хууль зүйн үндэслэл

Давхар ажил нь хууль ёсны — зэрэгцсэн хөдөлмөрийн гэрээ

Хөдөлмөрийн тухай хуулиар ажилтан үндсэн ажлын цагаас бусад цагт өөр ажил олгогчтой зэрэгцсэн хөдөлмөрийн гэрээ байгуулж болно. Энэ тохиолдолд үндсэн ажил олгогчдоо мэдэгдэх үүрэгтэй бөгөөд зөвхөн тодорхой тохиолдолд л зөвшөөрөл авна (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 57).

Зэрэгцсэн хөдөлмөрийн гэрээгээр ажиллаж байгаа ажилтан нийгмийн даатгалын төрөлд албан журмаар даатгуулагдана (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 7). Өөрөөр хэлбэл, хоёр газар ажиллаж байгаа бол хоёр ажил олгогч тус тус шимтгэл тооцож, суутгаж, төлөх үүрэгтэй.

Шимтгэл ногдох орлогын дээд хэмжээ — илүү төлөлт үүсэх үндэслэл

Илүү төлөлт үүсэх гол шалтгаан нь хуулиар тогтоосон шимтгэл ногдох орлогын дээд хэмжээ юм. Нийгмийн даатгалын ерөнхий хуулийн 19.4-т зааснаар:

  • Албан журмаар даатгуулагчийн хувьд сарын цалин хөлс, түүнтэй адилтгах орлогын дээд хэмжээ нь тухайн үед мөрдөж байгаа сарын хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 10 дахин нэмэгдүүлсэнтэй тэнцүү;
  • Сайн дураар даатгуулагчийн хувьд 7 дахин нэмэгдүүлсэнтэй тэнцүү байна (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 19).

Хоёр газар ажиллаж байгаа хүний хоёр ажил олгогч тус тусдаа шимтгэл тооцдог тул нийт шимтгэл ногдох орлого энэ дээд хэмжээнээс хэтэрч болно. Ийм тохиолдолд хэтэрсэн хэсэгт ногдох шимтгэл нь илүү төлөлт болно.

Илүү төлсөн шимтгэлийг буцаан олгох зохицуулалт

Нийгмийн даатгалын ерөнхий хуулийн 26 дугаар зүйл илүү төлсөн шимтгэлийг буцаан олгох гурван тохиолдлыг тодорхойлсон. Үүнээс давхар ажилтай хүнд хамгийн шууд хамааралтай нь 26.1.3 дахь хэсэг юм:

26.1.3. даатгуулагч хоёр ба түүнээс дээш байгууллагад хөдөлмөр эрхэлж нийгмийн даатгалын шимтгэл төлсөн цалин хөлс, түүнтэй адилтгах орлогын нийт дүн нь энэ хуулийн 19.4-т заасан дээд хэмжээнээс хэтэрсэн бол уг хэтэрсэн хэсэгт ногдох илүү төлсөн шимтгэлийг түүний хүсэлтэд үндэслэн дараа жилийн хоёрдугаар улиралд.

Мөн хуулийн 26.1.1-д зааснаар илүү төлсөн шимтгэлийг ажил олгогчийн, эсхүл сайн дураар даатгуулагчийн хүсэлтэд үндэслэн дараагийн сар, улирал, жилийн төлбөл зохих шимтгэлд шилжүүлэн тооцох, эсхүл тооцоо хийснээс хойш 30 хоногийн дотор буцаан олгоно (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 26).

Даатгуулагчийн шалгуулах эрх

Хууль танд илүү төлөлтийг шалгуулах хэд хэдэн эрхийг олгосон:

  • Илүү төлсөн шимтгэлийг буцаан авах буюу дараа төлөх шимтгэлд шилжүүлэн тооцуулах эрх (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 33, 33.1.2);
  • Шимтгэл төлсөн цалин хөлс, түүнтэй адилтгах орлого, ажил олгогчийн болон өөрийн төлсөн шимтгэлийн хэмжээ, шимтгэл төлсөн хугацааны талаарх мэдээллийг цахим болон цаасан хэлбэрээр авах эрх (мөн зүйл, 33.1.3);
  • Шимтгэл ногдуулалт, төлөлтийн үндэслэлийг шалгуулахаар холбогдох байгууллага, албан тушаалтанд хүсэлт гаргах эрх (мөн зүйл, 33.1.4);
  • Ажил олгогчийн төлсөн шимтгэлийн хэмжээ болон хугацаанд нь төлсөн эсэхэд хяналт тавих эрх (мөн зүйл, 33.1.5).

Мөн ажил олгогчийн хувьд илүү төлсөн шимтгэлийг буцаан авах буюу дараа төлөх шимтгэлд шилжүүлэн тооцуулах эрхтэй (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 32, 32.1.2).

Практик алхамууд: илүү төлөлтийг хэрхэн шалгуулах вэ

Доорх алхмуудыг дарааллаар нь хийснээр илүү төлөлтийг илрүүлж, буцаан авах боломжтой.

Алхам 1: Шимтгэл төлөлтийн мэдээллээ цуглуул

Эхлээд ажил олгогч бүрийн төлсөн шимтгэлийн мэдээллийг цуглуул. Та дараах эрхээ ашиглана:

  • Ажил олгогчоос цалин хөлс, шимтгэлийн тооцооны хуудас (тайлан) авах;
  • Нийгмийн даатгалын байгууллагаас өөрийн шимтгэл төлөлтийн мэдээллийг цахим болон цаасан хэлбэрээр авах.

Хуулийн 33.1.3-т зааснаар та шимтгэл төлсөн цалин хөлс, ажил олгогчийн болон өөрийн төлсөн шимтгэлийн хэмжээ, шимтгэл төлсөн хугацааны талаарх мэдээллийг авах бүрэн эрхтэй.

Алхам 2: Нийт орлого дээд хэмжээнээс хэтэрсэн эсэхийг тооцоол

Сар бүрийн хувьд ажил олгогч бүрээс шимтгэл ногдсон цалин хөлс, түүнтэй адилтгах орлогыг нэмж, тухайн үед мөрдөж байсан сарын хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 10 дахин нэмэгдүүлсэн дээд хэмжээтэй харьцуул.

Жишээ тооцоо (тайлбарлах зорилготой, бодит тоо биш): Хэрэв сарын хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ 600,000 төгрөг бол дээд хэмжээ нь 6,000,000 төгрөг. Та үндсэн ажлаасаа 4,000,000 төгрөг, зэрэгцсэн ажлаасаа 3,000,000 төгрөг, нийт 7,000,000 төгрөгийн орлоготой бол дээд хэмжээнээс 1,000,000 төгрөгөөр хэтэрсэн байна. Энэ хэтэрсэн хэсэгт ногдох шимтгэл илүү төлөлт болно.

Алхам 3: Хүсэлт бэлтгэж, нийгмийн даатгалын байгууллагад гарга

Илүү төлөлт байгаа нь тогтоогдвол харьяалагдах нийгмийн даатгалын байгууллагад хүсэлт гаргана. Хуулийн 26.1.3-т зааснаар илүү төлсөн шимтгэлийг түүний хүсэлтэд үндэслэн буцаан олгох буюу тооцуулах тул хүсэлт гаргах нь зайлшгүй шаардлагатай.

Хүсэлтэд дараах мэдээллийг тусгах нь зүйтэй:

  1. Өөрийн овог нэр, регистрийн дугаар, холбоо барих хаяг;
  2. Ажиллаж байгаа байгууллага бүрийн нэр, шимтгэл төлөгчийн дугаар;
  3. Аль сар, аль жилийн шимтгэлд илүү төлөлт үүссэн тухай;
  4. Хэтэрсэн орлогын хэмжээ, үүнд ногдох илүү төлсөн шимтгэлийн тооцоо;
  5. Буцаан олгох эсвэл дараа төлөх шимтгэлд шилжүүлэн тооцуулах хүсэлтийн аль нэгийг сонгосон байдал;
  6. Хавсаргах баримт бичгийн жагсаалт.

Алхам 4: Хугацааг хянаж, хариу хүлээ

Хуулийн 26.1.3-т зааснаар давхар ажилтай хүний илүү төлсөн шимтгэлийг дараа жилийн хоёрдугаар улиралд буцаан олгоно. Өөрөөр хэлбэл, тухайн жилийн илүү төлөлтийг дараа оны хоёрдугаар улиралд шийдвэрлэхээр зохицуулсан.

Харин хуулийн 26.1.1-д заасан ерөнхий тохиолдолд (ажил олгогчийн буюу сайн дураар даатгуулагчийн хүсэлтээр) илүү төлсөн шимтгэлийг дараагийн сар, улирал, жилийн төлбөл зохих шимтгэлд шилжүүлэн тооцох, эсхүл тооцоо хийснээс хойш 30 хоногийн дотор буцаан олгоно.

Алхам 5: Шийдвэрт хяналт тавь, шаардлагатай бол гомдол гарга

Хуулийн 33.1.4-т зааснаар та шимтгэл ногдуулалт, төлөлтийн үндэслэлийг шалгуулахаар хүсэлт гаргах эрхтэй. Хэрэв нийгмийн даатгалын байгууллагын шийдвэр таны хүлээлтэд нийцэхгүй бол дараах шатлалаар гомдол гаргана:

  1. Маргаан хянан шийдвэрлэх салбар зөвлөлд хандах;
  2. Салбар зөвлөлийн шийдвэрийг үндэслэлгүй гэж үзвэл төв зөвлөлд хандах;
  3. Төв зөвлөлийн шийдвэрийг үндэслэлгүй гэж үзвэл шүүхд хандана (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 42, 42.9).

Мөн ажил олгогчийн хувьд нийгмийн даатгалын байгууллагын хууль зөрчсөн үйл ажиллагаа, шийдвэрийн талаарх гомдлыг эрх бүхий дээд шатны байгууллага, албан тушаалтанд гаргах, эс зөвшөөрвөл Маргаан хянан шийдвэрлэх зөвлөлд хандах эрхтэй (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 32, 32.1.5, 32.1.6).

Анхаарах чухал зүйлс

Хөөн хэлэлцэх хугацаа

Илүү төлсөн шимтгэлийг буцаан авах шаардлагад хөөн хэлэлцэх хугацаа хамаарах эсэхийг анхаарах хэрэгтэй. Нийгмийн даатгалын ерөнхий хуулийн 31.2-т зааснаар 31.1-д зааснаас бусад тохиолдолд Иргэний хуулийн 75.1-д заасан хугацааг баримтална (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 31). Иргэний хуулийн 75.1-д зааснаар хөөн хэлэлцэх ерөнхий хугацаа арван жил байна (Иргэний хууль, 75). Иймээс илүү төлөлтийг аль болох эрт шалгуулах нь зүйтэй.

Илүү төлөлт үүсэхээс урьдчилан сэргийлэх

  • Хоёр ажил олгогчтой ажиллаж байгаа бол жил бүр өөрийн шимтгэл төлөлтийн мэдээллийг нийгмийн даатгалын байгууллагаас авч, нийт орлого дээд хэмжээнд хүрч байгаа эсэхийг хянах;
  • Ажил олгогчдын хооронд шимтгэл тооцох орлогын хуваарилалтыг зохицуулах боломжгүй тул илүү төлөлт үүсвэл хүсэлт гаргах замаар шийдвэрлэх;
  • Шимтгэлийн тайлан, тооцооны хуудсыг хадгалж, нотлох баримт бүрдүүлэх.

Ажил олгогчийн үүрэг

Ажил олгогч нь ажилтныг нийгмийн даатгалд албан журмаар даатгуулах, шимтгэлийг хувь хэмжээгээр ногдуулж сар бүр төлөх, шимтгэл төлөлтийн тайланг хугацаанд нь гаргах үүрэгтэй (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 32, 32.2.1–32.2.3). Мөн ажилтныг нийгмийн даатгалын шимтгэл төлөлтийн талаарх мэдээллээр хангах үүрэгтэй (мөн зүйл, 32.2.7). Хэрэв ажил олгогч энэ үүргээ зөрчвөл хуулийн 44 дүгээр зүйлд заасан хариуцлага хүлээлгэнэ (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 44).

Түгээмэл асуултууд

Давхар ажилтай хүний илүү төлсөн нийгмийн даатгалын шимтгэлийг ямар хугацаанд буцаан авдаг вэ?

Нийгмийн даатгалын ерөнхий хуулийн 26.1.3-т зааснаар хэд хэдэн байгууллагад хөдөлмөр эрхэлж, шимтгэл ногдох орлогын нийт дүн дээд хэмжээнээс хэтэрсэн тохиолдолд хэтэрсэн хэсэгт ногдох илүү төлсөн шимтгэлийг дараа жилийн хоёрдугаар улиралд буцаан олгоно.

Шимтгэл ногдох орлогын дээд хэмжээ хэд вэ?

Нийгмийн даатгалын ерөнхий хуулийн 19.4-т зааснаар албан журмаар даатгуулагчийн хувьд тухайн үед мөрдөж байгаа сарын хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 10 дахин нэмэгдүүлсэнтэй тэнцүү байна. Сайн дураар даатгуулагчийн хувьд 7 дахин нэмэгдүүлсэн хэмжээ байна.

Илүү төлсөн шимтгэлийг буцаан авах хүсэлтийг хаана гаргах вэ?

Харьяалагдах нийгмийн даатгалын байгууллагад хүсэлт гаргана. Хуулийн 26.1.3-т зааснаар илүү төлсөн шимтгэлийг дараа жилийн хоёрдугаар улиралд шилжүүлэн тооцох буюу буцаан олгох бөгөөд хүсэлтийн дагуу шийдвэрлэнэ.

Илүү төлөлт буцаж ирээгүй бол хаана гомдол гаргах вэ?

Нийгмийн даатгалын байгууллагын шийдвэрийг эс зөвшөөрвөл Маргаан хянан шийдвэрлэх салбар зөвлөлд, түүний шийдвэрийг үндэслэлгүй гэж үзвэл төв зөвлөлд, төв зөвлөлийн шийдвэрийг үндэслэлгүй гэж үзвэл шүүхд хандана.

Зэрэгцсэн хөдөлмөрийн гэрээ байгуулахын тулд үндсэн ажил олгогчоос зөвшөөрөл авах шаардлагатай юу?

Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 57.1-д зааснаар ажилтан үндсэн ажил олгогчдоо мэдэгдэх үүрэгтэй. Харин 57.2-т заасан тохиолдолд, тухайлбал онцгой нөхцөл бүхий хөдөлмөрийн гэрээтэй, үндсэн ажил олгогчтой ижил төрлийн үйл ажиллагаа явуулдаг эсхүл өрсөлддөг байгууллагад ажиллах бол зөвшөөрөл авна.

Дүгнэлт

Давхар ажилтай хүний нийгмийн даатгалын шимтгэлийн илүү төлөлтийг шалгуулахын тулд дараах гол зүйлсийг санах нь чухал:

  1. Дээд хэмжээг мэд — шимтгэл ногдох орлогын дээд хэмжээ нь сарын хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 10 дахин нэмэгдүүлсэнтэй тэнцүү (хуулийн 19.4);
  2. Мэдээллээ цуглуул — ажил олгогч бүрийн шимтгэлийн тооцоо, нийгмийн даатгалын байгууллагын мэдээллийг ав (хуулийн 33.1.3);
  3. Хүсэлт гарга — харьяалагдах нийгмийн даатгалын байгууллагад илүү төлсөн шимтгэлийг буцаан олгох буюу тооцуулах хүсэлт өг (хуулийн 26.1.3, 33.1.2);
  4. Хугацааг хүлээ — давхар ажилтай хүний илүү төлөлтийг дараа жилийн хоёрдугаар улиралд шийдвэрлэнэ;
  5. Эрхээ хамгаал — шийдвэрт нийцэхгүй бол салбар зөвлөл, төв зөвлөл, эцэст нь шүүхэд хандана (хуулийн 42.9).

Практик зөвлөмж: Хоёр ба түүнээс дээш газар ажиллаж байгаа бол жил бүр өөрийн шимтгэл төлөлтийн мэдээллийг нийгмийн даатгалын байгууллагаас авч, нийт орлого дээд хэмжээнд хүрч байгаа эсэхийг хянаж байх нь илүү төлөлтийг цаг тухайд нь илрүүлж, буцаан авах боломжийг бүрдүүлнэ.

Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.

Чатаар асуух