Ажил олгогч ажилтны гэр бүл, төрөл садны мэдээлэл шаардаж болох уу?
Ажил олгогч ажилтны гэр бүл, төрөл садны мэдээлэл шаардаж болох эсэх, хууль зүйн хязгаар, ажилтны эрх, гомдол гаргах зам, шүүхийн практикийг энгийн хэлээр тайлбарлав.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Ажил олгогч ажилтны гэр бүл, төрөл садны мэдээллийг шаардах үндсэн эрхгүй. Монгол Улсын хөдөлмөрийн хууль тогтоомж нь ажил олгогчид зөвхөн ажилд авах, ажилтантай харилцах үйл ажиллагаатай нь шууд холбоотой, шаардлагатай мэдээллийг л авахыг зөвшөөрдөг. Гэр бүлийн байдал, төрөл садны мэдээлэл нь ихэнх тохиолдолд ажил үүрэгтэй холбогдолгүй тул ажилтны зөвшөөрөлгүйгээр шаардах нь хууль зөрчсөн үйлдэл болно.
Энэ нийтлэлд ажил олгогчийн мэдээлэл авах эрхийн хязгаар, ажилтны эрх, хууль бус шаардлагад хэрхэн хариу үйлдэл хийх, шүүхийн практик зэргийг энгийн хэлээр тайлбарлав.
Хууль зүйн үндэслэл
Ажил олгогчийн мэдээлэл авах эрх хязгаарлагдмал
Хөдөлмөрийн тухай хуулиар ажил олгогч ажилтнаас мэдээлэл авах ерөнхий эрхтэй (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 43). Гэхдээ энэ эрх хязгааргүй биш:
- 43.1.5-д "хууль тогтоомжийн хүрээнд ажилтнаас шаардлагатай мэдээлэл авах" гэж заасан — "хууль тогтоомжийн хүрээнд" ба "шаардлагатай" гэсэн хоёр хязгаарлалт байна;
- 43.2.5-д ажилтны хувийн нууцыг задруулахгүй байх үүрэг хүлээсэн;
- 43.2.4-д ажилтны эрх, эрх чөлөө, нэр төрд хүндэтгэлтэй хандах үүргийг тусгасан.
Мэдээлэл авах нийтлэг шаардлагыг Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 44 зүйл тодорхойлсон:
- 44.1 — ажилд авах, ажилтантай харилцах зорилгоор шаардлагатай мэдээллийг л авч, боловсруулж, хадгалж, ашиглаж болно;
- 44.2 — гуравдагч этгээдээс мэдээлэл авах бол шаардлага, зорилгоо ажилтанд урьдчилан танилцуулна;
- 44.3 — ажилтны хувийн нууцад хамаарах, эсхүл улс төрийн нам, олон нийтийн байгууллага, үйлдвэрчний эвлэлийн гишүүнчлэлийн талаар мэдээлэл авах, боловсруулах, хадгалахыг хориглосон.
Ажил үүрэгтэй холбогдолгүй асуулт асуухыг шууд хориглосон
Хамгийн чухал заалт бол Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 6 дугаар зүйл юм:
6.4. Хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцаа үүсэх, ажилтан ажил үүргээ гүйцэтгэх явцад ажил олгогч нь ажил үүрэгтэй нь холбогдолгүй аливаа асуулт асуух, мэдээлэл цуглуулах ... хориглоно.
Мөн 6.4-т эрүүл мэндийн болон сэтгэцийн эмгэг, хүний дархлал хомсдолын вирусын халдвар илрүүлэх шинжилгээ хийлгүүлэх, жирэмсэн эсэхийг тодруулахыг тусад нь хориглосон.
Хамгийн практик ач холбогдолтой нь 6.5 дахь заалт: ажилд орох гэж байгаа хүн болон ажилтан нь 6.4-т заасныг зөрчсөн ажил олгогчид үнэн зөв хариулт, мэдээлэл өгөх, шинжилгээ хийлгэх үүрэг хүлээхгүй.
Энэ нь ажилтны гэр бүл, төрөл садны тухай асуултад хариулах үүрэггүй гэсэн үг.
Ялгаварлан гадуурхахыг хориглоно
6.1-д хүнийг гэрлэлтийн байдал, жирэмсэн болон амаржсан эсэх зэрэг үндэслэлээр шууд болон шууд бус ялгаварлан гадуурхахыг хориглосон. Гэр бүлийн байдлын мэдээллийг ажилд авах шийдвэрт ашиглах нь энэ хоригийг зөрчиж болзошгүй.
Хувийн мэдээлэл хамгаалах хуулийн шаардлага
Гэр бүл, төрөл садны мэдээлэл нь Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай /шинэчилсэн найруулга/, 4-т заасан "хүний хувийн мэдээлэл"-д хамаарна. Үүнд "хүнийг шууд болон шууд бусаар тодорхойлох, эсхүл тодорхойлох боломжтой бусад мэдээлэл" ордог. Түүнчлэн тухайн хуулийн дагуу мэдээлэл цуглуулах, боловсруулах, ашиглахад:
- мэдээллийн эзний зөвшөөрөл шаардана (Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай /шинэчилсэн найруулга/, 8);
- зөвшөөрөл өгөхдөө зорилго, жагсаалт, хугацаа зэргийг тодорхой мэдэж байж өгнө (8.2);
- анх авсан зорилгоос өөр зорилгоор ашиглах бол дахин зөвшөөрөл авна (8.10);
- мэдээллийн эзэн зөвшөөрлөө хэдийд ч цуцалж болно (8.7).
Мөн Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай /шинэчилсэн найруулга/, 16-д мэдээллийн эзэн өөрийн мэдээллийг цуглуулсан эсэхийг мэдэх, хуулбарыг авах, залруулах, устгуулах эрхтэй гэж заасан.
Ажилтны мэдээллээ хамгаалуулах эрх
Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 46 дугаар зүйлээр:
- ажилтан ажил олгогчид хадгалагдаж байгаа мэдээллээ үнэ төлбөргүй, бүрэн авах эрхтэй (46.1);
- өөрийн талаарх буруу, дутуу мэдээллийг залруулахыг шаардах эрхтэй (46.2);
- мэдээллийг хууль бусаар авсан, боловсруулсан, хадгалсан, ашигласан, дамжуулсан бол эрх бүхий байгууллагад гомдол гаргах эрхтэй (46.3).
Хариуцлага
Хувийн мэдээллийг хууль бусаар авсан, боловсруулсан бол Зөрчлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 6.27-д заасан торгууль ногдуулна. Тухайлбал, эмзэг мэдээллийг хууль бусаар олж авсан, бусдад дамжуулсан, задруулсан бол хүнийг 2000 нэгжтэй тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр, хуулийн этгээдийг 20000 нэгжтэй тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр торгохоор заасан. Мөн Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай /шинэчилсэн найруулга/, 30-д зөрчсөн хүн, хуулийн этгээдэд Эрүүгийн хууль, эсхүл Зөрчлийн тухай хуулиар хариуцлага хүлээлгэнэ гэж заасан.
Практик алхамууд
1. Аль мэдээлэл "шаардлагатай" вэ гэдгийг ялга
Ажил олгогч зөвхөн ажил үүрэгтэй шууд холбоотой мэдээллийг шаардаж болно. Жишээ нь:
- боловсрол, мэргэшлийн баримт (ажлын байрны шаардлага хангаж буйг тогтоох);
- нийгмийн болон эрүүл мэндийн даатгалд бүртгүүлэх, шимтгэл төлөхөд зайлшгүй хэрэгтэй мэдээлэл (43.2.7 үүрэг);
- ажил үүргээ гүйцэтгэхэд шаардлагатай ур чадвар, туршлагын баримт.
Харин гэр бүлийн гишүүдийн нэр, төрөл садны мэдээлэл, гэрлэлтийн байдал, жирэмсэн эсэх зэрэг нь ерөнхийдөө ажил үүрэгтэй холбоогүй.
2. Сайн дурын зөвшөөрлийн зарчмыг баримтлах
Яаралтай тохиолдолд холбогдох хүн гэх мэт мэдээлэл авах шаардлагатай бол ажилтны сайн дурын зөвшөөрлийг авч, зорилгыг нь тодорхой тайлбарла. Зөвшөөрлийг бичгээр, эсхүл цахим хэлбэрээр баталгаажуулна (Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай /шинэчилсэн найруулга/, 8).
- Зөвшөөрөл авахдаа зорилго, мэдээллийн жагсаалт, хадгалах хугацаа, цуцлах хэлбэрийг танилцуулна (8.2);
- хариу өгөөгүй нь зөвшөөрсөнд тооцохгүй (8.6);
- мэдээллийг анхны зорилгоос өөр зорилгоор ашиглах бол дахин зөвшөөрөл авна (8.10).
3. Дотоод журам баталж, ажилтнуудад мэдээлэх
Ажилтны мэдээллийг авах, боловсруулах, хадгалах, ашиглах журмыг ажил олгогч хууль тогтоомжид нийцүүлэн баталж мөрдүүлэх үүрэгтэй (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 45). Энэ журмыг нийт ажилтанд харагдахуйц газар байршуулна (45.2). Ингэснээр аль мэдээллийг ямар зорилгоор авах нь тодорхой болж, илүү мэдээлэл шаардахаас сэргийлнэ.
4. Хууль бус шаардлагад хэрхэн хариулах вэ
Ажил олгогч (эсвэл ажилд авах ажилтан) ажил үүрэгтэй холбогдолгүй, тухайлбал гэр бүл, төрөл садны тухай мэдээлэл шаардсан бол:
- Хариулах үүрэггүй — хуулийн 6.5 дахь заалтаар хамгаалагдсан.
- Бичгээр харилцах — амаар шаардсан бол "аль зүйлд үндэслэж, ямар зорилгоор шаардаж байгааг" бичгээр тодруулна. Энэ нь нотлох баримт болно.
- Гомдол гаргах — 6.6-д заасан байгууллагуудад хандана: аж ахуйн нэгжийн удирдлага, дээд шатных нь албан тушаалтан, үйлдвэрчний эвлэл, хөдөлмөрийн маргаан шийдвэрлэх байгууллага, хөдөлмөрийн хяналтын байгууллага, Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс, шүүх.
- Нотлох баримтаа хадгал — 6.7-д зааснаар гомдол гаргагч өөрт байгаа нотлох баримт, мэдээллийг гомдолдоо хавсаргана.
5. Мэдээллээ эргэн хянах
Ажилтан 46.1-д зааснаар ажил олгогчид хадгалагдаж байгаа мэдээллээ үнэ төлбөргүй, бүрэн авч, буруу, дутуу мэдээллийг залруулахыг шаардаж болно (46.2).
Шүүхийн практик
Шүүхийн практикт хувийн мэдээлэл, түүний дотор захидал харилцааны мэдээллийг хамгаалах, мэдээллийн эзний зөвшөөрлийн ач холбогдлыг тодорхой харуулсан шийдвэр бий.
Тогтоол #11134-т Улсын дээд шүүх нэхэмжлэгч өөрийн гар утсанд байгаа захидал харилцааны мэдээлэлд үзлэг хийлгэх хүсэлт гаргасныг шүүх "эмзэг мэдээлэлтэй" гэх үндэслэлээр хийхээс татгалзсаныг буруу гэж үзсэн. Учир нь мэдээллийн эзэн өөрийн мэдээллийг ашиглахыг зөвшөөрсөн байдаг (Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай хууль 6.2.1, 4.1.4). Энэ нь мэдээллийн эзний зөвшөөрөл нь мэдээллийг ашиглах гол үндэслэл болдог гэдгийг баталж байна.
Мөн Тогтоол #9333-т иргэн хяналтын камерын бичлэг зэрэг мэдээллийг гаргуулахаар хүссэн боловч тухайн мэдээлэл нь бусдын хувийн мэдээлэлд хамаарах тул хариуцагч мэдээлэл өгөхөөс татгалзсан нь хууль зөрчөөгүй гэж үзсэн. Энэ нь хувийн мэдээллийг хамгаалах шаардлага нь мэдээлэл өгөхөөс илүү чухал тохиолдол байдаг гэдгийг харуулж байна.
Ажил олгогчийн мэдээлэлтэй холбоотой практик ач холбогдолтой өөр нэг жишээ — Тогтоол #7265-д ажилтныг "өөрийн хүсэлтээр" гэж ажлаас чөлөөлсөн нь ажилтны сайн дурын хүсэл зориггүйгээр хийгдсэн гэж үзэн ажилд эгүүлэн тогтоосон. Энэ нь аливаа мэдээлэл, зөвшөөрөл нь сайн дурын үндсэн дээр байх ёстой гэсэн зарчмыг баталж байна.
Түгээмэл асуултууд
Ажил олгогч ажилтнаас гэр бүлийн гишүүдийн нэр, утасны дугаар шаардаж болох уу?
Ерөнхийдөө болохгүй. Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 6.4-т ажил олгогч ажил үүрэгтэй нь холбогдолгүй аливаа асуулт асуух, мэдээлэл цуглуулахыг хориглосон. Гэр бүлийн гишүүдийн нэр, утас нь ажил үүрэгтэй холбогдолгүй тул ажилтны зөвшөөрөлгүйгээр шаардах үндэслэлгүй. Зөвхөн яаралтай тохиолдолд холбогдох хүн гэх мэтээр сайн дурын үндсэн дээр, зөвшөөрөлтэйгээр авч болно.
Ажилтны гэрлэлтийн байдал, жирэмсэн эсэхийг ажил олгогч асууж болох уу?
Болохгүй. Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 6.1-д гэрлэлтийн байдал, жирэмсэн болон амаржсан эсэхээр ялгаварлан гадуурхахыг хориглосон бөгөөд 6.4-т жирэмсэн эсэхийг тодруулахыг шууд хориглосон. Ийм асуултад хариулах үүрэг ажилтад байхгүй (6.5).
Ажил олгогч ажилтны эрүүл мэндийн мэдээлэл, шинжилгээний хариуг шаардаж болох уу?
Хуульд зааснаас бусад тохиолдолд болохгүй. Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 6.4-т эрүүл мэндийн болон сэтгэцийн эмгэг, хүний дархлал хомсдолын вирусын халдвар илрүүлэх шинжилгээ хийлгүүлэхийг хориглосон. Эрүүл мэндийн мэдээлэл нь хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай хуулийн 4.1.12-т заасан эмзэг мэдээлэлд хамаарна.
Ажил олгогч ямар мэдээллийг хууль ёсоор шаардаж болох вэ?
Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 44.1-д зааснаар хүнийг ажилд авах, ажилтантай харилцах зорилгоор шаардлагатай мэдээллийг авч болно. Энэ нь ажил үүрэгтэй шууд холбоотой мэдээлэл, тухайлбал боловсрол, мэргэшлийн баримт, нийгмийн даатгалд бүртгүүлэхэд шаардлагатай мэдээлэл зэрэг. Шаардлагатай хэмжээнээс хэтэрсэн, ажил үүрэгтэй холбогдолгүй мэдээлэл шаардах болохгүй.
Хууль бус мэдээлэл шаардсан ажил олгогчид ямар хариуцлага хүлээлгэх вэ?
Ажилтан Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 46.3-т зааснаар эрх бүхий байгууллагад гомдол гаргах эрхтэй. Хувийн мэдээллийг хууль бусаар авсан, боловсруулсан бол Зөрчлийн тухай хуулийн 6.27-д заасан торгууль, эрүүгийн хариуцлага хүртэл хүлээлгэж болно. Мөн ялгаварлан гадуурхсан бол Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 6.6-д заасан байгууллагуудад гомдол гаргаж болно.
Дүгнэлт
Ажил олгогч ажилтны гэр бүл, төрөл садны мэдээллийг шаардах үндсэн эрхгүй. Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 6.4 дэх заалт нь ажил үүрэгтэй холбогдолгүй аливаа мэдээлэл цуглуулахыг шууд хориглосон бөгөөд ийм шаардлагад хариулах үүрэг ажилтад байхгүй (6.5).
Практик зөвлөмж:
- Ажил олгогчид — зөвхөн ажил үүрэгтэй шууд холбоотой, шаардлагатай мэдээллийг л авах; 45 дугаар зүйлийн дагуу мэдээлэл авах журмыг баталж, ажилтнуудад мэдээлэх; яаралтай холбоо барих мэдээлэл шаардлагатай бол сайн дурын зөвшөөрөл авч, зорилгыг тодорхой тайлбарлах.
- Ажилтнуудад — ажил үүрэгтэй холбогдолгүй асуултад хариулах үүрэггүй; бичгээр тодруулж, нотлох баримт хадгалах; шаардлагатай бол 6.6-д заасан байгууллагууд, тэр дундаа хөдөлмөрийн хяналтын байгууллага, Хүний эрхийн Үндэсний Комисс, шүүхэд гомдол гаргах.
Хувийн мэдээлэл бол хүний үндсэн эрхийн нэг хэсэг. Тиймээс ажил олгогчийн мэдээлэл авах эрх нь "юу шаардаж болох вэ" гэсэн асуултаас илүү "ажил үүрэгтэй холбоотой юу" гэсэн асуултаар тодорхойлогдоно.
