Тэтгэврийн нас хүрсэн ажилтныг ажлаас чөлөөлөх үндэслэл ба тэтгэмж

Иргэд тэтгэврийн насанд хүрэх үед ажил олгогчийн зүгээс "тэтгэвэртээ гар" гэж шаардах эсхүл шууд ажлаас чөлөөлөх тохиолдол амьдрал дээр цөөнгүй гардаг. Монгол Улсын Хөдөлмөрийн тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгаар ажилтан өндөр насны тэтгэврийн насанд хүрсэн нь ажил олгогчийн санаачилгаар түүнийг ажлаас чөлөөлөх үндэслэл болохгүй бөгөөд ажилтан өөрөө хүсвэл хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцаагаа хэвийн үргэлжлүүлэх эрхтэй.

Харин ажилтан өөрийн хүсэлтээр тэтгэвэр тогтоолгон ажлаас чөлөөлөгдөх тохиолдолд ажил олгогч байгууллага хуульд заасан тэтгэмжийг заавал тооцож олгох үүрэг хүлээдэг.

Хамрах хүрээ: энэ нь Хөдөлмөрийн тухай хуулийн ерөнхий зохицуулалтын тайлбар. Төрийн болон тусгай албаны алба хаших насны хязгаарыг өөр хуулиар тусгайлан тогтоосон бол тэр зохицуулалтыг давхар шалгана.

1. Тэтгэврийн насанд хүрэх нь ажлаас халах үндэслэл биш

Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 80-р зүйлийн 80.1-д ажил олгогчийн санаачилгаар хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцааг цуцлах тодорхой үндэслэлүүдийг (орон тоо цөөрсөн, ур чадварын хувьд тэнцэхгүй, ноцтой зөрчил гаргасан гэх мэт) хуульчилсан. Энэхүү жагсаалтад "өндөр насны тэтгэвэр авах насанд хүрсэн" гэсэн үндэслэл байхгүй. Мөн тус хуулийн 80.2-т хуульд зааснаас бусад үндэслэлээр хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцааг ажил олгогчийн санаачилгаар цуцлахыг хориглосон байдаг.

Түүнчлэн, Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 145-р зүйлийн 145.1, 145.2-т дараах баталгааг тусгасан:

• Ахмад настан, тэтгэвэр авагч нь хөдөлмөр эрхлэх эрхтэй.
• Ажилтан өндөр насны тэтгэвэр авч байгаа нь түүний цалин хөлсийг бууруулах болон хуульд заасан бусад эрхийг хязгаарлах үндэслэл болохгүй.

2. Тэтгэвэр тогтоолгох эрх ба насны шалгуур

Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5-р зүйлийн 5.1-д зааснаар даатгуулагч өөрөө хүсвэл өндөр насны тэтгэвэр тогтоолгон авах эрхтэй:

• Тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг нийтдээ 20-иос доошгүй жил төлсөн 65 насанд хүрсэн;
• Шимтгэлийг зохих хугацаанд (хуулийн дагуу жил бүр шатлан нэмэгдэж буй хэмжээгээр) төлсөн 60 насанд хүрсэн эрэгтэй, 55 насанд хүрсэн эмэгтэй;
• Төрүүлсэн болон үрчлэн авсан 4 ба түүнээс дээш хүүхдээ 6 нас хүртэл өсгөсөн, 20-иос доошгүй жил шимтгэл төлсөн 50 насанд хүрсэн эмэгтэй гэх мэт хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр тэтгэвэр тогтоолгож болно.

Энэ нь иргэний эдлэх эрх бөгөөд ажил олгогчоос тэтгэвэрт гарахыг албадах эрх зүйн үндэслэл болохгүй.

3. Хөдөлмөрийн харилцааг дуусгавар болгох үндэслэл

Тэтгэвэрт гарах үед хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцаа дараах хоёр замаар дуусгавар болдог:

1. Ажилтны санаачилгаар: Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 79-р зүйлийн 79.1, 79.2-т зааснаар ажилтан өөрийн санаачилгаар бичгээр мэдэгдэн хөдөлмөрийн гэрээг цуцлах;
2. Талууд харилцан тохиролцсоноор: Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 78-р зүйлийн 78.1.1-д зааснаар талууд хугацаа болон нөхцөлөө тохиролцох.

4. Ажил олгогчоос олгох тэтгэмж

Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 82-р зүйлийн 82.5-д зааснаар өндөр насны тэтгэвэр тогтоолгохоор хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцаа нь дуусгавар болсон ажилтанд ажил олгогч нэг удаагийн тэтгэмжийг заавал олгоно.

Тэтгэмжийн доод хэмжээ тухайн байгууллагад тасралтгүй ажилласан хугацаанаас хамаарна:

• 6 сараас 2 жил хүртэл: 1 ба түүнээс дээш сарын үндсэн цалин;
• 2 жилээс 5 хүртэл жил: 2 ба түүнээс дээш сарын үндсэн цалин;
• 5 жилээс 10 хүртэл жил: 3 ба түүнээс дээш сарын үндсэн цалин;
• 10 ба түүнээс дээш жил: 4 ба түүнээс дээш сарын үндсэн цалинтай тэнцэх.

Хэрэв та өндөр насны тэтгэвэрт гарах эрхээ эдэлж, ажлаас чөлөөлөгдөхөөр шийдсэн бол дараах дарааллыг баримтална:

1. Тэтгэвэр тогтоолгох эрх үүссэнийг шалгах: Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5-д заасан нас болон нийгмийн даатгалын шимтгэл төлсөн хугацааны шалгуурыг хангасан эсэхээ нийгмийн даатгалын байгууллага эсхүл холбогдох цахим системээр шалгана.
2. Ажил олгогчид мэдэгдэх: Өндөр насны тэтгэвэрт гарах үндэслэлээр хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцааг дуусгавар болгох тухай хүсэлтээ Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 79-ийн дагуу ажил олгогчид бичгээр гаргаж өгнө.
3. Ажил хүлээлцэх ба шийдвэр гаргах: Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 83-р зүйлийн дагуу ажил үүрэг, эд хөрөнгийг хүлээлгэн өгч, ажил олгогчоос хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцаа дуусгавар болгосон тушаал, шийдвэрийг гардан авна.
4. Тэтгэмж, эцсийн тооцоог авах: Ажил олгогчоос хуульд заасан 1-4 сарын үндсэн цалинтай тэнцэх тэтгэмж, ээлжийн амралтын тооцоо, цалин хөлсийг бүрэн олгосон эсэхийг баталгаажуулна.
5. Нийгмийн даатгалын хэлтэст өргөдөл гаргах: Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 22-р зүйлийн дагуу тэтгэвэр тогтоолгох өргөдөл, баримт бичгийг нийгмийн даатгалын байгууллагад гаргана. Нийгмийн даатгалын байгууллага өргөдлийг хүлээн авснаас хойш ажлын 20 хоногийн дотор тэтгэврийг тогтооно.

Ерөнхий хөдөлмөрийн харилцаанд ажил олгогчийн шийдвэрийн хууль зүйн үндэслэлийг 80 дугаар зүйл болон холбогдох тусгай зохицуулалттай тулгаж шалгана.

Хэрэв ажил олгогч нь ажилтныг өндөр насны тэтгэврийн насанд хүрсэн гэх шалтгаанаар өөрийн хүсэл зоригийнх нь эсрэг ажлаас халсан бол уг шийдвэр нь Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 80-р зүйлийн 80.2 болон 145-р зүйлийг зөрчсөн үндэслэлгүй халалт болно. Халалт үндэслэлгүй гэж тогтоогдсон тохиолдолд ажилтан дараах шаардлага гаргах боломжтой:

• Урьд эрхэлж байсан ажил, албан тушаалд нь эгүүлэн тогтоох;
• Ажилгүй байсан бүх хугацааны дундаж цалин хөлстэй тэнцэх хэмжээний олговрыг Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 127-р зүйлийн 127.1-д заасны дагуу ажил олгогчоос гаргуулах шаардлагыг хуульд заасан нөхцөлөөр шийдвэрлүүлнэ.

• Хөдөлмөрийн гэрээг цуцлах үндэслэл
• Ажлаас халагдах мэдэгдэл хүлээн авах