Ажилгүйдлийн тэтгэмж: авах эрх, бодох арга ба давхар ажил

Ажилгүйдлийн тэтгэмж авахын тулд даатгуулагч нийгмийн даатгалын шимтгэлийг нийт 24 сараас доошгүй, үүнээс ажилгүй болохын өмнөх сүүлийн 9 сард тасралтгүй төлсөн байх бөгөөд тэтгэмжийг сүүлийн 9 сарын дундаж цалингийн 50–70 хувиар ажлын 76 өдрөөр тооцон олгодог.

Хөдөлмөрийн гэрээ дуусгавар болох үед орлогын эх үүсвэргүй болсон иргэнийг санхүүгийн эрсдэлээс хамгаалах зорилгоор нийгмийн даатгалын сангаас ажилгүйдлийн тэтгэмж олгодог. Гэвч тэтгэмж авах хугацаанд зэрэгцсэн хөдөлмөрийн гэрээгээр ажиллах, шинээр ажилд орсон ч мэдээлэхгүй байх зэрэг "давхар ажил эрхлэлт"-ийн зөрчил нь тэтгэмжийг зогсоох, авсан мөнгийг улсын байцаагчийн актаар буцаан төлүүлэх, цаашлаад хуулийн хариуцлага хүлээлгэх үндэслэл болдог.

Ажилгүйдлийн тэтгэмж авах эрх үүсэх үндсэн нөхцөлүүд

Ажилгүйдлийн даатгалын сангаас тэтгэмж авах эрх дараах хууль зүйн шаардлагыг нэгэн зэрэг хангасан тохиолдолд үүснэ:

1. Шимтгэл төлсөн хугацааны шалгуур: Даатгуулагч нь ажилгүйдлийн даатгалын шимтгэлийг нийтдээ 24 сар ба түүнээс дээш хугацаанд, үүнээс ажилгүй болохын өмнөх сүүлийн 9 сард тасралтгүй төлсөн байх шаардлагатай. Энэ нь тэтгэмж авах эрх үүсэх суурь болзол юм НДС-аас олгох тэтгэмжийн тухай 9.1, Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 9.
2. Идэвхтэй ажил хайгчийн бүртгэл: Хөдөлмөр эрхлэлтийн асуудал хариуцсан байгууллагад (дүүрэг, аймгийн Хөдөлмөр, халамжийн үйлчилгээний хэлтэс) бүртгүүлж, ажил идэвхтэй хайж байгаа статустай, өндөр насны тэтгэврийн насанд хүрээгүй байх ёстой.
3. Дахин тэтгэмж авах эрх: Урьд нь ажилгүйдлийн тэтгэмж авч байсан иргэн дахин ажилгүй болсон тохиолдолд шимтгэлийг шинээр 12 сар, үүнээс сүүлийн 3 сар тасралтгүй төлсөн бол тэтгэмж авах эрх дахин үүснэ Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 9.
4. Хүүхэд асрах чөлөөтэй байх үеийн онцлог: Хүүхдээ асрах чөлөө авахаас өмнө 24/9 сарын болзлыг хангасан эх хүүхдээ асрах чөлөөтэй байх хугацаанд, эсхүл эргэн ажилдаа ороод 9 сар хүртэлх хугацаанд ажил олгогч нь татан буугдсан буюу дампуурсан бол ажилгүйдлийн тэтгэмж авах эрхтэй.

Тэтгэмж олгохгүй тохиолдлууд

Хуульд зааснаар дараах үндэслэлээр ажлаас чөлөөлөгдсөн иргэнд ажилгүйдлийн тэтгэмж олгохгүй Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 9:

• Цэргийн жинхэнэ албыг биеэр хаахаар татагдсан;
• Хорих ял эдлүүлэх тухай шүүхийн шийдвэр хүчин төгөлдөр болсон;
• Байгууллагын захиалгаар суралцах болсон;
• Хөдөлмөрийн чадвар алдсаны болон өндөр насны тэтгэвэр тогтоолгосон.

Ажилгүйдлийн тэтгэмж бодох арга, хугацаа ба өргөдөл гаргах

Ажилгүйдлийн тэтгэмжийг тооцохдоо даатгуулагчийн шимтгэл төлсөн нийт хугацаа болон сүүлийн 9 сарын цалингийн хэмжээг үндэслэнэ Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10.

1. Тэтгэмж бодох хувь хэмжээ

Ажилгүй болохын өмнөх дараалсан сүүлийн 9 сарын цалин хөлс, түүнтэй адилтгах орлогын дунджаас шимтгэл төлсөн нийт жилээс хамааран тооцно:

• 5 хүртэл жил (24–59 сар) шимтгэл төлсөн бол — 70 хувь Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10
• 5-аас 10 хүртэл жил шимтгэл төлсөн бол — 60 хувь
• 10-аас дээш жил шимтгэл төлсөн бол — 50 хувь

2. Олгох хугацаа

• Тэтгэмжийг ажлаас чөлөөлсөн өдрийн дараагийн өдрөөс эхлэн ажлын 76 өдрөөр тооцож, арилжааны банкан дахь дансаар сар бүр олгоно НДС-аас олгох тэтгэмжийн тухай 11.1, Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 11.
• Тэтгэмж бодох хугацаанд нийтээр тэмдэглэх баярын өдөр тохиовол түүнийг ажлын өдөртэй адилтган тооцдог.

3. Өргөдөл гаргах хугацаа ба хоцроохын үр дагавар

• Үндсэн хугацаа: Ажлаас чөлөөлсөн тухай шийдвэр гарсан өдрөөс хойш 4 долоо хоногийн дотор өргөдөл, холбогдох баримтаа цаасан болон цахим хэлбэрээр өгнө Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 14.
• Хүндэтгэн үзэх шалтгаантай бол: 3 сарын дотор гаргаж болно.
• Хугацаа хоцроосон бол: Заасан хугацаанаас хойш өргөдлөө өгсөн бол хоцроосон ажлын өдрийг нийт олгох ажлын 76 өдрөөс хасаж тооцон олгодог болохыг анхаарна уу Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 11.

Бодолтын бодит жишээ:

Иргэн Б нийт 4 жил (48 сар) ажиллаж нийгмийн даатгалын шимтгэл төлсөн бөгөөд сүүлийн 9 сарын дундаж цалин нь 2,100,000 төгрөг байв.

1. Сарын дундаж өдрийн цалин: 2,100,000 төгрөг / 21.2 ажлын өдөр = 99,056 төгрөг
2. Авах хувь: 48 сар шимтгэл төлсөн тул 70%
3. Өдрийн тэтгэмж: 99,056 × 70% = 69,339 төгрөг
4. Нийт тэтгэмжийн дүн (ажлын 76 өдөр): 69,339 × 76 = 5,269,764 төгрөг

Давхар ажил эрхлэлт ба ажилгүйдлийн тэтгэмж

Хөдөлмөрийн хууль тогтоомжоор үндсэн ажлаас гадуур зэрэгцсэн хөдөлмөрийн гэрээ байгуулахыг зөвшөөрдөг боловч энэ нь тэтгэмж авах эрхтэй шууд зөрчилддөг:

1. Зэрэгцсэн хөдөлмөрийн гэрээ: Ажилтан үндсэн ажлын цагаас бусад цагт өөр ажил олгогчтой зэрэгцсэн хөдөлмөрийн гэрээ байгуулж болох ч үндсэн ажил олгогчдоо мэдэгдэх үүрэгтэй Хөдөлмөрийн тухай 57.1, Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 57.
2. Албан журмын даатгал үүсэх: Зэрэгцсэн хөдөлмөрийн гэрээгээр ажиллаж байгаа тохиолдолд тухайн ажил олгогч ажилтанд нийгмийн даатгалын шимтгэлийг албан журмаар төлнө Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 7. Иймээс үндсэн ажлаас халагдсан ч өөр газраас шимтгэл төлөгдөж байвал уг этгээд "ажилгүй иргэн"-д тооцогдохгүй тул тэтгэмж авах эрхгүй.
3. Ашиг сонирхлын зөрчлийн хязгаарлалт: Төрийн болон нийтийн албан тушаалтан хуулиар хориглосон давхар ажил эрхлэх, өрсөлдөх чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулахыг хориглодог Нийтийн албанд ашиг сонирхлын зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх тухай 19.1.
4. Тэтгэмж олголтыг зогсоох: Ажилгүйдлийн тэтгэмж авч байх хугацаандаа ажилд орж албан журмаар шимтгэл төлж эхэлсэн, өндөр насны тэтгэвэр тогтоолгосон, эсхүл үндэслэлгүйгээр тэтгэмж авч байсан нь тогтоогдвол тэтгэмжийн олголтыг даруй зогсооно НДС-аас олгох тэтгэмжийн тухай 12.1, Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 12.
5. Үлдсэн тэтгэмжийг сэргээх онцгой зохицуулалт: Тэтгэмж авч байгаад ажилд орсноос хойш 5 сарын дотор тухайн шинэ ажлаасаа дахин чөлөөлөгдвөл анх тогтоосон ажилгүйдлийн тэтгэмжээс олгогдоогүй үлдсэн хоногийн тэтгэмжийг үргэлжлүүлэн авах эрхтэй Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 11.

Ажилгүйдлийн тэтгэмж авах үйл ажиллагааны дараалал

3 жил тэтгэмж аваагүй ажил олгогчийн шимтгэлийн хөнгөлөлт

Хуулийн шинэ зохицуулалтаар ажилтнаа тогтвор суурьшилтай ажиллуулан 3 жил дараалан ажилгүйдлийн даатгалын сангаас тэтгэмж гаргуулаагүй ажил олгогчид сүүлийн жилд төлсөн ажилгүйдлийн даатгалын шимтгэлийн 15 хувиар тооцож, 3 жил тутамд нэг удаа шимтгэлийн хөнгөлөлт үзүүлдэг болсон Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 13.

Үндэслэлгүй тэтгэмж авсны хариуцлага ба үр дагавар

Хуурамч баримт бүрдүүлж, эсхүл өөр газар ажил эрхэлж байгаагаа нуун дарагдуулж тэтгэмж авсан тохиолдолд:

• Санхүүгийн буцаан төлөлт ба суутгал: Нийгмийн даатгалын хяналтын улсын байцаагчийн актаар үндэслэлгүй авсан тэтгэмжийг 100% буцаан төлүүлнэ НДС-аас олгох тэтгэмжийн тухай 16.1, Нийгмийн даатгалын тухай хуулийн 20.2.
• Эрүүгийн хариуцлага: Хуурамч бичиг баримт бүрдүүлэх, зохиомол байдлыг зориудаар бий болгох замаар нийгмийн даатгалын сангаас тэтгэмж авч залилсан бол Эрүүгийн хуулийн дагуу торгох, нийтэд тустай ажил хийлгэх, зорчих эрхийг хязгаарлах эсхүл хорих ял оногдуулах эрсдэлтэй Эрүүгийн Хууль 18.12.

Шүүхийн практик ба бодит кейсүүд

Шүүхийн практикт ажилгүйдлийн тэтгэмж, давхар ажил эрхлэлт болон ажил олгогчийн буруугаас шимтгэл төлөгдөөгүйгээс үүдсэн маргаанууд дараах байдлаар шийдвэрлэгдэж байна:

• Шүүхээр эгүүлэн тогтоогдсон үед тэтгэмж буцаан төлөгдөх журам: Д.У нь шүүхийн шийдвэрээр ажилд эгүүлэн тогтоогдож, ажилгүй байсан хугацааны цалингаа нөхөн авсан тул Төрийн аудитын газраас ажилгүйдлийн тэтгэмжийн 1,402,940 төгрөгийг буцаан төлүүлэх акт тавьсныг Дээд шүүх хууль ёсны гэж үзсэн Тогтоол #2604. Мөн хууль бусаар халагдсаныг тогтоож, ажилгүй байсан хугацааны нийгмийн даатгалын шимтгэлийг ажил олгогч нөхөн төлснөөр хөдөлмөрийн харилцаа тасралтгүйд тооцогдож, өмнө авсан тэтгэмжийг санд буцаан төлөх үндэслэл бүрддэг болохыг шүүх баталсан Тогтоол #1152. Үүнтэй адилаар ажилгүй байсан хугацааны олговрыг гаргуулахдаа урьд авсан тэтгэмжийг тооцож шийдвэрлэдэг практик тогтсон Тогтоол #850.
• Ажил олгогчийн буруугаас шимтгэл төлөгдөөгүй хохирлыг нөхөн төлүүлэх: Иргэн Б.А нь компанидаа 3 жил гаруй ажилласан боловч тухайн компани нийгмийн даатгалын өртэй байсны улмаас даатгалын байгууллагаас ажилгүйдлийн тэтгэмж авч чадаагүй. Шүүх ажил олгогчийн буруугаас шимтгэл төлөгдөөгүй тул гэм хорыг ажил олгогч компани дангаараа хариуцах үүрэгтэй гэж үзэн, тэтгэмжид олгогдох байсан 4,100,656 төгрөгийг компаниас бүрэн гаргуулсан Нийгмийн даатгалын тухай хуулийн 6.2, Тогтоол #7878. Мөн шүүхээр ажилд эгүүлэн тогтоогдсон даатгуулагчийн шимтгэлийг даатгалын байгууллага хуулийн дагуу сан тус бүрээр нь зөв тооцож баталгаажуулах үүрэгтэй болохыг Дээд шүүхээс даалгасан Тогтоол #3067.
• Давхар ажил эрхэлж байсан нь тогтоогдвол тэтгэмжийг буцаан төлүүлдэг: Иргэн Б.А нь ажилгүйдлийн тэтгэмж авч байх хугацаандаа өөр компанид үндсэн ажилтнаар ажиллаж, шимтгэл төлж байсан нь илэрсэн тул нийгмийн даатгалын байгууллагаас түүний авсан 2,193,968 төгрөгийн тэтгэмжийг буцаан төлүүлэхээр шүүх шийдвэрлэсэн Тогтоол #6587.
• Нийтийн албан тушаалтны давхар ажил эрхлэлтийг дүгнэх нь: Албан тушаалтан давхар ажил эрхэлсэн гэж ажлаас чөлөөлөгдсөн маргаанд тухайн нэр дээр нь бүртгэлтэй компани бодит үйл ажиллагаа явуулдаггүй байсан тул ажлаас халах шийтгэл хүндэдсэн гэж шүүх дүгнэж байв Тогтоол #956.

Түгээмэл асуултууд

Ажилгүйдлийн тэтгэмж авах хүсэлтийг ажлаас гарснаас хойш хэдий хугацаанд гаргах ёстой вэ?

Ажлаас чөлөөлсөн шийдвэр гарсан өдрөөс хойш 4 долоо хоногийн дотор цахимаар эсхүл харьяа нийгмийн даатгалын хэлтэстээ өргөдлөө өгнө. Хүндэтгэн үзэх шалтгаантай бол 3 сарын дотор өгч болно. Хэрэв энэ хугацааг хоцроовол хоцроосон ажлын өдрийг нийт олгох 76 өдрөөс хасаж тооцдог.

Тэтгэмж авч байх хугацаандаа түр гэрээгээр ажиллаж орлого олбол тэтгэмж зогсох уу?

Хэрэв таны хийж буй түр ажил, төслийн хөлснөөс нийгмийн даатгалын шимтгэл төлөгдөж эхэлбэл хуулиар ажилгүй иргэнд тооцогдохгүй тул тэтгэмжийн олголт тэр даруй зогсоно. Шимтгэл төлөгдөөгүй байсан ч тогтмол хөдөлмөр эрхлэлтийг нуун дарагдуулсан бол тэтгэмжийг буцаан төлүүлэх эрсдэлтэй.

Шүүхийн шийдвэрээр ажилд эргүүлэн тогтоогдвол авсан ажилгүйдлийн тэтгэмжийг яах вэ?

Шүүхээр хууль бусаар халагдсаныг тогтоож, ажилгүй байсан хугацааны цалин болон шимтгэлийг ажил олгогчоор нөхөн төлүүлсэн бол тэтгэмж авах эрх зүйн үндэслэл арилдаг тул авсан ажилгүйдлийн тэтгэмжээ нийгмийн даатгалын санд бүрэн буцаан төлөх үүрэгтэй.

Компани нийгмийн даатгалын шимтгэл төлөөгүйгээс болж тэтгэмж авч чадаагүй бол яах вэ?

Нийгмийн даатгалын хуулиар ажил олгогчийн буруугаас шимтгэл төлөгдөөгүй даатгуулагчид учирсан хохирлыг ажил олгогч бүрэн хариуцна. Та өөрт олгогдох байсан ажилгүйдлийн тэтгэмжийн мөнгөн дүнг хохирол буюу гэм хор гэж үзэн ажил олгогчоосоо шүүхийн журмаар нэхэмжлэн гаргуулах эрхтэй.

Тэтгэмж авч дуусаагүй байхдаа ажилд ороод удалгүй дахин халагдвал тэтгэмж үргэлжлэх үү?

Тийм. Тэтгэмж авч байгаад ажилд орсноос хойш 5 сарын дотор ажлаас дахин чөлөөлөгдвөл анх тогтоосон ажлын 76 өдрөөс олгогдоогүй үлдсэн хоногийн тэтгэмжийг нөхөн үргэлжлүүлэн авах боломжтой.

Дүгнэлт / Гол санаа

• Эрх үүсэх хатуу нөхцөл: Нийт 24 сар, үүнээс сүүлийн 9 сар шимтгэл тасралтгүй төлсөн, хөдөлмөрийн хэлтэст бүртгэлтэй идэвхтэй ажил хайгч байх ёстой.
• Бодох дүрэм ба хугацаа: Сүүлийн 9 сарын дундаж цалингийн 50–70 хувиар ажлын 76 өдрөөр тооцож сар бүр олгоно. Ажлаас чөлөөлөгдсөнөөс хойш 4 долоо хоногийн дотор амжиж өргөдлөө гаргах нь чухал.
• Давхар ажил эрхлэлт хориотой: Тэтгэмж авч байх хугацаандаа зэрэгцсэн хөдөлмөрийн гэрээгээр ажиллах, шимтгэл төлөх нь эрхийг шууд цуцалж, үндэслэлгүй авсан тэтгэмжийг улсын байцаагчийн актаар буцаан төлүүлэх үндэслэл болно.
• Хохирол нэхэмжлэх эрх: Ажил олгогчийн нийгмийн даатгалын өрнөөс шалтгаалан тэтгэмж авч чадаагүй бол учирсан хохирлоо ажил олгогчоос шүүхээр бүрэн гаргуулах эрх зүйн баталгаатай.