Гэр бүлийн тухай хууль: гэрлэлт, салалт, асрамж, тэтгэлэг

Гэр бүлийн харилцаа дуусгавар болох үед хүүхдийн эрх ашиг хамгийн нэгдүгээрт хамгаалагдах ёстой байдаг. Монгол Улсын хууль тогтоомжийн дагуу насанд хүрээгүй хүүхэдтэй эсвэл эд хөрөнгийн маргаантай гэр бүл гэрлэлтээ захиргааны журмаар цуцлах боломжгүй бөгөөд шүүхийн журмаар шийдвэрлүүлнэ. Эвлэрүүлэн зуучлал явуулах боломжгүй хуульд заасан тохиолдлыг тусад нь шалгана.

Гэр бүл цуцлуулах, хүүхдийн асрамж болон тэжээн тэтгэх тэтгэлэг тогтоох үйл явц нь нарийн дүрэм журам, үе шаттай явагддаг тул иргэд эрх, үүргээ бүрэн ойлгож, хуулийн хүрээнд хандах нь цаг хугацаа болон сэтгэл санааны хохирол амсахаас сэргийлнэ.

1. Гэрлэх нөхцөл ба харшлах шалтгаан

Монгол Улсад гэрлэлтийг сайн дурын үндсэн дээр бүртгэдэг. Гэр бүлийн тухай, 6-д зааснаар 18 насанд хүрсэн эрэгтэй, эмэгтэй хоёр харилцан зөвшөөрснөөр гэрлэх эрхтэй бөгөөд нэг эхнэр, нэг нөхөртэй байх зарчим үйлчилнэ.

Харин Гэр бүлийн тухай, 9-д дараах тохиолдолд гэрлэхийг хориглосон:

• Өмнөх гэрлэлт хүчинтэй байгаа;
• Насанд хүрээгүй (эрхийн бүрэн чадамжтай гэж зарласнаас бусад тохиолдолд);
• Төрөл, садангийн хүмүүс хоорондоо;
• Харгалзан дэмжигч, дэмжүүлэгч болон үрчлэгч, үрчлүүлэгч хоёр;
• Хэн нэг нь удамших хандлагатай сэтгэцийн архаг өвчтэй бол.

Гэр бүлийн харилцаанд оролцогчид нь тэгш эрх эдэлж, адил үүрэг хүлээдэг бөгөөд бие биедээ үнэнч байх, үр хүүхдээ өсгөн хүмүүжүүлэх үүрэгтэйг Гэр бүлийн тухай, 10-д тусгасан.

2. Гэрлэлт цуцлах үндэслэл, хязгаарлалт

Гэрлэлт нь захиргааны буюу шүүхийн журмаар дуусгавар болдог (Гэр бүлийн тухай, 11, Гэр бүлийн тухай, 12).

• Гэрлэлт цуцлахыг хориглох нөхцөл: Гэр бүлийн тухай, 12-ын 12.2-т зааснаар эхнэр нь жирэмсэн буюу хүүхэд нь нэг нас хүрээгүй, эсхүл хариуцагч хүндээр өвчилсөн тохиолдолд гэрлэлтийг цуцлахыг хатуу хориглоно.
• Захиргааны журам: Хэрэв гэрлэгчид харилцан зөвшөөрсөн, 18 хүртэлх насны хүүхэдгүй, эд хөрөнгийн ямар нэгэн маргаангүй бол Улсын бүртгэлийн байгууллагад хүсэлтээ гаргаж, 30 хоногийн дотор цуцална (Гэр бүлийн тухай, 13).
• Шүүхийн журам: Хүүхэдтэй, эд хөрөнгийн маргаантай эсвэл нэг тал нь салахыг зөвшөөрөхгүй байгаа бол шүүхэд хандана (Гэр бүлийн тухай, 14). Шүүх шаардлагатай гэж үзвэл 3 сар хүртэл хугацаагаар хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг түдгэлзүүлж, эвлэрүүлэн зуучлагчаар дамжуулан эвлэрүүлэх арга хэмжээ авдаг. Гэвч гэр бүлийн хүчирхийлэл, дарамт учирсан нь тогтоогдвол эвлэрүүлэх арга хэмжээ авахгүйгээр эвлэрүүлэх арга хэмжээг авахгүйгээр гэрлэлт цуцлах асуудлыг шийдвэрлэнэ. Мөн Эвлэрүүлэн зуучлалын тухай, 32-т зааснаар урьдчилан шийдвэрлэх эвлэрүүлэн зуучлал амжилтгүй болсон ч шүүхээс дахин эвлэрүүлэх арга хэмжээ авч болдог.

3. Хүүхдийн асрамж ба эцэг, эхийн үүрэг

Хүүхэд төрснөөр эцэг, эх, хүүхдийн хооронд эрх, үүрэг үүсдэг (Гэр бүлийн тухай, 21). Гэрлэлтээ цуцлуулсан ч эцэг, эх нь хүүхдээ тэжээн тэтгэх, өсгөн хүмүүжүүлэх эрх, тэгш үүргээсээ чөлөөлөгдөхгүй (Гэр бүлийн тухай, 26). Мөн хүүхдийн эрх, ашиг сонирхлыг ямар ч тохиолдолд тэргүүн ээлжинд хамгаалах үүргийг хуульчилсан байдаг (Гэр бүлийн тухай, 25).

Гэр бүлийн тухай, 14-ийн 14.6, 14.7-д заасны дагуу асрамжийн маргааныг шийдвэрлэхдээ:

• Хүүхдийн нас, эцэг, эхийн халамж, ахуйн нөхцөл, бололцоо, ёс суртахууны байдал, хүчирхийлэл үйлдсэн эсэхийг харгалзан үздэг.
• Хүүхэд 7 ба түүнээс дээш настай бол хэний асрамжид үлдэх тухай түүний саналыг заавал харгалзана.

4. Хүүхдийн тэтгэлэг ба нэмэлт зардал

Эцэг, эх нь насанд хүрээгүй болон насанд хүрсэн ч хөдөлмөрийн чадваргүй хүүхдээ тэжээн тэтгэх хууль ёсны үүрэгтэй (Гэр бүлийн тухай, 35, Гэр бүлийн тухай, 38).

Гэр бүлийн тухай, 40-д зааснаар тэтгэлгийг сар бүр нэг хүүхдэд дараах хэмжээгээр тогтооно:

• 11 хүртэлх насны хүүхдэд: тухайн бүс нутагт тогтоогдсон амьжиргааны доод түвшингийн 50 хувиар;
• 11-16 нас (суралцаж байгаа бол 18 нас) хүртэл: амьжиргааны доод түвшингийн 100 хувиар.

Тэтгэлгийг мөнгөн болон эд хөрөнгийн хэлбэрээр олгож болох бөгөөд сар, улирал, жилээр эсхүл нэг удаа олгохоор тогтоож болно (Гэр бүлийн тухай, 41). Хэрэв тэтгэгч өөр олон хүүхэдтэй, эсхүл цалингийн 50 хувиас хэтэрсэн нөхцөлд шүүхэд тэтгэлгийн хэмжээг өөрчлөх нэхэмжлэл гаргаж болно (Гэр бүлийн тухай, 42).

Мөн хүүхдэд хүндээр өвчлөх, эмчлүүлэх, сургуульд орох зэрэг онцгой нөхцөл үүсвэл нэмэлт зардал гаргуулахаар шүүхэд нэхэмжлэх боломжтой (Гэр бүлийн тухай, 48).

Хэрэв тэтгэлэг төлөгч тэтгэлгээс санаатай зайлсхийсэн бол нөхөн төлүүлж болдог (Гэр бүлийн тухай, 49) ба шүүхийн шийдвэрээр тогтоосон тэтгэлгийг хугацаандаа төлөөгүй хоног тутамд 0.5 хувийн алданги тооцдог (Гэр бүлийн тухай, 50). Тэжээн тэтгэх үүрэг нь хүүхэд 18 нас хүрсэн, бусдад үрчлэгдсэн зэрэг нөхцөлд дуусгавар болно (Гэр бүлийн тухай, 53), эсхүл хуульд заасан үндэслэлээр үүргээс чөлөөлөгдөж болно (Гэр бүлийн тухай, 52).

Хэрэв гэрлэлт цуцлуулах болон хүүхдийн асрамж, тэтгэлгийн маргаан үүссэн бол дараах дарааллаар асуудлыг шийдвэрлэнэ:

Гэр бүлийн маргааныг шийдвэрлэхэд шүүх хүүхдийн эрх ашиг, 7-оос дээш насны хүүхдийн санал болон талуудын нотлох баримтыг голлон анхаардаг болох нь дараах бодит хэргүүдээс харагдана:

1. Хүүхдийн нас ба санал асуух журам: Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #8188-д нэхэмжлэгч эх гэрлэлт цуцлуулах, охиноо өөрийн асрамжид авах, тэтгэлэг тогтоолгох нэхэмжлэл гаргасан. Шүүх хэргийг хянан шийдвэрлэхдээ Гэр бүлийн тухай, 14-ийн 14.7-д заасныг баримтлан 7 нас хүрсэн охины өөрийнх нь саналыг үндэслэн эхийн асрамжид үлдээж, эцгээс хуульд заасан хэмжээгээр тэтгэлэг гаргуулахаар шийдвэрлэсэн. Мөн дундын эд хөрөнгөөс зохих хувийг гаргуулан шийдвэрлэжээ.

2. Хариуцагчийн татгалзал ба тэтгэлэг төлөх үүрэг: Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #8504-д хариуцагч нь эрүүл мэндийн байдлаа шалтгаалан хүүхдийн тэтгэлэг төлөхийг хойшлуулах хүсэлт болон дундын хөрөнгөтэй холбоотой сөрөг нэхэмжлэл гаргасан боловч шаардлагаа нотлох баримтаар нотолж чадаагүй тул шүүх гэрлэлтийг цуцалж, охиныг эхийн асрамжид үлдээж, эцгээс тэтгэлэг тогтоосон анхан шатны шийдвэрийг хэвээр үлдээсэн байна.

3. Дундын эд хөрөнгө, барьцааны маргаан: Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #2137-д гэрлэгчид дундын хөрөнгө хуваахдаа банкны барьцаанд байгаа эд хөрөнгийг дур мэдэн хувааж тохиролцсон нь гуравдагч этгээдийн хууль ёсны эрх ашгийг хөндсөн байсан тул хэргийг дахин хэлэлцүүлэхээр буцаасан жишээ бий. Энэ нь гэрлэлт цуцлах үед эд хөрөнгийн болон зээлийн асуудлыг хуулийн дагуу нягтлах шаардлагатайг харуулж байна.

4. Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны зөрчил: Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #11068 болон Тогтоол #11070-д гэрлэлт цуцлах, асрамж, тэтгэлэг нөхөн төлүүлэхтэй холбоотой маргаанд доод шатны шүүхүүдийн хууль хэрэглээний зөрүү, нотлох баримт дутуу бүрдүүлсэн алдааг хяналтын шатнаас залруулж, хууль ёсны зарчмыг сахиулсан байдаг.

• Хүүхдийн асрамжийг өөрчлүүлэх үндэслэл, баримт
• Хүүхдийн тэтгэлгээс гадна нэмэлт зардал гаргуулах
• Гэр бүлийн дундын өмчийг захиран зарцуулах