Суралцсан хугацааг тэтгэврийн даатгалын жилд тооцох нөхцөл ба нотлох баримт

Их, дээд сургуульд суралцсан хугацаа нь өөрөө тэтгэврийн даатгалын жил болж тооцогдохгүй. Тэтгэврийн даатгалын жил гэдэг нь үндсэндээ тэтгэврийн даатгалын шимтгэл төлсөн хугацаа юм. Иймээс суралцсан хугацааг тооцуулахын тулд тухайн хугацаанд албан журмаар эсхүл сайн дураар тэтгэврийн даатгалын шимтгэл төлсөн, эсвэл хуульд тусгайлан заасан хугацаанд хамаарах эсэхийг шалгана.

Энэ нийтлэлд суралцсан хугацаа тэтгэврийн даатгалын жилд тооцогдох нөхцөл, хууль зүйн үндэслэл, нотлох баримтын бүрдэл, практик алхмуудыг энгийн хэлээр тайлбарлав.

• Ердийн оюутан: сургуульд элссэн, төгссөн баримт нь дангаараа шимтгэл төлсөн жилийг нэмэхгүй.
• Суралцахдаа даатгуулсан хүн: ажил эрхэлж албан журмаар эсхүл сайн дурын даатгалын гэрээгээр тэтгэврийн шимтгэл төлсөн хугацааг шалгана. Оюутан сайн дураар даатгуулж болдог (Нийгмийн даатгалын байгууллагын тайлбар).
• Тусгай албаны сонсогч, байгууллагын захиалгаар суралцсан болон өмнөх үеийн бүртгэлтэй хүн: сургалтын эрх зүйн статус, тухайн үед үйлчилсэн зохицуулалт, байгууллагаас төлсөн шимтгэл, өмнө баталгаажуулсан шийдвэрийг тусад нь шалгуулна. Энгийн их сургуулийн суралцах хугацаатай автоматаар адилтгахгүй. Цэрэг, цагдаагийн сургуулийн сонсогчийн шимтгэл төлсөн хугацааны талаар тусгай журам бий (албан ёсны эмхэтгэл).

Шимтгэл төлснөөр тооцох хугацаа

Нийгмийн даатгалын ерөнхий хуулийн 23.1 дэх хэсэгт шимтгэл төлснөөр тооцох хугацааг хаалттай жагсаасан. Үүнд:

• ажилтны 1991 оны 07 дугаар сарын 01-ний өдөр хүртэл хөдөлмөрийн гэрээгээр ажилласан хугацаа;
• 1991 оны 07 дугаар сарын 01-ний өдрөөс 1995 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдөр хүртэл ажиллаж, цалин хөлсний сангаас шимтгэл төлсөн хугацаа;
• 1995 оноос өмнө цэргийн жинхэнэ болон хугацаат цэргийн алба хаасан хугацаа;
• тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг 10-аас доошгүй жил төлсөн эхийн хүүхэд бүрийн тоогоор нэг жил зургаан сараар тооцсон хугацаа;
• цэргийн жинхэнэ алба хаасан нэг жилийг нэг жил зургаан сараар тооцсон хугацаа;
• 1995 оноос өмнө ажилласан хугацааг холбогдох хуулийн дагуу нөхөн тооцож баталгаажуулсан хугацаа;
• Дипломат албаны тухай хуулийн дагуу цаг уурын хүнд нөхцөл бүхий улсад ажилласан хугацаа.

Эдгээр заалтыг Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 23-аас үзнэ үү.

Анхаарах нь: "суралцсан хугацаа" гэх тусдаа заалт энэ жагсаалтад байхгүй. Иймээс суралцсан хугацаа нь дээрх тохиолдлуудын аль нэгэнд хамаарахгүй бол тэтгэврийн даатгалын жилд тооцогдохгүй.

Нөхөн шимтгэл төлөх боломж хязгаарлагдмал

Зарим иргэн "суралцсан жилээ нөхөн шимтгэл төлж тооцуулж болох уу" гэж асуудаг. Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 24-д нөхөн төлүүлэх тохиолдлыг хаалттай жагсаасан бөгөөд суралцсан хугацаа тэнд ороогүй. Түүнчлэн 24.3 дахь хэсэгт "энэ хуулийн 24.1-д зааснаас бусад тохиолдолд нийгмийн даатгалын шимтгэлийг нөхөн төлөхийг хориглоно" гэж тодорхой заасан.

Нэрийн данс ба бүртгэл

Тэтгэврийн даатгалын шимтгэл төлсөн 1960 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдөр ба түүнээс хойш төрсөн даатгуулагч нэрийн данстай байна (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 27). Нэрийн дансанд даатгуулагч, ажил олгогч, төрөөс төлсөн шимтгэл, хүү, мөнгөжүүлсэн орлого зэрэг бүртгэгддэг. Энэ бүртгэл нь шимтгэл төлсөн хугацааг нотлох үндсэн эх сурвалж болдог.

Түүнчлэн хуулийн 28 дугаар зүйлд зарим хугацааны шимтгэлийг нэрийн дансанд тусгайлан бүртгэх нөхцөлийг зохицуулсан. Жишээ нь жирэмсний болон амаржсаны тэтгэмж авсан, гурав хүртэлх насны хүүхдээ асрах чөлөөтэй байх хугацаа, 1995 оноос өмнө цэргийн алба хаасан хугацаа зэрэг нь тусгайлан тооцогдоно.

Тэтгэвэр тогтоох баримт бичиг, хугацаа

Өндөр насны тэтгэврийг тэтгэвэр тогтоолгон авахыг хүссэн хугацаанд өргөдөл гаргана. Нийгмийн даатгалын байгууллага өргөдөл, баримт бичгийг хүлээн авснаас хойш 20 хоногийн дотор шийдвэрлэнэ (Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 22). Тэтгэвэр тогтоолгох баримт бичгийн бүрдлийг Засгийн газар баталдаг.

Хугацаа тооцох нь тэтгэврийн хэмжээнд хэрхэн нөлөөлөх вэ

Цалинд үндэслэсэн аргаар бодохдоо шимтгэл төлсөн сарын тоо тэтгэврийн хэмжээг шууд нэмэгдүүлдэг (Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 7). Нэрийн дансны аргаар бодохдоо нэрийн дансны эцсийн үлдэгдэл, мөнгөжүүлсэн орлогын нийлбэр хэрэглэгдэнэ (Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 8). Иймээс шимтгэл төлсөн нэмэлт жил бүр тэтгэврийн хэмжээг өсгөх боломжтой.

Доорх диаграмаар ерөнхий үйл явцыг харуулав.

Суралцсан хугацаагаа тэтгэврийн даатгалын жилд тооцуулах бол дараах дарааллаар ажиллана.

1. Нэрийн дансны мэдээллээ шалгах. Нийгмийн даатгалын байгууллагаас өөрийн нэрийн дансны хуулга, шимтгэл төлсөн хугацааны мэдээллийг авна. Энэ нь аль хугацаа бүртгэгдсэн, аль нь дутуу байгааг тодорхойлох эхний алхам.
2. Суралцсан хугацаандаа ажиллаж, шимтгэл төлсөн эсэхийг тогтоох. Хөдөлмөрийн дэвтэр, хөдөлмөрийн гэрээ, цалингийн баримт, тушаал зэргээр баталгаажуулна.
3. Баримт бичгийг бүрдүүлэх. Хөдөлмөрийн дэвтэр, хөдөлмөрийн гэрээ, ажлаас чөлөөлсөн тушаал, цалин хөлсний баримт, архив, санхүүгийн баримт зэргийг цуглуулна.
4. Нийгмийн даатгалын байгууллагад хандах. Тэтгэврийн хувийн хэрэг бүрдүүлж, дутуу бүртгэгдсэн хугацааг нөхөн бүртгүүлэх хүсэлт гаргана.
5. Өргөдөл гаргах. Өндөр насны тэтгэвэр тогтоолгох өргөдлийг цаасан эсхүл цахим хэлбэрээр гаргана. Байгууллага 20 хоногийн дотор шийдвэрлэнэ.
6. Хариу тайлбартай танилцах. Шийдвэртэй санал нийлэхгүй бол дээд шатны байгууллагад гомдол гаргах, эсхүл шүүхэд хандах эрхтэй.

Даатгалын хугацааны талаар маргаж байгаа бол дараах баримт, нөхцөлөө тодорхойлно:

• тухайн хугацаанд хөдөлмөрийн харилцаа үүссэн эсэх;
• шимтгэл ногдох цалин хөлс, түүнтэй адилтгах орлогоос шимтгэл төлөгдсөн эсэх;
• ажил олгогч шимтгэл төлөх үүргээ биелүүлээгүй нь даатгуулагчид хохирол учруулсан эсэх;
• архивын баримт, гэрчийн мэдүүлэг зэрэг нотлох баримтын бодит үнэлэмж.

Ийм маргаанд архивын болон санхүүгийн баримт шийдвэрлэх ач холбогдолтой байдаг.

• Тэтгэврийн нас хүрсэн ажилтны ажлаас чөлөөлөгдөх үндэслэл, тэтгэмж