Ногдол ашиг зарласан боловч шилжээгүй бол юу шаардах вэ?
Компани ногдол ашиг зарласан боловч шилжүүлээгүй тохиолдолд хувьцаа эзэмшигч алданги, хохирол, хүү шаардах эрхтэй. Компанийн тухай хуулийн 46 дугаар зүйлийн дагуу шаардах журам, алхмууд.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Компани ногдол ашиг хуваарилах шийдвэр гаргасан атлаа шийдвэрт заасан хугацаанд мөнгө шилжүүлээгүй бол хувьцаа эзэмшигч та компаниас ногдол ашгийн дүнг бүрэн гаргуулах, зээлийн хүүтэй адилтгах хүү, мөн алданги шаардах бүрэн эрхтэй. Энэ эрхийг Компанийн тухай хуулийн 46 дугаар зүйл шууд баталгаажуулдаг. Гол нь компанийн "шийдвэр" байгаа эсэх, түүнд ногдол ашгийн хэмжээ болон төлөх өдөр тодорхой заагдсан эсэхийг баримтаар тогтоох явдал юм.
Энэхүү нийтлэлд ногдол ашиг зарлагдсан ч шилжээгүй үед иргэн та ямар эрх эдэлж, ямар алхмыг ямар дарааллаар хийх, шүүхэд ямар нотлох баримт шаардагдах талаар хууль зүйн үндэслэлтэйгээр тайлбарлав.
Хууль зүйн үндэслэл
Ногдол ашиг гэж юу вэ, хэн шийддэг вэ?
Компани гэдэг нь хувьцаа эзэмшигчийн оруулсан хөрөнгө тодорхой тооны хувьцаанд хуваагддаг, ашгийн төлөө үндсэн зорилготой хуулийн этгээд юм (Иргэний хууль, 34). Хувьцаа эзэмшигчийн үндсэн эрхийн нэг нь ногдол ашиг авах эрх бөгөөд компани татан буугдах үед үлдсэн хөрөнгөөс хувь хүртэх эрхтэй хамт энэ хуулиар баталгааждаг (Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 3).
Ногдол ашиг хуваарилах эсэх, хэмжээг хэн тогтоодог вэ? Компанийн тухай хуулийн 46.1 дэх хэсэгт зааснаар компанийн дүрэмд өөрөөр заагаагүй бол төлөөлөн удирдах зөвлөл (байхгүй бол хувьцаа эзэмшигчдийн хурал) ногдол ашиг хуваарилах эсэх тухай шийдвэр гаргах бөгөөд уг шийдвэрт дараах гурван зүйлийг заавал тусгана:
- хувьцаа бүрд ногдох ашгийн хэмжээ;
- ногдол ашиг авах эрхтэй хувьцаа эзэмшигчдийн нэрсийн жагсаалт гаргах өдөр;
- ногдол ашиг төлөх өдөр.
Энэ гурван мэдээлэл нь таны шаардлагын үндэс болно. Шийдвэрт эдгээр нь тодорхой заагдсан бол компанийн үүрэг аль хэдийн бий болсон гэсэн үг (Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 46).
Төлөх хугацаа ба хугацаа хэтрэлт
Компанийн тухай хуулийн 46.10 дахь хэсэгт "Компани нь ногдол ашиг хуваарилахаар шийдвэрлэсэн бол уг шийдвэрт заасан хугацаанд ногдол ашгийг хуваарилна" гэж тодорхой заасан. Энэ бол үүрэг гүйцэтгэх хугацааг шийдвэрээр тогтоосон гэсэн үг бөгөөд Иргэний хуулийн 208.1 дэх хэсгийн "үүргийг хууль буюу гэрээнд заасан хугацаанд гүйцэтгэнэ" гэсэн ерөнхий дүрэмтэй уялддаг (Иргэний хууль, 208).
Хэрэв шийдвэрт төлөх өдрийг заагаагүй бол Иргэний хуулийн 208.2, 208.3 дахь хэсэг үйлчилнэ:
- үүрэг гүйцэтгүүлэгч (хувьцаа эзэмшигч) гүйцэтгэлийг хэдийд ч шаардах эрхтэй;
- шаардсанаас хойш арав хоногийн дотор үүрэг гүйцэтгэгч (компани) үүргээ гүйцэтгэх үүрэгтэй.
Хугацаа хэтрүүлсэн эсэхийг Иргэний хуулийн 222 дугаар зүйлээр тодорхойлно. Тухайлбал, үүргээ хугацаанд нь биелүүлээгүй, эсхүл хугацаа болсныг үүрэг гүйцэтгүүлэгч сануулснаас хойш биелүүлээгүй бол хугацаа хэтрүүлсэн гэж үзнэ (Иргэний хууль, 222). Хугацаа хэтрэхэд хүргэсэн нөхцөл байдал нь компанийн гэм буруугаас болоогүй гэдгээ компани өөрөө нотлох ёстойг анхаарна уу.
Шилжүүлээгүй үед ямар шаардлага үүсэх вэ
Хугацаа хэтэрсэн тохиолдолд хоёр төрлийн үр дагавар бий болно.
Нэгдүгээрт — хүү. Иргэний хуулийн 222.5 дахь хэсэг: "Мөнгөн төлбөрийн үүргээ хугацаанд нь гүйцэтгээгүй бол үүрэг гүйцэтгэгч хэтрүүлсэн хугацаанд тохирсон хүү төлөх үүрэгтэй" (Иргэний хууль, 222). Хүүгээс анз тооцохгүй (222.6). Өөрөөр хэлбэл, ногдол ашиг шилжүүлэх ёстой байсан өдрөөс эхлэн бодитоор шилжих хүртэлх хугацаанд хүү бодогдоно.
Хоёрдугаарт — алданги. Компанийн тухай хуулийн 46.11 дэх хэсэг нь тусгай зохицуулалт тогтоосон: "Компани ногдол ашгаа энэ хуулийн 46.10-т заасан хугацаанд төлөөгүй тохиолдолд хувьцаа эзэмшигчийн нэхэмжлэлээр алданги төлөх бөгөөд үүнээс компанид учирсан хохирлыг тухайн компанийн гүйцэтгэх удирдлага нөхөн төлнө" (Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 46). Энэ заалт нь хувьцаа эзэмшигчийг хамгаалах тусгай баталгаа бөгөөд хариуцлагыг компанийн удирдлагад хүртэл хүргэдэг.
Мөн Иргэний хуулийн ерөнхий заалтуудыг ашиглаж болно: үүрэг гүйцэтгэгч хугацаа хэтрүүлснээс учирсан хохирлыг арилгуулахаар шаардах эрхтэй (Иргэний хууль, 222), хохирлын хэмжээнд үүрэг гүйцэтгүүлэгчийн гарсан зардал, эд хөрөнгийн алдагдал, орох байсан орлогыг тооцно (Иргэний хууль, 227).
Ногдол ашиг "алга болохгүй" — өр болж хадгалагдана
Олон хүн "хугацаа өнгөрвөл ногдол ашиг минь алга болчих вий" гэж санаа зовдог. Хууль үүнийг тодорхой шийдсэн:
- шийдвэрт заасан хугацаанд ногдол ашгаа аваагүй нь хувьцаа эзэмшигчийн ногдол ашиг авах эрхийг үгүйсгэх үндэслэл болохгүй;
- компани ногдол ашиг олгохгүй байх үндэслэл болохгүй;
- аваагүй ногдол ашгийг компани хувьцаа эзэмшигчийн нэрээр тусгайлан бүртгэж хадгалах бөгөөд анхны шаардлагаар олгох үүрэгтэй (Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 46).
Энэ нь таны эрх хугацааны явцад бүдгэрэхгүй, харин компанийн өр болж бүртгэгдэнэ гэсэн үг. Гэхдээ шүүхэд нэхэмжлэл гаргахад хөөн хэлэлцэх хугацаа үйлчилнэ (доорх хэсгийг үзнэ үү).
Хувьцаагаа зарсан бол ногдол ашиг хэнд үлдэх вэ
Энэ нь практикт түгээмэл маргаан болдог. Компанийн тухай хуулийн 46.16 дахь хэсэг:
Хувьцаа эзэмшигч ногдол ашиг авах эрхтэй хувьцаа эзэмшигчдийн жагсаалт гаргах өдрөөс ногдол ашиг төлөх өдөр хүртэл хугацаанд өөрийн эзэмшлийн хувьцааг бусдад шилжүүлсэн бол ногдол ашиг авах эрх нь тэдгээрийн хооронд байгуулсан гэрээнд өөрөөр заагаагүй бол уг хувьцааны хуучин эзэмшигчид үлдэнэ. (Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 46)
Өөрөөр хэлбэл, жагсаалт гаргах өдрийн байдлаар хэн эзэмшиж байсан нь шийдвэрлэх ач холбогдолтой. Хэрэв та худалдах гэрээнд ногдол ашгийн асуудлыг тусгаагүй бол ногдол ашиг хуучин эзэмшигчид үлдэнэ.
Ногдол ашиг авах эрх хэзээ "үүсдэг" вэ
Компанийн тухай хуулийн 46.3 дахь хэсэг нь ногдол ашиг авах эрхтэй хувьцаа эзэмшигчийг хэрхэн тодорхойлохыг заана:
- хязгаарлагдмал хариуцлагатай компанийн хувьд — ногдол ашиг хуваарилах шийдвэр гаргасан өдрөөр;
- хувьцаат компанийн хувьд — хувьцаа эзэмшигчдийн хуралд оролцох эрхтэй нэрсийн жагсаалт гаргах бүртгэлийн өдрөөр.
Энэ өдрийн байдлаар үнэт цаас эзэмшигчдийн бүртгэлд бүртгэгдсэн байх нь чухал (Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 45).
Практик алхамууд
Ногдол ашиг шилжээгүй үед дараах дарааллаар ажиллах нь зүйтэй.
Алхам 1: Ногдол ашгийн шийдвэрийг баримтжуулах
Хамгийн эхний хийх зүйл бол ногдол ашиг хуваарилах шийдвэр-ийг олж авах явдал юм. Энэ нь:
- төлөөлөн удирдах зөвлөлийн тогтоол;
- эсхүл хувьцаа эзэмшигчдийн хурлын шийдвэр (протокол).
Уг бичиг баримтаас дараах зүйлийг шалгаарай:
- хувьцаа бүрд ногдох ашгийн хэмжээ тодорхой бичигдсэн эсэх;
- ногдол ашиг авах эрхтэй хувьцаа эзэмшигчдийн жагсаалт гаргах өдөр заагдсан эсэх;
- ногдол ашиг төлөх өдөр заагдсан эсэх.
Хэрэв шийдвэрт төлөх өдөр байхгүй бол та бичгээр шаардлага гаргаснаар Иргэний хуулийн 208.3 дахь хэсгийн арав хоногийн хугацаа эхэлнэ.
Алхам 2: Хувьцаа эзэмшлээ баталгаажуулах
Үнэт цаас эзэмшигчдийн бүртгэлийн хуулбарыг аваарай. Хэрэв та компанийн энгийн хувьцааны 10 буюу түүнээс дээш хувийг эзэмшдэг бол компани хуралд оролцох эрхтэй хувьцаа эзэмшигчдийн нэрсийн жагсаалтыг танилцуулах үүрэгтэй (Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 64). Хязгаарлагдмал хариуцлагатай компанийн хувьцаа эзэмшигч нь компанийн талаарх бүх мэдээллийг авах, санхүүгийн болон бусад баримт бичигтэй танилцах эрхтэй (Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5).
Хувьцаагаа өөрчлөх, шилжүүлэх тохиолдолд нэр, хаягийн өөрчлөлтөө бүртгэлийн байгууллагад мэдэгдэх үүрэгтэйг санаарай — мэдэгдээгүйн улмаас мэдээлэл хүрээгүйн хариуцлагыг компани хүлээхгүй (Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 45).
Алхам 3: Компанид бичгээр шаардлага гаргах
Энэ бол шүүхэд хандахаас өмнөх зайлшгүй алхам. Шаардлагыг бичгээр, эсхүл цахим хэлбэрээр гаргаж, дараах зүйлийг тусгана:
- өөрийн нэр, хаяг;
- эзэмшиж буй хувьцааны төрөл, тоо;
- ногдол ашгийн шийдвэрийн огноо, дугаар;
- ногдол ашгийн нийт дүн;
- шилжүүлэх ёстой байсан хугацаа;
- шилжүүлээгүй тул хүү, алданги хамт шаардаж буйгаа;
- төлбөр гүйцэтгэх эцсийн хугацаа (Иргэний хуулийн 208.3-ын дагуу арав хоног);
- шаардлага хангаагүй тохиолдолд шүүхэд хандахаа мэдэгдэх.
Шаардлагыг хүлээн авсан баримттайгаар илгээх нь чухал (шуудангийн мэдэгдэл, компанийн бичиг хэргийн орлогын дугаар гэх мэт).
Алхам 4: Хариуг хүлээх ба баримтжуулах
Компаниас хариу ирэхгүй, эсхүл татгалзсан хариу ирвэл энэ нь шүүхэд нэхэмжлэл гаргах үндэслэл болно. Хэрэв компани хэсэгчлэн төлсөн бол үлдсэн дүнгээр нэхэмжлэл гаргаж болно.
Алхам 5: Хөөн хэлэлцэх хугацааг хянах
Ногдол ашгийн шаардлага нь гэрээний үүрэгтэй холбоотой шаардлага гэж тооцогдох бөгөөд Иргэний хуулийн 75.2.1 дэх хэсгээр гурван жилийн хөөн хэлэлцэх хугацаа үйлчилнэ (Иргэний хууль, 75).
Хугацааг Иргэний хуулийн 76 дугаар зүйлд заасны дагуу шаардах эрх үүссэн үеэс эхлэн тоолно. Ногдол ашгийн хувьд энэ нь шийдвэрт заасан төлөх өдөр (эсхүл шаардлага гаргаснаас хойшхи арав хоног) дууссан үе юм.
Хөөн хэлэлцэх хугацаа тасалдах үндэслэлд тогтоосон журмаар нэхэмжлэл гаргасан, эсхүл үүрэг хүлээсэн этгээд шаардлагыг хүлээн зөвшөөрсөн (урьдчилгаа олгох, хүү төлөх, баталгаа гаргах гэх мэт) тохиолдол хамаарна (Иргэний хууль, 79). Тасалдсан тохиолдолд өмнө өнгөрсөн хугацааг тооцохгүй, шинээр эхлэн тоолно.
Шүүхийн практик
Ногдол ашгийн маргаантай холбоотой шүүхийн практик хэд хэдэн чухал зарчмыг тодорхой харуулж байна.
Ногдол ашиг төлөх үүрэг хэзээ үүсдэг вэ
Нийслэлийн Иргэний хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн практикт компани ногдол ашиг хуваарилах шийдвэр гаргасан тохиолдолд түүнийг шилжүүлэх үүрэг шүүхээр баталгаажиж, шилжүүлэхээр гэрээ байгуулсан байх нь төлөхөөс зайлсхийх үндэслэл болохгүй гэж үзсэн. Тухайлбал, компани 2019 оны цэвэр ашгаас нэгж хувьцаанд 10 төгрөгийн ногдол ашиг хуваарилж, 2020 оны 6 дугаар сарын 30-ны дотор олгохоор шийдвэрлэсэн боловч хугацааг зөрчсөн тохиолдолд шүүх ногдол ашгийг бүрэн гаргуулахаар шийдвэрлэсэн (Тогтоол #18998).
Энэ шийдвэрээс харахад ногдол ашгийн шийдвэр, төлөх хугацаа, зөрчсөн баримт гэсэн гурван нотолгоо хангалттай.
Шийдвэргүй бол шаардах эрх үүсэхгүй
Ногдол ашгийн маргаанд хамгийн чухал саад болдог зүйл нь компанийн шийдвэр байхгүй байх явдал юм. Орхон аймгийн Иргэний хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн практикт компанийн гишүүдийн хурлын шийдвэр гаргаагүй, ногдол ашиг хуваарилах тухай тогтоолт байхгүй байсан тул ногдол ашиг нэхэмжлэх шаардлага үндэслэлгүй гэж дүгнэсэн (Тогтоол #22711).
Мөн Улсын дээд шүүхийн практикт компанийн дүрэм болон ногдол ашиг хуваарилахаар шийдвэрлэсэн баримт хэрэгт байхгүй байсан тул ногдол ашиг гаргуулах нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй болгосон (Тогтоол #4853). Эдгээр шийдвэрээс үзэхэд шийдвэр байхгүй бол "зарласан" гэж үзэх үндэслэлгүй юм.
Хувьцаа эзэмшигчийн эрх хязгаарлагдахгүй
Давж заалдах шатны шүүх компанийн удирдлага хувьцаа эзэмшигчийн мэдээлэл авах, хурал зарлах эрхийг хязгаарлахгүй байх ёстойг онцолсон. Хариуцагч компани хувьцаа эзэмшигчийн ээлжит хурал зарлан, санхүүгийн тайлан болон холбогдох баримт бичгүүдээр танилцуулах үүрэгтэй гэж үзсэн (Тогтоол #36248). Энэ нь ногдол ашгийн шийдвэрийг олж авах, компанийн санхүүгийн байдлыг шалгах практик ач холбогдолтой.
Хувьцаа эзэмшигч компанийн хөрөнгийг шууд шаардаж болохгүй
Хувьцаа эзэмшигч компанийн хөрөнгийг шууд өмчлөх эрхгүй гэдгийг шүүх тодорхой дүгнэсэн. Хувьцаа эзэмших нь компанийн хөрөнгийг шууд өмчлөх эрхийг олгодоггүй бөгөөд ногдол ашиг авах эрх нь компанийн шийдвэрээр хэрэгждэг (Тогтоол #36248).
Энэ нь ногдол ашиг зарлагдсаны дараа л таны шаардлага тодорхой хэмжээтэй болж, компанийн ерөнхий хөрөнгөөс тусгаарлагддаг гэсэн үг.
Ногдол ашиг "төлөх" ба "тараах" хоёрын ялгаа
Хариуцагч компани "ногдол ашиг тараахаар Үнэт цаасны төвлөрсөн хадгаламжийн төвтэй гэрээ байгуулсан тул төлөхгүй" гэж татгалзсан тохиолдолд шүүх ийм гэрээ байгуулсан нь ногдол ашиг төлөхгүй байх үндэслэл болохгүй гэж дүгнэсэн (Тогтоол #18998). Өөрөөр хэлбэл, зуучлагч байгууллагаар дамжуулах техникийн зохион байгуулалт нь компанийн үүргийг орхигдуулах шалтгаан болохгүй.
Түгээмэл асуултууд
Компани ногдол ашиг шилжүүлээгүй бол ямар алданги шаардах вэ?
Компанийн тухай хуулийн 46.11 дэх хэсэгт зааснаар компани ногдол ашгийг шийдвэрт заасан хугацаанд төлөөгүй тохиолдолд хувьцаа эзэмшигчийн нэхэмжлэлээр алданги төлөх үүрэгтэй. Компанид учирсан хохирлыг тухайн компанийн гүйцэтгэх удирдлага нөхөн төлнө.
Ногдол ашиг аваагүй нь миний эрхийг үгүйсгэх үндэслэл болох уу?
Үгүй. Компанийн тухай хуулийн 46.12 дахь хэсэгт зааснаар шийдвэрт заасан хугацаанд ногдол ашгаа аваагүй нь тухайн хувьцаа эзэмшигчийн ногдол ашиг авах эрхийг үгүйсгэх, эсхүл компани ногдол ашиг олгохгүй байх үндэслэл болохгүй. Компани түүнийг өр болгон бүртгэж, анхны шаардлагаар олгох үүрэгтэй.
Ногдол ашгийн талаар шүүхэд нэхэмжлэл гаргах хөөн хэлэлцэх хугацаа хэд вэ?
Иргэний хуулийн 75.2.1 дэх хэсэгт зааснаар гэрээний үүрэгтэй холбоотой шаардлага гаргах хөөн хэлэлцэх хугацаа гурван жил. Хугацааг Иргэний хуулийн 76 дугаар зүйлд заасны дагуу шаардах эрх үүссэн үеэс, өөрөөр хэлбэл ногдол ашиг төлөх хугацаа болсон үеэс эхлэн тоолно.
Хувьцаагаа зарсан бол ногдол ашгийг хэн авах вэ?
Компанийн тухай хуулийн 46.16 дахь хэсэгт зааснаар хувьцаа эзэмшигч ногдол ашиг авах эрхтэй хувьцаа эзэмшигчдийн жагсаалт гаргах өдрөөс ногдол ашиг төлөх өдөр хүртэл хугацаанд хувьцаагаа бусдад шилжүүлсэн бол ногдол ашиг авах эрх нь тэдгээрийн хооронд байгуулсан гэрээнд өөрөөр заагаагүй бол уг хувьцааны хуучин эзэмшигчид үлдэнэ.
Компани ногдол ашиг хуваарилах шийдвэр гаргаагүй бол ногдол ашиг шаардаж болох уу?
Болохгүй. Компанийн тухай хуулийн 46.1 дэх хэсэгт зааснаар ногдол ашиг хуваарилах эсэх тухай шийдвэрийг төлөөлөн удирдах зөвлөл буюу хувьцаа эзэмшигчдийн хурал гаргана. Хэрэв ийм шийдвэр, түүнчлэн шийдвэрт ногдол ашгийн хэмжээ, төлөх өдөр заагаагүй бол шаардах эрх үүсэхгүй.
Дүгнэлт
Ногдол ашиг зарлагдсан боловч шилжээгүй тохиолдолд та дараах гурван зүйлийг зэрэг шаардах эрхтэй:
- Ногдол ашгийн үндсэн дүнг бүрэн гаргуулах;
- Хэтрүүлсэн хугацаанд тохирсон хүүг (Иргэний хуулийн 222.5);
- Алданги (Компанийн тухай хуулийн 46.11), мөн учирсан хохирлыг нөхөн төлүүлэх.
Практик зөвлөмж:
- Шийдвэрээ олж, татбарчил. Ногдол ашгийн хэмжээ, жагсаалт гаргах өдөр, төлөх өдөр гэсэн гурван мэдээлэл шийдвэрт байх ёстой. Байхгүй бол компаниас бичгээр гаргуул.
- Бичгээр шаардах. Амаар шаардсан нь нотлогдохгүй. Шаардлагадаа хүлээн авсан баримт ав.
- Хугацааг хянах. Арав хоногийн хугацаа (эсхүл шийдвэрт заасан өдөр) дууссаны дараа хөөн хэлэлцэх гурван жилийн хугацаа эхэлнэ.
- Баримтаа бүрэн цуглуул. Шийдвэр, хувьцаа эзэмшлийн бүртгэлийн хуулбар, шаардлагын хуулбар, хариу (эсхүл хариу ирээгүйн баримт), компанийн санхүүгийн тайлан.
- Шүүхэд нэхэмжлэл гаргахдаа нэхэмжлэлийн хэлбэр, бүрдүүлбэрийг Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 61, 62 дугаар зүйлд нийцүүлж, улсын тэмдэгтийн хураамжийг урьдчилан төлнө (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 57). Нэхэмжлэлийн үнийг мөнгө төлүүлэхээр шаардсан дүнгээр тодорхойлно (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 63).
Хамгийн чухал нь — ногдол ашгаа аваагүй байх нь таны эрхийг алдагдуулахгүй. Компани түүнийг өр болгон бүртгэж хадгалах үүрэгтэй тул таны шаардлага үндэслэлтэй хэвээр байна. Харин хөөн хэлэлцэх хугацааг алдахгүйн тулд шаардлага гаргах, шаардлагатай бол шүүхэд хандах алхмыг цаг тухайд нь хийх нь зүйтэй.