Үйлдвэрчний эвлэл байгуулах нь заавал уу, ямар хамгаалалттай вэ?
Үйлдвэрчний эвлэл байгуулах нь заавал биш, сайн дурын үндсэн дээр үүсдэг. Гишүүн, сонгуульт ажилтан, хэлэлцээнд оролцогчийг хуулиар хэрхэн хамгаалдаг вэ?
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Үйлдвэрчний эвлэл байгуулах нь заавал биш — энэ бол сайн дурын, чөлөөтэй эрх юм. Үүнийг Монгол Улсын Үндсэн хууль, Хөдөлмөрийн тухай хууль болон Үйлдвэрчний эвлэлүүдийн эрхийн тухай хуулиар баталгаажуулсан. Ажилтан аливаа байгууллага, албан тушаалтнаас зөвшөөрөл авахгүйгээр эвлэлдэн нэгдэх, үйл ажиллагаа явуулах, дүрмээ батлах, төлөөгчөө сонгох эрхтэй. Гол анхаарах зүйл нь: эвлэлдэн нэгдэх эрхээ хэрэгжүүлсэн ажилтан хуулийн тусгай хамгаалалтад ордог — ажил олгогч үүний төлөө хөдөлмөрийн нөхцөлийг нь дордуулж, ажлаас халж болохгүй.
Энэхүү нийтлэлд үйлдвэрчний эвлэл байгуулах хууль зүйн үндэслэл, иргэний хийх практик алхам, шүүхээс хэрхэн хамгаалагддаг тухай дэлгэрэнгүй тайлбарлана.
Хууль зүйн үндэслэл
Эвлэлдэн нэгдэх эрх — Үндсэн хуулийн түвшинд
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 16 дугаар зүйлийн 10 дахь хэсэгт иргэн "нийгмийн болон өөрсдийн ашиг сонирхол, үзэл бодлын үүднээс нам, олон нийтийн бусад байгууллага байгуулах, сайн дураараа эвлэлдэн нэгдэх эрхтэй" гэж заасан. Мөн аль нэгэн нам, байгууллагад эвлэлдэн нэгдсэний төлөө хүнийг ялгаварлан гадуурхах, хэлмэгдүүлэхийг хориглосон. Энэ нь Монгол улсын үндсэн хууль, 16-д тусгагдсан.
Хөдөлмөрийн тухай хуулийн баталгаа
Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 9 дүгээр зүйлд: "Ажилтан болон ажил олгогч аливаа байгууллага, албан тушаалтнаас зөвшөөрөл авахгүйгээр эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлоо төлөөлөн хамгаалах байгууллага байгуулах, чөлөөтэй эвлэлдэн нэгдэх, үйл ажиллагаагаа явуулах, дүрмээ батлах, төлөөлөгчөө сонгох эрхтэй" гэж тодорхой заасан. Дэлгэрэнгүйг Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 9-өөс үзнэ үү.
Мөн хуулийн 5.1.6-д "эвлэлдэн нэгдэх, хамтын гэрээ, хамтын хэлэлцээр байгуулах... эрхийг хангах" нь ажил эрхлэлт, хөдөлмөрийн харилцааны суурь зарчим гэдгийг баталгаажуулсан (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5).
Үйлдвэрчний эвлэлүүдийн эрхийн тухай хууль
Үйлдвэрчний эвлэлүүдийн эрхийн тухай хуулийн 3 дугаар зүйлд: "Иргэд хөдөлмөрлөх эрхээ хэрэгжүүлэх, түүнтэй холбогдсон хууль ёсны ашиг сонирхлоо хамгаалах зорилгоор аливаа зөвшөөрөл авалгүй, гагцхүү өөрсдийн сайн дурын үндсэн дээр ямар нэг ялгаваргүйгээр үйлдвэрчний эвлэлд чөлөөтэй эвлэлдэн нэгдэх эрхтэй" гэж заасан (Үйлдвэрчний эвлэлүүдийн эрхийн тухай бнмау-ын хууль, 3). Тус хуулийн 1 дүгээр зүйл нь энэхүү эрхийг баталгаажуулах зорилгыг тодорхойлсон (Үйлдвэрчний эвлэлүүдийн эрхийн тухай бнмау-ын хууль, 1).
Чухал: хууль "заавал байгуулах ёстой" гэж заагаагүй. Харин "чөлөөтэй, сайн дураараа" гэсэн зарчмыг баримталдаг. Үүний зэрэгцээ:
- Үйлдвэрчний эвлэлд гишүүнээр элсэх, гарахыг тулган шаардаж болохгүй.
- Үйлдвэрчний эвлэлийн гишүүн мөн эсэхтэй холбогдуулан иргэдийн эрх, эрх чөлөөг хязгаарлах, ялгаварлан гадуурхахыг хориглоно.
- Ажил олгогчийн хяналтын доор үйлдвэрчний эвлэл байгуулах, эвлэлдэн нэгдэхийг ажилтанд тулгах нь шударга бус үйлдэл гэж тооцогдоно (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 11).
Ямар хамгаалалт олгодог вэ?
Үйлдвэрчний эвлэл байгуулах, түүний үйл ажиллагаанд оролцох нь дараах хэдэн түвшний хамгаалалтыг бий болгодог.
1. Шударга бус үйлдлээс хамгаалах
Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 11 дүгээр зүйлд ажил олгогчид хориглосон шударга бус үйлдлүүдийг жагсаасан. Үүнд:
- ажилтны эвлэлдэн нэгдэх эрхэд саад учруулах, төлөөлөх байгууллагын үйл ажиллагаанд хөндлөнгөөс оролцох;
- уг зорилгоор санхүүгийн болон бусад дэмжлэг амлах, үзүүлэх;
- үйлдвэрчний эвлэлд гишүүнээр элссэн, үйл ажиллагаанд оролцсонтой нь холбогдуулан хөдөлмөр эрхлэлтийн нөхцөлийг дордуулах;
- хамтын хэлэлцээ хийхэд хөндлөнгөөс оролцох, хязгаарлах, албадлага хэрэглэх;
- хамтын гэрээ байгуулахад шаардагдах мэдээллийг өгөхөөс татгалзах зэрэг багтана.
Эдгээрийг зөрчсөн этгээдэд Зөрчлийн тухай хуульд заасан хариуцлага хүлээлгэнэ (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 165).
2. Үйлдвэрчний эвлэлийн үйл ажиллагааны баталгаа
Үйлдвэрчний эвлэлүүдийн эрхийн тухай хуулийн 6 дугаар зүйлд "Үйлдвэрчний эвлэлүүдийг захиргааны журмаар тараах, үйл ажиллагааг нь зогсоох, мөшгин хавчих зэргээр үйл ажиллагаанд нь саад учруулахыг хориглоно" гэж тусгайлан заасан (Үйлдвэрчний эвлэлүүдийн эрхийн тухай бнмау-ын хууль, 6). Мөн үйлдвэрчний эвлэлүүд бие даасан байдлаа хадгалж, тэгш эрхтэй байна (Үйлдвэрчний эвлэлүүдийн эрхийн тухай бнмау-ын хууль, 4).
3. Сонгуульт ажилтны тусгай хамгаалалт
Энэ бол хамгийн чухал хамгаалалтын нэг юм. Үндсэн ажлаасаа чөлөөлөгдөөгүй үйлдвэрчний эвлэлийн сонгуульт ажилтныг:
- өөрийн болон сонгосон хамт олных нь зөвшөөрөлгүйгээр өөр ажилд шилжүүлэх;
- захиргааны санаачлагаар ажлаас халах;
- сонгуульт үүрэгтэй нь холбогдуулан сахилгын шийтгэл оногдуулахыг хориглодог.
Түүнчлэн үндсэн ажлаасаа чөлөөлөгдсөн сонгуульт ажилтны сонгуулийн хугацаа дуусгавар болсон, эсхүл сонгуульт үүргээсээ чөлөөлөгдсөн тохиолдолд захиргаа түүнийг хуучин ажилд нь эгүүлэн ажиллуулах, эсхүл урьд авч байсан дундаж хөлс нь буурахааргүйгээр ажил олгох үүрэгтэй (Үйлдвэрчний эвлэлүүдийн эрхийн тухай бнмау-ын хууль, 6).
4. Хэлэлцээнд оролцогчийн баталгаа
Хамтын хэлэлцээнд оролцож байгаа үйлдвэрчний эвлэлийн ажилтан, сонгуультан, ажилтны төлөөлөгчид хэлэлцээнд оролцсонтой нь холбогдуулан:
- хөдөлмөрийн сахилгын шийтгэл ногдуулах;
- өөр ажилд шилжүүлэх;
- цалин хөлсийг нь бууруулах;
- хэлэлцээний явцад болон хэлэлцээ дууссанаас хойш нэг жилийн дотор аж ахуйн нэгж татан буугдсан болон тодорхой ноцтой зөрчлийн үндэслэлээс бусад тохиолдолд ажил олгогчийн санаачилгаар хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцааг цуцлахыг хориглодог (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 24).
5. Ажил хаялтад оролцогчийн баталгаа
Ажилтан, ажилтны төлөөлөгчийг ажил хаялтад оролцсонтой нь холбогдуулан сахилгын шийтгэл ногдуулах, өөр ажилд шилжүүлэх, ажил олгогчийн санаачилгаар хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцааг цуцлах зэргээр нөхцөлд өөрчлөлт оруулахыг хориглоно (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 30).
Практик алхамууд
Үйлдвэрчний эвлэл байгуулах, эсхүл түүнд нэгдэхээр шийдсэн бол дараах дарааллыг баримтална.
- Сайн дурын шийдвэр гаргах. Эвлэлдэн нэгдэх нь таны чөлөөт сонголт. Хэн нэгэн тулгаж, шаардаж болохгүй.
- Санаачилгын бүлэг байгуулах. Хамт ажиллагсадтайгаа ярилцаж, эвлэл байгуулах хүсэлтэй ажилтнуудыг нэгтгэнэ.
- Дүрэм боловсруулж батлах. Үйлдвэрчний эвлэл үйл ажиллагаагаа хуулийн хүрээнд бие даан явуулж, дүрмээ өөрөө батална (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 9).
- Нийт ажилтны хурлаар төлөөлөгчөө сонгох. Хэрэв үйлдвэрчний эвлэл байхгүй бол нийт ажилтны хурлаас сонгогдсон ажилтны төлөөлөгч хамтын гэрээг ажил олгогчтой байгуулна (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 38).
- Улсын бүртгэлд бүртгүүлэх. Үйлдвэрчний эвлэл, түүний холбоод хуулийн этгээдийн эрх эдэлнэ (Үйлдвэрчний эвлэлүүдийн эрхийн тухай бнмау-ын хууль, 4). Хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн журмын дагуу бүртгүүлнэ.
- Хамтын хэлэлцээ эхлүүлэх. Хамтын хэлэлцээг санаачлагч тал мэдэгдлийг нөгөө талдаа хүргэж, ажлын 10 хоногийн дотор хэлэлцээг эхлүүлнэ (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 21).
- Хамтын гэрээ байгуулах. Ажилтны хувьд илүү таатай нөхцөл тогтоож, зохих журмын дагуу бүртгүүлнэ (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 31).
Хэрэв эвлэлдэн нэгдэх эрх, эсхүл сонгуульт ажилтны баталгаа зөрчигдвөл хөдөлмөрийн эрхийн маргааныг урьдчилан шийдвэрлүүлэхээр хөдөлмөрийн эрхийн маргаан таслах комисс, сум, дүүргийн гурван талт хороонд хандаж, цаашдаа шүүхэд нэхэмжлэл гаргах эрхтэй (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 154).
Шүүхийн практик
Эвлэлдэн нэгдэх эрх, түүнтэй холбоотой хамгаалалт шүүхээр хэрхэн хамгаалагддагийг дараах жишээнүүд харуулна.
Эвлэл байгуулсан үндэслэлээр ажлаас халсан нь хууль бус
Нийслэлийн Иргэний хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн 2022 оны магадлалаар (Т ХХК-ийн ажилтан А.Б-ийн хэрэг), ажилтан эвлэлдэн нэгдэж үйлдвэрчний эвлэл байгуулах үед хөдөлмөрийн гэрээг цуцалж ажлаас халсан нь хууль бус гэж дүгнэгдсэн. Шүүх "Нэхэмжлэгч нь эвлэлдэн нэгдэх эрхийнхээ хүрээнд... үйлдвэрчний эвлэл байгуулах, эвлэлдэн нэгдэх эрхтэй" гэж тодорхойлж, ажилтныг ажилд эгүүлэн тогтоож, ажилгүй байсан хугацааны олговрыг гаргуулсан (Тогтоол #20473).
Энэ шийдвэр нь эвлэлдэн нэгдэх эрхийг хэрэгжүүлсэн ажилтныг ажлаас халах нь шууд хууль бус үйлдэл болдгийг харуулж байна.
Үйлдвэрчний эвлэл байгуулах талаар мэдээлэл тараасан нь ноцтой зөрчил болохгүй
2023 оны магадлалаар (Г.Б-ийн хэрэг), компанийн хурал дээр яригдсан зүйлүүдийг бусад ажилчдад мэдээлж, үйлдвэрчний эвлэл байгуулах талаар группт нийтэлсэн үйлдлийг хөдөлмөрийн гэрээг ноцтой зөрчсөн үй баримт гэж үзэхгүй гэж шүүх дүгнэсэн (Тогтоол #29243). Энэ нь эвлэлдэн нэгдэх тухай мэдээлэл солилцох, хэлэлцэх үйлдэл нь хамгаалагддаг болохыг илтгэнэ.
Хамтын хэлэлцээрийн илүү таатай нөхцөлийг хэрэглэх ёстой
2024 оны магадлалаар (орон тоо хасагдсантай холбоотой маргаан), шүүх салбарын хамтын хэлэлцээрээр ажилтныг бөөнөөр халах тохиолдолд 45 хоногийн өмнө мэдэгдэхээр тохирсон байсан тул ажил олгогч энэхүү илүү таатай нөхцөөлийг хэрэгжүүлээгүйг хууль бус гэж үзсэн (Тогтоол #32179). Энэ нь хамтын хэлэлцээрээр тогтоосон ажилтанд таатай нөхцөл хуульд зааснаас давуу хүчинтэй гэдгийг баталж байна.
Мөн 2025 оны магадлалаар ажилгүй байсан хугацааны олговрыг сүүлийн 3 сарын дундаж цалин хөлсөөр тооцох ёстойг тогтоосон (Тогтоол #33842).
Түгээмэл асуултууд
Үйлдвэрчний эвлэл байгуулах нь заавал уу?
Үгүй. Үйлдвэрчний эвлэлд эвлэлдэн нэгдэх нь сайн дурын, чөлөөтэй эрх бөгөөд ажил олгогчоос зөвшөөрөл авах шаардлагагүй. Гишүүнээр элсэх, гарахыг тулган шаардах, гишүүн эсэхээс нь хамааруулан ялгаварлан гадуурхахыг хуулиар хориглодог.
Ажил олгогч үйлдвэрчний эвлэл байгуулахыг саад хийвэл яах вэ?
Ажилтны эвлэлдэн нэгдэх эрхэд саад учруулах, төлөөлөх байгууллагын үйл ажиллагаанд хөндлөнгөөс оролцох, санхүүгийн болон бусад дэмжлэг амлах нь шударга бус үйлдэл бөгөөд Зөрчлийн тухай хуулиар хариуцлага хүлээлгэнэ. Мөн эвлэлдэн нэгдсэнтэй нь холбогдуулан хөдөлмөрийн нөхцөлийг дордуулж болохгүй.
Үйлдвэрчний эвлэлийн сонгуульт ажилтныг ажлаас халах боломжтой юу?
Үндсэн ажлаасаа чөлөөлөгдөөгүй сонгуульт ажилтныг өөрийн болон сонгосон хамт олных нь зөвшөөрөлгүйгээр өөр ажилд шилжүүлэх, захиргааны санаачлагаар ажлаас халах, сонгуульт үүрэгтэй нь холбогдуулан сахилгын шийтгэл оногдуулахыг хуулиар хориглодог.
Хамтын хэлэлцээнд оролцогчийг хамгаалдаг уу?
Тийм. Хамтын хэлэлцээнд оролцож байгаа үйлдвэрчний эвлэлийн ажилтан, сонгуультан, ажилтны төлөөлөгчид хэлэлцээнд оролцсонтой нь холбогдуулан сахилгын шийтгэл ногдуулах, өөр ажилд шилжүүлэх, цалин бууруулах, тодорхой үндэслэлээр ажлаас халахыг хориглодог. Энэ хамгаалалт хэлэлцээ дууссанаас хойш нэг жилийн хугацаанд үргэлжилнэ.
Үйлдвэрчний эвлэл байхгүй аж ахуйн нэгжид ажилтныг хэн төлөөлдөг вэ?
Үйлдвэрчний эвлэл байхгүй бол нийт ажилтны хурлаас сонгогдсон ажилтны төлөөлөгч хамтын гэрээг ажил олгогчтой байгуулж, ажилтны эрхийг төлөөлөн хамгаална. Хөдөлмөрийн эрхийн маргаан таслах комиссыг мөн энэ төлөөлөгчөөр дамжуулан бүрдүүлнэ.
Дүгнэлт
Үйлдвэрчний эвлэл байгуулах нь заавал биш, харин сайн дурын, чөлөөтэй эрх юм. Гэхдээ энэ эрхээ хэрэгжүүлсэн ажилтан хуулийн өргөн хүрээний хамгаалалтад ордог:
- Эвлэлдэн нэгдэх, үйл ажиллагаа явуулах эрх нь Үндсэн хууль, Хөдөлмөрийн тухай хууль, Үйлдвэрчний эвлэлүүдийн эрхийн тухай хуулиар баталгаажсан.
- Шударга бус үйлдлээс хамгаалалт — эвлэлдэн нэгдсэнтэй нь холбогдуулан нөхцөлийг дордуулах, ажлаас халахыг хориглодог.
- Сонгуульт ажилтны тусгай хамгаалалт — зөвшөөрөлгүйгээр шилжүүлэх, халах, сахилгын шийтгэл ногдуулахыг хориглодог.
- Хэлэлцээ, ажил хаялтад оролцогчийн баталгаа — тодорхой хугацаанд ажлаас халах, нөхцөл дордуулахаас хамгаалдаг.
- Шүүхийн практик нь эдгээр баталгааг бодитоор хэрэгжүүлж, зөрчигдсөн эрхийг сэргээж байгааг харуулж байна.
Практик зөвлөмж: Хэрэв та эвлэлдэн нэгдэх, үйлдвэрчний эвлэл байгуулахаар шийдсэн бол эхлээд хамтын гэрээгээр илүү таатай нөхцөл тогтоох, сонгуульт ажилтны баталгааг хангах талаар ажил олгогчтой хэлэлцээ хийх нь зүйтэй. Эрх зөрчигдвөл хөдөлмөрийн эрхийн маргаан таслах комисс, гурван талт хороо, эцэст нь шүүхэд хандах боломжтой. Хугацаа хэтрүүлэхгүй байхыг анхаарна уу — ажлаас халсан, шилжүүлсэн тухай шийдвэрийг хүлээн авснаас хойш 30 хоног, бусад маргааныг 90 хоног дотор гомдол гаргах шаардлагатай.
