Гэрлэлтээ бүртгүүлээгүй эцэг, эхээс хүүхдийн тэтгэлэг гаргуулах журам
Гэрлэлтээ бүртгүүлээгүй эцгээс хүүхдийн тэтгэлэг гаргуулах, эцэг тогтоолгох нэхэмжлэл гаргах журам, хууль зүйн үндэслэл, шаардагдах баримт бичгийн практик гарын авлага.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Оршил
Хүүхдийн эцэг, эх албан ёсоор гэрлэлтээ бүртгүүлээгүй байсан ч төрсөн хүүхэд нь хууль ёсны гэр бүлээс төрсөн хүүхдийн нэгэн адил тэжээн тэтгүүлэх бүрэн эрхтэй бөгөөд хүүхдийн тэтгэлэг гаргуулах нэхэмжлэлийг шүүхэд хугацаа харгалзахгүй гаргах боломжтой.
Монгол Улсын хууль тогтоомжийн дагуу хүүхдийн эрх, ашиг сонирхол нь эцэг эхийн гэрлэлтийн баталгаатай эсэхээс үл хамааран адил түвшинд хамгаалагддаг. Гэвч практикт хамтран амьдарч байгаад салсан, гэрлэлтээ батлуулаагүй тохиолдолд эцэг (эсхүл эх) нь хүүхдээ тэжээн тэтгэх үүргээсээ зайлсхийх, төрсний гэрчилгээ дээр нэр нь бичигдээгүй гэх шалтгаанаар тэтгэлэг төлөхгүй байх тохиолдол цөөнгүй гардаг. Энэхүү нийтлэлээр гэрлэлтийн баталгаагүй эцэг, эхээс хүүхдийн тэтгэлэг хэрхэн гаргуулах, эцэг тогтоолгох журам болон анхаарах практик асуудлуудыг дэлгэрэнгүй тайлбарлана.
Хууль зүйн үндэслэл
1. Хүүхдийн тэгш эрх ба эцэг, эхийн үүрэг
Хүүхэд төрснөөр эцэг, эх, хүүхдийн хооронд эрх, үүрэг үүсдэг талаар Гэр бүлийн тухай, 21 дүгээр зүйлийн 21.1-д заасан байдаг. Хамгийн гол зохицуулалт нь мөн хуулийн 21.5-д:
"Гэрлэлтээ бүртгүүлээгүй хүмүүсийн дундаас төрсөн хүүхэд нь гэрлэлтээ бүртгүүлсэн гэр бүлээс төрсөн хүүхдийн адил эрх эдэлж, үүрэг хүлээнэ"
хэмээн тодорхой тусгасан явдал юм. Эцэг, эх нь Гэр бүлийн тухай, 26 дугаар зүйлийн 26.2.2 болон Гэр бүлийн тухай, 38 дугаар зүйлийн 38.1-д заасны дагуу насанд хүрээгүй хүүхдээ тэжээн тэтгэх хууль ёсны үүрэгтэй. Гэр бүлийн тухай, 35 дугаар зүйлд эцэг, эх нь хүүхдээ тэжээн тэтгэх үүрэгтэйг давхар баталгаажуулсан.
2. Хүүхдийн эцгийг тогтоох журам
Хэрэв хүүхдийн төрсний гэрчилгээ дээр эцэг нь бүртгэгдээгүй бол тэтгэлэг гаргуулахаас өмнө эсхүл тэтгэлэг гаргуулах нэхэмжлэлтэйгээ хамт эцэг тогтоолгох шаардлагатай:
- Захиргааны журмаар: Хэрэв эцэг нь сайн дураараа зөвшөөрч байвал Гэр бүлийн тухай, 22 дугаар зүйлийн 22.1-д заасны дагуу эцэг, эх хамтарч өргөдөл гарган улсын бүртгэлийн байгууллагад бүртгүүлнэ.
- Шүүхийн журмаар: Хэрэв эцэг нь хүүхдээ хүлээн зөвшөөрөхгүй маргаж байвал Гэр бүлийн тухай, 23 дугаар зүйлийн 23.1, Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 135 дугаар зүйлийн 135.2.7-д зааснаар шүүхээр эцэг тогтоолгоно. Энэ үед шүүх Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 47 дугаар зүйлд заасны дагуу шинжээч томилж, биологийн эцэг мөн эсэхийг (ДНХ шинжилгээ) тогтоодог.
3. Тэтгэлгийн хэмжээ ба олгох хугацаа
Гэр бүлийн тухай, 40 дүгээр зүйлийн 40.1-д хүүхдийн тэтгэлгийн хэмжээг насны байдлаар нь тогтоохоор заасан:
- 11 хүртэлх насны хүүхдэд — тухайн бүс нутагт тогтоогдсон амьжиргааны доод түвшингийн 50 хувиар;
- 11-16 нас (суралцаж байгаа бол 18 нас) хүртэл — амьжиргааны доод түвшингийн 100 хувиар сар бүр олгоно.
- Хариуцагч зөвхөн цалин хөлсний орлоготой бол хүүхдийн тэтгэлэг нь түүний цалингийн 50 хувиас хэтэрч болохгүй (Гэр бүлийн тухай, 40 дүгээр зүйлийн 40.2).
Гэр бүлийн тухай, 34 дүгээр зүйлийн 34.1-д зааснаар тэжээн тэтгүүлэх эрх үүссэн цагаас хойш хугацаа харгалзахгүйгээр шүүхэд хандаж болно.
4. Шүүхийн сонгох харьяалал болон хураамжийн хөнгөлөлт
- Шүүхийн харьяалал: Ердийн нэхэмжлэлийг хариуцагчийн оршин суугаа газрын шүүхэд гаргадаг бол тэжээн тэтгэхтэй холбогдсон нэхэмжлэлийг Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 16 дугаар зүйлийн 16.4-т зааснаар нэхэмжлэгч өөрийн оршин суугаа газрын шүүхэд гаргах боломжтой.
- Тэмдэгтийн хураамж: Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 41 дүгээр зүйлийн 41.1.1-д зааснаар хүүхдийн тэтгэлэг тогтоолгох шаардлага нь улсын тэмдэгтийн хураамжаас чөлөөлөгдөнө.
Практик алхамууд
Хүүхдийн эцэг, эх гэрлэлтээ бүртгүүлээгүй нөхцөлд тэтгэлэг тогтоолгох үйл явц дараах дарааллаар явагдана.
Алхам 1: Хүүхдийн эцэг тогтоогдсон эсэхийг нягтлах
- Төрсний гэрчилгээнд эцэг бичигдсэн бол: Та шууд шүүхэд хүүхдийн асрамж болон тэтгэлэг тогтоолгохоор нэхэмжлэл гаргана.
- Төрсний гэрчилгээнд эцэг бичигдээгүй бол:
- Эцэг сайн дураараа зөвшөөрч байвал харьяа улсын бүртгэлийн байгууллагад эцэг, эх хамтдаа очиж бүртгүүлнэ (Гэр бүлийн тухай, 22).
- Эцэг маргаж, зөвшөөрөхгүй байгаа бол шүүхэд "Эцэг тогтоолгох, хүүхдийн тэтгэлэг гаргуулах тухай" нэхэмжлэлийг хамтатган гаргана.
Алхам 2: Нэхэмжлэл болон нотлох баримт бүрдүүлэх
Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 62 дугаар зүйлд заасан шаардлагын дагуу нэхэмжлэлийг бичгээр гаргах ба дараах баримтуудыг хавсаргана:
- Нэхэмжлэгчийн иргэний үнэмлэхийн хуулбар;
- Хүүхдийн төрсний гэрчилгээний хуулбар;
- Өрхийн эмнэлэг болон сургууль, цэцэрлэгийн тодорхойлолт;
- Нэхэмжлэгч болон хүүхдийн оршин суугаа хаягийн тодорхойлолт;
- Эцэг, эх хамтран амьдарч байсныг гэрчлэх баримтууд (зураг, зурвас, хамтын данс, хаягийн бүртгэл г.м);
- Хариуцагчийн оршин суугаа хаяг тодорхойгүй бол Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 14 дүгээр зүйлийн 14.4-т зааснаар түүнийг эрэн сурвалжлуулах хүсэлт гаргаж болно.
Алхам 3: Шүүхэд нэхэмжлэл гаргах
Нэхэмжлэлийг өөрийн оршин суугаа газрын анхан шатны шүүхэд (дүүрэг эсвэл сум дундын шүүхэд) гаргана. Хүүхдийн тэтгэлэг шаардаж буй хэсэгт тэмдэгтийн хураамж төлөхгүй (Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 41 дүгээр зүйлийн 41.1.1). Харин эцэг тогтоолгох шаардлагад эд хөрөнгийн бус үнийн дүн бүхий хураамж 70,200 төгрөг төлөх үндэслэлтэй байдаг (Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 7 дугаар зүйлийн 7.1.2).
Алхам 4: Шүүх ажиллагаа ба шинжилгээ
Хариуцагч хүүхдийн эцэг мөн эсэх дээр маргавал талуудын аль нэгний хүсэлтээр эсвэл шүүхийн санаачилгаар Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 47 дугаар зүйлийн дагуу Шүүх шинжилгээний байгууллагаар генийн (ДНХ) шинжилгээ хийлгэх шүүгчийн захирамж гардаг.
Шүүхийн практик
Гэрлэлтээ батлуулаагүй эцэг, эхээс хүүхдийн тэтгэлэг гаргуулах маргааныг шүүх шийдвэрлэхдээ дараах хууль зүйн дүгнэлтүүдийг тогтвортой баримталдаг.
1. Тэтгэлэг тогтоох болон нэмэлт зардал шаардах тухай
Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #7808-д нэхэмжлэгч Н.Бадамханд, хариуцагч Б.Төгсбаяр нар гэрлэлтээ бүртгүүлээгүй хамтран амьдарч хүүхэдтэй болсон бөгөөд хүүхдийн тэтгэлэг, эмчилгээний нэмэлт зардал гаргуулахаар шүүхэд ханджээ. Шүүхээс хариуцагчаас Гэр бүлийн тухай, 40 дүгээр зүйлд зааснаар тэтгэлэг гаргуулж, хүүхдийн өвчний улмаас гарсан бодит эмчилгээний зардалд Гэр бүлийн тухай, 48 дугаар зүйлийг баримтлан нэмэлт зардал гаргуулахаар шийдвэрлэсэн байна.
Мөн тус хэрэгт нэхэмжлэгч нь "хүүхэд төрсөн цагаас эхлэн өнгөрсөн хугацааны тэтгэлгийг нөхөн гаргуулах" шаардлага тавьсныг шүүх хэрэгсэхгүй болгож, уг хэрэгт төрсөн өдрөөс нь тооцсон шаардлагыг хангаагүй байна. Үүнийг хүчинтэй гэрээ, өмнөх шийдвэрээр тогтоосон төлөгдөөгүй тэтгэлэг болон 49 дүгээр зүйлийн нөхцөлд шууд адилтгаж болохгүй.
2. Хамтран амьдарч байсан эцгээс тэтгэлэг гаргуулах
Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #1457-д хариуцагч нь гэрлэлтээ бүртгүүлээгүй ч өөрийн хүүхэд мөн болохыг хүлээн зөвшөөрсөн нөхцөлд шүүх хүүхдийн эрх ашгийг хангах үүднээс Гэр бүлийн тухай, 40 дүгээр зүйлийн дагуу хүүхдийн тэтгэлэг төлүүлэхээр тогтоосон. Түүнчлэн хариуцагч өмнө нь өгсөн автомашин, бэлэн мөнгийг "тэтгэлэгт тооцуулах" сөрөг нэхэмжлэл гаргасныг шүүх хүлээн авахаас татгалзаж шийдвэрлэсэн байдаг.
3. Хүүхдийн асрамж ба тэтгэлэг
Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #3300-д зохигчид гэрлэлтийн бүртгэлгүй хамтран амьдарч байгаад салсан маргаанд шүүх хүүхдийн нас, ахуйн нөхцөл, өсөж буй орчныг харгалзан хүүхдийг эхийн асрамжид үлдээж, эцгээс хуульд заасан хэмжээгээр тэтгэлэг гаргуулан шийдвэрлэжээ.
Түгээмэл асуултууд
Хүүхдийн төрсний гэрчилгээ дээр эцгийн нэр бичигдээгүй бол яаж тэтгэлэг гаргуулах вэ?
Шүүхэд хүүхдийн эцэг тогтоолгох болон тэтгэлэг гаргуулах шаардлагыг нэгтгэн нэхэмжлэл гаргана. Хэрэв эцэг маргавал шүүхээс шинжээч томилж, ДНХ-ийн шинжилгээгээр эцэг мөн болохыг тогтоон тэтгэлгийг хуульд зааснаар гаргуулдаг.
Хүүхдийн тэтгэлэг гаргуулах нэхэмжлэл гаргахад улсын тэмдэгтийн хураамж төлөх үү?
Төлөхгүй. Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 41 дүгээр зүйлийн 41.1.1-д зааснаар тэтгэвэр, тэтгэмж, хүүхдийн тэтгэлэгтэй холбогдсон нэхэмжлэл нь улсын тэмдэгтийн хураамжаас бүрэн чөлөөлөгддөг.
Нэхэмжлэлийг заавал хариуцагчийн оршин суугаа газрын шүүхэд гаргах ёстой юу?
Үгүй. Тэжээн тэтгэхтэй холбогдсон нэхэмжлэлийг Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 16 дугаар зүйлийн 16.4-т заасны дагуу нэхэмжлэгч өөрийн оршин суугаа газрын шүүхэд гаргах эрхтэй.
Хүүхэд төрснөөс хойших өнгөрсөн хугацааны тэтгэлгийг нөхөн гаргуулж болох уу?
Хүүхэд төрсөн өдрөөс хойших бүх хугацааг автоматаар нөхөн гаргуулахгүй. Анх тэтгэлэг тогтоолгох шаардлага, хүчинтэй гэрээ эсвэл өмнөх шийдвэрийн төлөгдөөгүй тэтгэлэг, 49 дүгээр зүйлд заасан санаатай зайлсхийсэн нөхцөлийг ялгана. Олгож эхлэх болон нөхөн төлүүлэх хугацааг тухайн шаардлага, нотлох баримтаар шийдвэрлэнэ. Харин шүүхээс тогтоосон тэтгэлгээ санаатайгаар төлөөгүй зайлсхийсэн бол Гэр бүлийн тухай, 49 дүгээр зүйлийн дагуу нөхөн төлүүлж, Гэр бүлийн тухай, 50 дугаар зүйлээр алданги тооцдог.
Дүгнэлт
Эцэг, эх гэрлэлтээ бүртгүүлээгүй байх нь хүүхдийг тэжээн тэтгэх үүргээс чөлөөлөгдөх шалтаг огт болохгүй. Хүүхдийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол ямагт эн тэргүүнд хамгаалагддаг тул эцгийн нэр төрсний гэрчилгээнд бүртгэгдээгүй байсан ч шүүхэд хандан эцэг тогтоолгох, тэтгэлэг гаргуулах бүрэн боломжтой юм. Шүүхийн шийдвэр гарсны дараа тэтгэлгийг заасан хугацаанд төлөхгүй бол хуульд заасан алданги тооцох болон шийдвэр гүйцэтгэлийн журмаар албадан гаргуулах эрх зүйн бүрэн хамгаалалт хэрэгждэг. Хэрэв танд энэ чиглэлээр маргаан үүсэж байгаа бол цаг алдалгүй нотлох баримтаа бүрдүүлэн харьяа шүүхэд хандахыг зөвлөж байна.