Ажилтны хувийн мэдээлэл ашигласан хөдөлмөрийн маргаанд юу анхаарах вэ?
Ажилтны хувийн мэдээлэл ашигласан хөдөлмөрийн маргаанд ажилтан, ажил олгогч юу анхаарах, хууль зүйн үндэслэл, практик алхам, шүүхийн практикийг тайлбарласан зөвлөмж.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Оршил
Ажилтны хувийн мэдээлэл нь хөдөлмөрийн харилцаанд өдөр тутам мэдээлэгдэж, боловсруулагддаг ч түүнийг хэрхэн авах, хадгалах, ашиглах талаар маргаан гарвал ажилтан, ажил олгогч аль аль нь тодорхой хязгаарт үйл ажиллагаа явуулах ёстой.
Ажилтан хувийн мэдээлэлтэй холбоотой хөдөлмөрийн маргаанд орохдоо дараах гурван зүйлийг хамгийн түрүүнд анхаарах хэрэгтэй: нэгд, тухайн мэдээллийг авах, ашиглахад хууль ёсны үндэслэл, зөвшөөрөл байсан эсэх; хоёрт, мэдээлэл нь ажлын үүрэгтэй холбоотой байсан эсэх; гуравт, зөрчил гарсан бол гомдол гаргах хугацаа (30 буюу 90 хоног) хэтрээгүй эсэх. Энэ гурван асуудал нь маргааны үр дүнг тодорхойлох гол цэг болдог.
Энэхүү нийтлэлд ажилтны хувийн мэдээлэл ашигласан хөдөлмөрийн маргаанд ажилтан, ажил олгогч талууд юу анхаарах ёстойг хууль зүйн үндэслэл, практик алхам, шүүхийн практикийн жишээгээр тайлбарлав.
Хууль зүйн үндэслэл
Хөдөлмөрийн тухай хуулийн зохицуулалт
Хөдөлмөрийн харилцаанд ажилтны мэдээллийг авах, боловсруулах, хадгалах, ашиглах асуудлыг Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 44, 45, 46 дугаар зүйл тусгайлан зохицуулдаг.
-
Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 44-т ажил олгогч хүнийг ажилд авах, ажилтантай харилцах зорилгоор шаардлагатай мэдээллийг авч, боловсруулж, хадгалж, ашиглаж болохыг заасан. Гуравдагч этгээдээс мэдээлэл авах бол шаардлага, зорилгоо урьдчилан танилцуулах үүрэгтэй. Хувийн нууцад хамаарах, эсхүл улс төрийн нам, олон нийтийн байгууллага, үйлдвэрчний эвлэлийн гишүүнчлэлийн талаар мэдээлэл авах, боловсруулах, хадгалахыг хориглоно. Мэдээллийг хадгалах, хамгаалах зардлыг ажил олгогч хариуцаж, төрийн эрх бүхий байгууллага шаардсан тохиолдолд мэдээллийг өгөх үүрэгтэй.
-
Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 45-д ажил олгогч мэдээлэл авах, боловсруулах, хадгалах, ашиглах журмыг хууль тогтоомжид нийцүүлэн баталж, мөрдүүлэх, түүнчлэн журам, түүнд оруулсан өөрчлөлтийг нийт ажилтанд харагдахуйц газар байршуулах үүрэгтэйг заасан. Энэ нь ажилтны мэдээллийн хамгаалалтын "дотоод баримт бичгийн" шаардлага юм.
-
Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 46-д ажилтны эрхийг тодорхой заасан: хадгалагдаж байгаа мэдээллээ үнэ төлбөргүй, бүрэн авах; өөрийн талаарх буруу, дутуу мэдээллийг залруулахыг шаардах; хууль бусаар авсан, боловсруулсан, хадгалсан, ашигласан, дамжуулсан бол эрх бүхий байгууллагад гомдол гаргах эрхтэй.
Мөн ажил олгогчийн үндсэн үүргийн дотор Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 43-д "ажилтны хувийн нууцыг задруулахгүй байх" үүргийг тусгасан нь мэдээллийн хамгаалалтын чухал баталгаа болдог. Харин Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 6-д ажил үүрэгтэй холбогдолгүй асуулт асуух, мэдээлэл цуглуулах, эрүүл мэнд, сэтгэцийн эмгэг, ХДХВ-ийн халдвар, жирэмсэн эсэхийг тодруулахыг хориглосон.
Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай хуулийн зохицуулалт
Ажил олгогч нь хувийн мэдээллийн хувьд "мэдээлэл хариуцагч" болдог. Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай /шинэчилсэн найруулга/, 18-д мэдээлэл хариуцагчийн үүргийг дэлгэрэнгүй заасан: хуульд нийцүүлэн журам батлах, зөвшөөрөл авах, зорилго, үндэслэлийг ойлгомжтой тайлбарлах, мэдээллийн эзний хүсэлтийн дагуу мэдээллийг засах, устгах, хуулбарыг үнэ төлбөргүй өгөх, гомдлыг шийдвэрлэх зэрэг.
-
Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай /шинэчилсэн найруулга/, 8-д зөвшөөрөл авах нөхцөлийг нарийвчлан заасан: зорилго, мэдээллийн жагсаалт, хадгалах хугацаа, нийтэд ил болгох эсэх, бусдад дамжуулах эсэх, зөвшөөрлөө цуцлах хэлбэрийг танилцуулж, бичгээр (цаасан, эсхүл цахим) зөвшөөрөл авна.
-
Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай /шинэчилсэн найруулга/, 9-д эрүүл мэнд, захидал харилцаа, генетик, биометрик мэдээлэл, тоон гарын үсгийн хувийн түлхүүр, бэлгийн болон хүйсийн чиг баримжаа зэрэг эмзэг мэдээлэл нь хувь хүний нууцад хамаарах бөгөөд түүнийг цуглуулах, боловсруулах, ашиглахыг хориглодог (хуульд заасан тусгай тохиолдлоос бусад).
-
Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай /шинэчилсэн найруулга/, 4-д "хүний хувийн мэдээлэл", "хүний эмзэг мэдээлэл", "цахим тодорхойлогч", "мэдээллийн эзэн", "мэдээлэл хариуцагч" гэх нэр томьёог тодорхойлсон нь маргаанд ашиглах ойлголтын суурь болдог.
Мэдээлэл хариуцагч нь хувийн мэдээллийн аюулгүй байдлыг хангах арга хэмжээ авах, зөрчил илэрсэн үед мэдээллийн эзэнд мэдэгдэх үүргийг Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай /шинэчилсэн найруулга/, 20, 22 дугаар зүйл тус тус тогтоосон.
Ажлын байрны хяналтын тоног төхөөрөмж, бичлэгийн асуудал
Хөдөлмөрийн маргаанд хяналтын камер, дуу, дүрсний бичлэг нь нотлох баримт болох эсэх нь түгээмэл асуудал болдог. Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай /шинэчилсэн найруулга/, 27-д ажлын байранд хүний болон мэдээллийн аюулгүй байдлыг хамгаалах, байгууллагын эд хөрөнгийн бүрэн бүтэн байдлыг хангах зорилгоор дүрсний бичлэгийн төхөөрөмж байршуулж болох боловч ариун цэврийн өрөө, хувцас солих өрөө зэрэг хүний халдашгүй, чөлөөтэй байх эрхэд илтэд халдахаар байршилд байршуулах, мэдээллийн эзнээс бусад хүний мэдээлэл байгаа тохиолдолд бичлэгийг үзүүлэх, хуулбарлаж өгөхийг хориглосон. Мөн Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 43-д ажлын байранд хяналтын тоног төхөөрөмж ажиллуулах бол урьдчилан мэдэгдэж, ашиглах журмыг тогтоон мөрдүүлэх үүргийг заасан.
Хариуцлагын асуудал
Зөрчил гаргасан ажилтанд хөдөлмөрийн сахилгын шийтгэл ногдуулах асуудлыг Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 123 дугаар зүйл зохицуулдаг бөгөөд шийтгэл ногдуулахаас өмнө ажилтанд мэдэгдэж, тайлбар авч, зөрчлийн шинж, үр дагаврыг харгалзах ёстой. Харин мэдээллийн зөрчилд Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай /шинэчилсэн найруулга/, 30, Зөрчлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 6.27 дугаар зүйлээр хариуцлага хүлээлгэнэ.
Практик алхамууд
Ажилтанд: эрхээ хамгаалах алхмууд
-
Мэдээллээ нэхэмжих. Ажил олгогчид хадгалагдаж байгаа өөрийн мэдээллийг үнэ төлбөргүй, бүрэн авах хүсэлтийг бичгээр гаргана (Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 46.1).
-
Алдаа, дутуу мэдээллийг залруулахыг шаардах. Буруу мэдээлэлд тулгуурлан шийдвэр гарсан бол залруулах, нэмэлт мэдээлэл тусгуулах хүсэлт тавина (46.2).
-
Зөрчлийн нотлох баримтыг цуглуулах. Харилцааны бичвэр, мэдэгдэл, тушаал, гэрээ, хяналтын бичлэгтэй холбоотой баримт зэргийг цуглуулна. Нууцаар хийсэн бичлэгийн нотлох чадварын асуудлыг шүүх хэрэг тус бүрээр дүгнэдэг тул боломжтой бол хууль ёсны аргаар бүрдүүлсэн баримтад тулгуурлана.
-
Эрх бүхий байгууллагад гомдол гаргах. Ажил олгогчийн удирдлага, хөдөлмөрийн маргаан шийдвэрлэх байгууллага, Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс, эсхүл шүүхэд гомдол гаргаж болно (46.3).
-
Хугацааг анхаарах. Ажлаас халсан, өөр ажилд шилжүүлсэн шийдвэрийг үндэслэлгүй гэж үзвэл шийдвэрийг хүлээн авсан өдрөөс хойш 30 хоног; бусад маргааныг 90 хоног дотор хөдөлмөрийн эрхийн маргаан таслах комисс, эсхүл сум, дүүргийн хөдөлмөрийн эрхийн маргаан зохицуулах гурван талт хороонд хандана (Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 154.2).
Ажил олгогчид: зөрчлөөс сэргийлэх алхмууд
-
Мэдээлэл авах, боловсруулах, ашиглах журмыг баталж, ажилтнуудад нээлттэй байршуулна (Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 45.1, 45.2).
-
Ажлын үүрэгтэй холбогдолгүй мэдээлэл асуухаас зайлсхийж, ялангуяа эмзэг мэдээлэл, нам, үйлдвэрчний эвлэлийн гишүүнчлэл, жирэмсэн эсэх зэргийг асуухгүй (44.3, 6.4).
-
Зөвшөөрлийг бичгээр (цаасан эсхүл цахим) авч, мэдээллийн жагсаалт, зорилго, хугацаа, бусдад дамжуулах эсэхийг тодорхой болгоно (Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай хуулийн 8.2, 8.3).
-
Мэдээллийн аюулгүй байдлыг хангаж, зөрчил илэрсэн үед мэдээллийн эзэнд "даруй" мэдэгдэж, бүртгэл хөтөлнө (20, 21, 22 дугаар зүйл).
-
Хяналтын тоног төхөөрөмжийг зөвхөн хуульд заасан зорилгоор, урьдчилан мэдэгдэж байршуулж, бичлэгийг гуравдагч этгээдэд үзүүлэх, тараахаас зайлсхий (27 дугаар зүйл; Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 43.2.8).
Шүүхийн практик
Шүүхийн шийдвэрт хувийн мэдээлэл, бичлэг, захидал харилцаа нь хөдөлмөрийн маргаанд хэрхэн үнэлэгддэг нь тодорхой харагддаг.
Хувийн захидал харилцааг нотлох баримтаас татгалзах нь буруу. Тогтоол #11134-т нэхэмжлэгч өөрийн гар утсанд байгаа захидал харилцаанд үзлэг хийлгэх хүсэлт гаргасан боловч шүүх "эмзэг мэдээлэлтэй" гэх үндэслэлээр үзлэг хийхээс татгалзсан. Хяналтын шатны шүүх үүнийг нотлох баримт бүрдүүлэх тухай зохицуулалтыг зөрчсөн гэж үзэж, хэргийг дахин хэлэлцүүлэхээр буцаасан. Эндээс үзэхэд мэдээллийн эзэн өөрөө зөвшөөрч үзлэг хийлгэх хүсэлт гаргасан бол түүнийг зөвхөн "эмзэг мэдээлэл" гэх үндэслэлээр татгалзах нь үндэслэлгүй юм.
Хяналтын камерын бичлэгийг өгөхөөс татгалзах. Тогтоол #9333-т иргэн байгууллагын хяналтын камерын бичлэгийг хүссэн боловч тухайн мэдээлэл нь иргэдийн хувийн мэдээлэлд хамаарах тул мэдээлэл өгөхөөс татгалзсан нь хууль зөрчөөгүй гэж шүүх дүгнэсэн. Энэ нь бусдын хувийн мэдээлэл агуулсан бичлэгийг хүсэгчид шууд олгох нь хууль бус болохыг харуулна.
Нууцаар хийсэн бичлэгийн нотлох чадвар. Тогтоол #7826-т анхан шатны шүүх нэхэмжлэгчийн хүсэлтээр CD бичлэгт үзлэг хийлгээгүй нь нотлох баримт бүрдүүлэх үүргээ биелүүлээгүй гэж үзэж, хэргийг дахин хэлэлцүүлэхээр буцаасан. Харин Тогтоол #6833-т ажилтныг даргын өрөөнд хурал дээр бичлэг хийсэн гэх ноцтой зөрчлийн үндэслэлээр халсан боловч бичлэг нь хэрэгт авагдаагүй, ажил олгогч нотлох үүргээ биелүүлээгүй тул халалтыг үндэслэлгүй гэж үзсэн. Эдгээр шийдвэрээс харахад бичлэгийн нотлох чадвар нь түүнийг хэрхэн бүрдүүлсэн, хэрэгт хэрхэн авагдсан, хэн хэний эрхийг хамгаалах зорилготой байснаас хамаарна.
Өөрийн мэдээлэлд зөвшөөрөл өгсөн бол ашиглаж болно. Тогтоол #11134-ийн дүгнэлтэд мэдээллийн эзэн өөрийн мэдээллийг ашиглахыг зөвшөөрсөн тохиолдолд үзлэг хийхээс татгалзах нь буруу гэж тодорхойлсон нь ажилтан, ажил олгогч хоёрын хооронд ч адил зарчим үйлчилнэ гэсэн үг.
Хувийн мэдээлэлтэй холбоотой зөрчил нь халдлага, сахилгын шийтгэлийн үндэслэл болж болно. Тогтоол #7053-т ажилтан ажлын компьютерийн хард дискийг зөвшөөрөлгүй сольж, байгууллагын мэдээллийг агуулсан төхөөрөмжийг өөртөө үлдээсэн нь хөдөлмөрийн гэрээнд заасан ноцтой зөрчилд тооцогдож, ажлаас халсан нь хууль ёсны гэж үзсэн. Энэ нь ажил олгогчийн мэдээлэл, төхөөрөмжид хууль бусаар хандах нь ч мөн хувийн мэдээллийн аюулгүй байдлын асуудал болдог-ыг харуулна.
Түгээмэл асуултууд
1. Ажил олгогч ажилтны хувийн мэдээллийг ямар үндэслэлээр цуглуулж, ашиглаж болох вэ?
Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 44.1-д зааснаар ажил олгогч хүнийг ажилд авах, ажилтантай харилцах зорилгоор хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцааны явцад шаардлагатай мэдээллийг авч, боловсруулж, хадгалж, ашиглаж болно. Мөн Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай хуулийн 8.1-д зааснаар хуульд зааснаас бусад тохиолдолд мэдээллийн эзнээс зөвшөөрөл авна. Өөрөөр хэлбэл, ажлын үүрэгтэй холбоотой шаардлагатай мэдээллийг л, зорилгоо тодорхой тайлбарлан, зөвшөөрөлтэйгээр авах ёстой.
2. Ажил олгогч ажилтны улс төрийн нам, үйлдвэрчний эвлэлийн гишүүнчлэлийн талаар мэдээлэл асууж болох уу?
Болохгүй. Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 44.3-т хуульд өөрөөр заагаагүй бол ажилтны хувийн нууцад хамаарах, эсхүл улс төрийн нам, олон нийтийн байгууллага, үйлдвэрчний эвлэлийн гишүүнчлэлийн талаар мэдээлэл авах, боловсруулах, хадгалахыг хориглосон. Түүнчлэн Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 6.4-т ажил үүрэгтэй холбогдолгүй асуулт асуух, мэдээлэл цуглуулахыг хориглосон.
3. Ажилтны өөрийнх нь тухай мэдээллийг ажил олгогчоос шаардах эрх ажилтанд бий юу?
Бий. Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 46.1-д ажилтан ажил олгогчид хадгалагдаж байгаа мэдээллээ үнэ төлбөргүй, бүрэн авах эрхтэй гэж заасан. Мөн 46.2-т өөрийн талаарх буруу, эсхүл дутуу мэдээллийг залруулахыг шаардах эрхтэй. Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай хуулийн 16 дугаар зүйлд мэдээллийн эзний эрхийг дэлгэрэнгүй тусгасан.
4. Ажилтны хувийн мэдээллийг зөвшөөрөлгүй ашигласан ажил олгогчид ямар хариуцлага хүлээлгэх вэ?
Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай хуулийн 30 дугаар зүйлд зааснаар зөрчсөн албан тушаалтны үйлдэл нь гэмт хэргийн шинжгүй бол Төрийн албаны тухай хууль, эсхүл Хөдөлмөрийн тухай хуульд заасан хариуцлага, хүн, хуулийн этгээдэд Эрүүгийн хууль, эсхүл Зөрчлийн тухай хуульд заасан хариуцлага хүлээлгэнэ. Зөрчлийн тухай хуулийн 6.27-д хүний хувийн мэдээллийг зөвшөөрөлгүй, өөр зорилгоор ашигласан, эмзэг мэдээллийг хууль бусаар авсан, дамжуулсан тохиолдолд торгох шийтгэл тусгасан.
5. Хувийн мэдээлэлтэй холбоотой хөдөлмөрийн маргааныг хэчнээн хугацаанд шийдвэрлүүлэх вэ?
Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 154.2-т зааснаар маргааныг эрх зөрчигдсөнийг мэдсэн буюу мэдэх ёстой байсан өдрөөс хойш ажлаас халсан, өөр ажилд шилжүүлсэн тухай шийдвэрийг үндэслэлгүй гэж үзвэл 30 хоногийн дотор, бусад хөдөлмөрийн эрхийн маргааныг 90 хоногийн дотор хөдөлмөрийн эрхийн маргаан таслах комисс, эсхүл сум, дүүргийн гурван талт хороонд хандаж шийдвэрлүүлнэ. Хүндэтгэн үзэх шалтгаанаар хэтрүүлсэн бол шүүх хугацааг сэргээж болно.
Дүгнэлт
Ажилтны хувийн мэдээлэл ашигласан хөдөлмөрийн маргаан нь зөвхөн нэг талыг буруутгах асуудал биш — энэ нь мэдээллийн эзний зөвшөөрөл, ажлын үүрэгтэй холбоотой байх шаардлага, мэдээллийн аюулгүй байдлын гурван тулгуур дээр шийдэгддэг.
Практик зөвлөмж:
- Ажилтны хувьд: мэдээллээ нэхэмжих, алдааг залруулах хүсэлтээ бичгээр гаргаж, зөрчлийн баримтаа цуглуулж, 30/90 хоногийн хугацааг алдалгүй гомдол гарга.
- Ажил олгогчийн хувьд: хувийн мэдээлэл авах, боловсруулах журмаа баталж нийтэд байршуулж, зөвшөөрлийг бичгээр авч, эмзэг мэдээлэл, холбогдолгүй асуултаас зайлсхийж, хяналтын тоног төхөөрөмжийг хуульд заасан зорилгоор л ашигла.
- Маргаан гарсан үед: мэдээллийн эзний зөвшөөрөл байсан эсэх, мэдээлэл ажлын үүрэгтэй холбоотой байсан эсэх, хугацаа хэтэрсэн эсэхийг хамгийн түрүүнд шалга.
Эдгээр зарчмыг баримталснаар талууд маргааныг илүү хурдан, хууль ёсны дагуу шийдвэрлэх боломжтой болно.
