Оршил
Иргэд ажлаас чөлөөлөгдсөний дараа санхүүгийн эрсдэлээс хамгаалагдах зорилгоор ажилгүйдлийн тэтгэмж тогтоолгодог. Гэвч практикт ажилгүйдлийн тэтгэмж авч байх хугацаандаа өөр ажил эрхлэх (давхар ажил эрхлэлт), эсхүл зэрэгцсэн хөдөлмөрийн гэрээтэй байх нь тэтгэмжийг зогсоох, цаашлаад хуулийн хариуцлага хүлээх үндэслэл болдог. Энэхүү нийтлэлээр ажилгүйдлийн тэтгэмж авах эрх хэрхэн үүсэх, давхар ажил эрхлэлтийг хуулиар хэрхэн зохицуулсан болон буруутай үйлдлийн улмаас хүлээх хариуцлагыг тайлбарлах болно.
Хууль зүйн үндэслэл
Монгол Улсын хууль тогтоомжоор ажилгүйдлийн тэтгэмж болон хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцааг дараах байдлаар зохицуулдаг:
- Ажилгүйдлийн тэтгэмж авах эрх: Даатгуулагч ажилгүйдлийн даатгалын шимтгэлийг нийтдээ 24 сараас доошгүй, үүнээс ажилгүй болохын өмнөх сүүлийн 9 сард тасралтгүй төлсөн байх шаардлагатай. НДС-аас олгох тэтгэмжийн тухай 9.1
- Зэрэгцсэн хөдөлмөрийн гэрээ: Ажилтан үндсэн ажлын цагаас бусад цагт өөр ажил олгогчтой зэрэгцсэн хөдөлмөрийн гэрээ байгуулж болно. Гэхдээ энэ тухайгаа үндсэн ажил олгогчдоо мэдэгдэх үүрэгтэй. Хөдөлмөрийн тухай 57.1
- Тэтгэмжийг зогсоох үндэслэл: Хэрэв даатгуулагч тэтгэмж авч байх хугацаандаа ажилд орж, шимтгэл төлж эхэлсэн бол тэтгэмж олголтыг зогсооно. Мөн үндэслэлгүйгээр тэтгэмж авсан нь тогтоогдвол олголтыг зогсоож, буцаан төлүүлнэ. НДС-аас олгох тэтгэмжийн тухай 12.1
- Нийтийн албан тушаалтны хязгаарлалт: Төрийн албан тушаалтан давхар ажил эрхлэхдээ ашиг сонирхлын зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх үүрэгтэй. Нийтийн албанд ашиг сонирхлын зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх тухай 19.1
Ажилгүйдлийн тэтгэмж тогтоолгох үйл ажиллагааны урсгал
Практик алхамууд
1. Ажилгүйдлийн тэтгэмж авахад анхаарах зүйлс
- Бүртгэл: Ажлаас чөлөөлөгдсөнөөс хойш хөдөлмөр эрхлэлтийн асуудал хариуцсан байгууллагад (дүүргийн хөдөлмөрийн хэлтэс) бүртгүүлж, "ажил идэвхтэй хайж байгаа" статустай болох.
- Хугацаа: Тэтгэмжийг ажлын 76 өдрөөр тооцож олгодог. НДС-аас олгох тэтгэмжийн тухай 11.1
- Цалингийн хувь: Таны шимтгэл төлсөн хугацаанаас хамаарч сүүлийн 9 сарын дундаж цалингийн 50-70 хувиар бодогдоно.
2. Давхар ажил эрхлэлт ба тэтгэмж
Иргэд үндсэн ажлаасаа чөлөөлөгдөж ажилгүйдлийн тэтгэмж авахдаа "зэрэгцсэн хөдөлмөрийн гэрээ"-тэй байх нь түгээмэл байдаг. Хэрэв та:
- Зэрэгцсэн ажлаасаа нийгмийн даатгалын шимтгэл (НДШ) төлж байгаа бол ажилгүй иргэнд тооцогдохгүй тул тэтгэмж авах эрх үүсэхгүй.
- Тэтгэмж авч байх хугацаандаа шинэ ажилд орвол тухайн өдрөөс эхлэн нийгмийн даатгалын байгууллагад мэдэгдэж, тэтгэмжээ зогсоолгох ёстой.
3. Үндэслэлгүй тэтгэмж авсны үр дагавар
Хуурамч баримт бүрдүүлсэн эсвэл өөр газар ажил эрхэлж байгаагаа нууж тэтгэмж авсан бол:
- Буцаан төлүүлэх: Илүү авсан тэтгэмжийг улсын байцаагчийн актаар буцаан төлүүлнэ. НДС-аас олгох тэтгэмжийн тухай 16.1
- Эрүүгийн хариуцлага: Зохиомол байдлыг зориудаар бий болгож нийгмийн даатгалын сангаас мөнгө авсан бол торгох, нийтэд тустай ажил хийлгэх, эсхүл зорчих эрхийг хязгаарлах, хорих ял шийтгэх хүртэл арга хэмжээ авна. Эрүүгийн Хууль 18.12
Шүүхийн практик
Шүүхийн практикт ажилгүйдлийн тэтгэмж болон ажлаас үндэслэлгүй халагдсан маргаанууд ихэвчлэн тохиолддог. Жишээ нь:
- Албан тушаалд эгүүлэн тогтоох ба олговор: Тогтоол #850-д тэтгэвэр тогтоолгох насанд хүрээгүй байхад нь ажлаас чөлөөлсөн шийдвэрийг хүчингүй болгож, ажилгүй байсан хугацааны олговрыг гаргуулсан байна. Энэ тохиолдолд иргэн ажилгүйдлийн тэтгэмж авсан бол түүнийг ажилгүй байсан хугацааны олговороос хасаж тооцох практик байдаг.
- Давхар ажил эрхлэлтийн зөрчил: Тогтоол #956-д нийтийн албан тушаалтан давхар ажил эрхлэлтийн хязгаарлалтыг зөрчсөн гэх үндэслэлээр ажлаас халагдсаныг шүүх хянахдаа, тухайн компани нь үйл ажиллагаа явуулдаггүй байсан тул халах шийдвэрийг хүндэдсэн гэж үзсэн байна.
Дүгнэлт
Ажилгүйдлийн тэтгэмж нь зөвхөн орлогогүй болсон, ажил идэвхтэй хайж байгаа иргэнд олгогддог нийгмийн хамгааллын дэмжлэг юм. Хэрэв та зэрэгцсэн хөдөлмөрийн гэрээгээр ажиллаж НДШ төлж байгаа бол ажилгүйдлийн тэтгэмж авах эрхгүй болохыг анхаарна уу. Мөн тэтгэмж авч байх хугацаандаа ажилд орсон бол тэтгэмжээ нэн даруй зогсоолгох нь ирээдүйд үүсэж болох хууль эрх зүйн эрсдэлээс таныг хамгаална.