Ажил олгогч ажилтны бичиг баримтыг хадгалж болох уу?
Ажил олгогч ажилтны хувийн бичиг баримт, мэдээллийг хадгалах эрхтэй эсэх, ямар хугацаагаар, ямар нөхцөлөөр хадгалах, ажилтны эрх, хууль зүйн үндэслэлийг тайлбарласан практик нийтлэл.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Ажил олгогч ажилтны бичиг баримтыг хадгалж болох уу?
Тийм, ажил олгогч ажилтны бичиг баримт, мэдээллийг хадгалж болно — гэхдээ зөвхөн хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцаатай шууд холбоотой шаардлагатай мэдээллийг, хуульд заасан зорилго, журмын дагуу, ажилтны хувийн нууцыг хүндэтгэн хадгална. Энэ эрх нь ажил олгогчид хязгааргүй биш бөгөөд ажилтанд өөрийн мэдээллээ хамгаалуулах, залруулах, авах хэд хэдэн баталгаатай эрх бий.
Ажилд орох анкет, иргэний үнэмлэх, диплом, хөдөлмөрийн гэрээ, цалингийн баримт гээд ажил олгогчийн гарт олон төрлийн бичиг баримт, мэдээлэл хуримтлагддаг. Эдгээрийг хадгалах нь хууль ёсны боловч хэрхэн, ямар хязгаарт хадгалах нь чухал асуудал юм. Энэ нийтлэлд холбогдох хуулийн заалт, практик алхам, ажилтны эрхийг тайлбарлана.
Хууль зүйн үндэслэл
Ажил олгогчийн мэдээлэл хадгалах эрх
Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 44 дүгээр зүйлийн 44.1-д зааснаар "Хүнийг ажилд авах, ажилтантай харилцах зорилгоор хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцааны явцад ажил олгогч нь ажилтнаас шаардлагатай мэдээллийг нь авч боловсруулж, хадгалж, ашиглаж болно" гэж тодорхойлсон байдаг. Энэ бол ажил олгогчийн мэдээлэл хадгалах үндсэн эрх зүйн үндэслэл юм. (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 44)
Мөн 43 дугаар зүйлийн 43.1.5-д ажил олгогч "хууль тогтоомжийн хүрээнд ажилтнаас шаардлагатай мэдээлэл авах" эрхтэй гэж заасан. (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 43)
Хадгалах хязгаар, хориглох зүйл
Ажил олгогчийн эрх хязгаартай. Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 44.2-т ажилтны мэдээллийг гуравдагч этгээдээс авах бол мэдээлэл авах шаардлага, зорилгоо ажилтанд урьдчилан танилцуулах ёстой гэж заасан. Харин 44.3-т:
"Хуульд өөрөөр заагаагүй бол ажилтны хувийн нууцад хамаарах, эсхүл улс төрийн нам, олон нийтийн байгууллага, үйлдвэрчний эвлэлийн гишүүнчлэлийн талаар мэдээлэл авах, боловсруулах, хадгалахыг хориглоно."
Өөрөөр хэлбэл, улс төрийн харьяалал, үйлдвэрчний эвлэлийн гишүүнчлэл, хувийн нууцад хамаарах мэдээллийг хадгалах нь хууль бус юм. Мөн Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай хуулийн 9 дүгээр зүйлээр эрүүл мэнд, генетик, биометрик мэдээлэл, бэлгийн чиг баримжаа зэрэг эмзэг мэдээллийг зөвхөн хуульд заасан тодорхой тохиолдолд л цуглуулж, боловсруулж болно. (Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай /шинэчилсэн найруулга/, 9)
Хадгалах журам байх үүрэг
Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 45 дугаар зүйлээр ажил олгогч ажилтны мэдээллийг авах, боловсруулах, хадгалах, ашиглах журмыг хууль тогтоомжид нийцүүлэн баталж, мөрдүүлэх, уг журмыг нийт ажилтанд харагдахуйц газар байршуулах үүрэгтэй. (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 45)
Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай хуулийн 20 дугаар зүйлээр мэдээлэл хариуцагч мэдээллийн аюулгүй байдлыг хангах дотоод журам баталж, мэдээлэл алдагдсан үед авах арга хэмжээний төлөвлөгөөтэй байх зэрэг арга хэмжээ авах үүрэгтэй. (Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай /шинэчилсэн найруулга/, 20)
Ажилтны эрх
Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 46 дугаар зүйлээр ажилтан дараах эрхтэй:
- хадгалагдаж байгаа мэдээллээ үнэ төлбөргүй, бүрэн авах;
- өөрийн талаарх буруу, дутуу мэдээллийг залруулахыг шаардах;
- мэдээллийг хууль бусаар авсан, хадгалсан, ашигласан бол эрх бүхий байгууллагад гомдол гаргах.
(Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 46)
Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай хуулийн 16 дугаар зүйлээр мэдээллийн эзэн мэдээллийн хуулбарыг цаасан эсхүл цахим хэлбэрээр гаргуулан авах, зөвшөөрлөө цуцлах зэрэг нэмэлт эрх эдэлнэ. (Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай /шинэчилсэн найруулга/, 16)
Хадгалах хугацаа — Архивын хууль
Бичиг баримтыг хэр удаан хадгалах вэ гэдгийг Архив, албан хэрэг хөтлөлтийн тухай хууль зохицуулна. 46 дугаар зүйлийн 46.1-д зааснаар албан хэрэгт үүссэн баримт бичгийг байгууллагын архивт шилжүүлэх хүртэлх хугацаанд зохион байгуулалтын нэгж, ажилтанд болон бичиг хэрэгт төвлөрч хадгална. (Архив, албан хэрэг хөтлөлтийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 46)
Байнгын хадгалах баримтыг байгууллагын архивт хадгалах хугацаа нь байгууллагын төрлөөс хамаарна. Жишээ нь төрийн болон орон нутгийн өмчийн оролцоотой бүх төрлийн хуулийн этгээдийн архивт 8 жил, бусад байгууллагын хувьд 15 жил хадгалж, дараа нь харьяалах төрийн архивт шилжүүлнэ. (Архив, албан хэрэг хөтлөлтийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 27)
Хувийн мэдээллийг устгах
Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай хуулийн 15 дугаар зүйлээр мэдээллийг дараах үндэслэлээр устгана: мэдээллийн эзний хүсэлтээр (хуульд заасан үндэслэл, журмын дагуу цуглуулж, боловсруулж, ашиглаагүй бол), хууль, шүүхийн шийдвэрээр үүрэг хүлээлгэсэн бол, эсхүл анх цуглуулсан зорилгод хүрсэн бол. (Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай /шинэчилсэн найруулга/, 15)
Практик алхамууд
Ажил олгогчийн хувьд
-
Мэдээллийн жагсаалтаа тодорхойлох. Зөвхөн ажил үүрэг гүйцэтгэхэд зайлшгүй шаардлагатай мэдээллийг л цуглуул. Хувийн нууц, улс төр, үйлдвэрчний эвлэлийн гишүүнчлэлийн мэдээлэл цуглуулахаас зайлсхий.
-
Дотоод журам баталж, байршуулах. Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 45 дугаар зүйлийн дагуу ажилтны мэдээлэл авах, боловсруулах, хадгалах, ашиглах журмыг баталж, нийт ажилтанд харагдахуйц газар байршуул.
-
Аюулгүй байдлыг хангах. Мэдээллийн санг хамгаалах, нэвтрэх эрхийг хязгаарлах, алдагдсан тохиолдолд авах арга хэмжээний төлөвлөгөө боловсруул.
-
Хадгалах хугацааг тогтоох. Баримт бүрийн төрөл, хадгалах хугацааг Архивын хуульд нийцүүлэн тодорхойлж, хугацаа дууссаны дараа зохих журмаар шилжүүлэх эсхүл устгах.
-
Төрийн байгууллагын шаардлагад нийцүүлэх. Хуульд заасны дагуу төрийн эрх бүхий байгууллага шаардсан тохиолдолд ажилтны мэдээллийг өгөх үүрэгтэй.
Ажилтны хувьд
-
Мэдээллээ авах. Ажил олгогчид хадгалагдаж байгаа өөрийн мэдээллийг үнэ төлбөргүй, бүрэн авах хүсэлт гарга.
-
Буруу мэдээллийг залруулах. Өөрийн талаарх буруу, дутуу мэдээллийг залруулахыг шаард.
-
Зөвшөөрлөө цуцлах. Хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай хуулийн 8.7-д зааснаар өгсөн зөвшөөрлөө хэдийд ч цуцалж болно.
-
Гомдол гаргах. Мэдээллийг хууль бусаар авсан, хадгалсан, ашигласан бол эрх бүхий байгууллагад гомдол гарга.
Шүүхийн практик
Энэ асуудлаарх шүүхийн шийдвэрийн цуглуулгад тусгайлан ороогүй тул ерөнхий зарчмыг тайлбарлая. Ажилтны хувийн мэдээллийг хууль бусаар хадгалсан, ашигласнаас учирсан гэм хорыг Иргэний хуулийн 21 дүгээр зүйлээр нэхэмжилж болно. Уг зүйлийн 21.4-т "хуулиар тогтоосон хувийн нууцад хамааралтай мэдээг өөрийнх нь зөвшөөрөлгүйгээр тарааснаас гэм хор учирсан гэж үзвэл иргэн уг гэм хорыг арилгахыг шаардах эрхтэй" гэж заасан. (Иргэний хууль, 21)
Түүнчлэн Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 165.2-т хууль зөрчсөн үйлдлээс учирсан гэм хорыг Иргэний хуулийн гэм хорын тухай холбогдох зүйлээр нөхөн төлүүлнэ гэж заасан. (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 165)
Түгээмэл асуултууд
Ажил олгогч ажилтны бичиг баримтыг хадгалж болох уу?
Тийм, боломжтой. Ажил олгогч хүнийг ажилд авах, ажилтантай харилцах зорилгоор хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцааны явцад ажилтнаас шаардлагатай мэдээллийг авч, боловсруулж, хадгалж, ашиглаж болно. Гэхдээ энэ нь хуульд заасан журмын дагуу, ажилтны хувийн нууцыг хүндэтгэн, тодорхой зорилгоор л хийгдэнэ.
Ажил олгогч ямар мэдээллийг хадгалахыг хориглодог вэ?
Хуульд өөрөөр заагаагүй бол ажилтны хувийн нууцад хамаарах, эсхүл улс төрийн нам, олон нийтийн байгууллага, үйлдвэрчний эвлэлийн гишүүнчлэлийн талаарх мэдээллийг авах, боловсруулах, хадгалахыг хориглоно. Мөн эрүүл мэнд, генетик, биометрик мэдээлэл зэрэг эмзэг мэдээллийг зөвхөн хуульд заасан үндэслэлээр л боловсруулж болно.
Ажилтан өөрийн хадгалагдаж байгаа мэдээллийг авах эрхтэй юу?
Тийм. Ажилтан ажил олгогчид хадгалагдаж байгаа мэдээллээ үнэ төлбөргүй, бүрэн авах эрхтэй. Мөн өөрийн талаарх буруу эсхүл дутуу мэдээллийг залруулахыг шаардаж болно. Хувийн мэдээлэл хууль бусаар авсан, хадгалсан, ашигласан бол эрх бүхий байгууллагад гомдол гаргах эрхтэй.
Ажилтны бичиг баримтыг хэдэн жил хадгалах вэ?
Хадгалах хугацаа нь баримтын төрлөөс хамаарна. Албан хэрэг хөтлөлтийн баримтыг байгууллагын архивт шилжүүлэх хүртэл хадгална. Байнгын хадгалах баримтыг байгууллагын архивт хуульд заасан хугацаагаар (жишээ нь төрийн болон орон нутгийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээдийн архивт 8 жил) хадгалж, дараа нь төрийн архивт шилжүүлнэ.
Ажилтан ажлаас гарсны дараа түүний бичиг баримтыг устгах уу?
Ажилтны хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцаа дуусгавар болоход баримт бичгийг ажил хүлээлцэх журмын дагуу шилжүүлнэ. Гэхдээ цалин хөлс, ажилласан хугацаа зэрэг баримтууд нь архивын хадгалалтад хамаарах тул хуульд заасан хугацаагаар хадгалагдана. Хувийн мэдээллийг анх цуглуулсан зорилгод хүрсний дараа болон ажилтны хүсэлтээр хуульд заасан үндэслэлээр устгана.
Дүгнэлт
Ажил олгогч ажилтны бичиг баримт, мэдээллийг хадгалах эрх нь хууль ёсны боловч хязгаарлагдмал, зорилготой, ил тод байх ёстой. Дараах гурван зарчмыг баримтад ажил олгогч хууль зөрчих эрсдэлээс зайлсхийж, ажилтны итгэлийг олж авна:
- Шаардлагатай зарчим — зөвхөн ажил үүрэгтэй холбоотой мэдээллийг цуглуул, хувийн нууц, улс төр, үйлдвэрчний эвлэлийн мэдээллээс зайлсхий.
- Ил тод байдлын зарчим — дотоод журам баталж, ажилтанд танилцуул, мэдээлэл авах зорилгоо урьдчилан мэдэгдэ.
- Аюулгүй байдлын зарчим — хадгалалтыг хамгаал, хугацаа дууссаны дараа зохих журмаар шилжүүлэх эсхүл устга.
Ажилтны хувьд өөрийн мэдээллээ авах, залруулах, зөвшөөрлөө цуцлах эрхээ мэдэж, зөрчигдвөл эрх бүхий байгууллагад гомдол гаргах боломжтой. Хууль зүйн нарийн асуудал гарвал мэргэжлийн хуульчтай зөвлөлдөхийг зөвлөж байна.
