Тэтгэвэр тогтоолгосны дараа ажиллавал НДШ төлөх үү, тэтгэвэр нэмэгдэх үү?
Тэтгэвэр тогтоолгосны дараа ажиллаж НДШ төлбөл тэтгэвэр хэрхэн нэмэгдэх, ажил олгогч, даатгуулагчийн шимтгэл, шаардлагатай баримт бичиг, шүүхийн практикийг тайлбарлав.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Тийм — тэтгэвэр тогтоолгосны дараа хөдөлмөрийн гэрээгээр ажиллаж байгаа тэтгэвэр авагч тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг албан журмаар төлөх бөгөөд ингэснээр төлсөн сар тутамд тэтгэврийн хэмжээ нь 0.125 хувиар нэмэгдэх эрхтэй. Өөрөөр хэлбэл, тэтгэвэрт гарсны дараа ажиллах нь зөвхөн шимтгэлийн үүрэг төдийгүй тэтгэврээ өсгөх боломж юм.
Энэ нийтлэлд тэтгэвэр авагч ажиллах үед шимтгэл төлөх үүрэг, шимтгэлийн хувь хэмжээ, тэтгэврийн нэмэгдэл хэрхэн тооцогдох, шаардлагатай баримт бичиг болон шүүхийн практикийн чиг хандлагыг энгийн ойлгомжтой хэлээр тайлбарлав.
Хариултыг товчхон
Хууль зүйн үндэслэл
Тэтгэвэр авагч албан журмаар даатгуулагдана
Нийгмийн даатгалын ерөнхий хуулийн 7.3.4-т зааснаар ажил олгогчтой хөдөлмөрийн гэрээ, ажил гүйцэтгэх, хөлсөөр ажиллах болон тэдгээртэй адилтгах гэрээний дагуу ажиллаж байгаа тэтгэвэр авагч тэтгэврийн даатгалд албан журмаар даатгуулна.
Харин хуулийн 7.8-д "энэ хуулийн 7.3.4-т зааснаас бусад тэтгэвэр авагч сайн дураар даатгуулахгүй" гэж заасан. Өөрөөр хэлбэл, тэтгэвэр авагч ажил хийж байгаа тохиолдолд шимтгэл төлөх нь үүрэг, ажил хийхгүй бол сайн дураар даатгуулах боломжгүй.
Энэ заалтыг Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 7-оос үзнэ үү.
Шимтгэлийн хувь хэмжээ
Ажил олгогч болон даатгуулагч нь хуулийн 18.1-д заасан хувь хэмжээгээр сар бүр шимтгэл төлнө:
- Тэтгэврийн даатгал — ажил олгогч 8.5 хувь, даатгуулагч 2.0 хувь;
- Тэтгэмжийн даатгал — ажил олгогч 1.0 хувь, даатгуулагч 0.8 хувь;
- Үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний даатгал — зөвхөн ажил олгогч 0.5, 1.5, 2.5 хувь (эрсдэлээс хамаарна);
- Ажилгүйдлийн даатгал — ажил олгогч 0.5 хувь, даатгуулагч 0.2 хувь.
Ажил олгогч нь даатгуулагчийн цалин хөлсөөс шимтгэлийг сар бүр тооцон суутгаж, өөрийн шимтгэлийн хамт тухайн сард багтаан нийгмийн даатгалын санд төлөх үүрэгтэй (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 21, Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 18).
Тэтгэврийн нэмэгдэл хэрхэн тооцогдох вэ
Хамгийн чухал заалт бол Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай хуулийн 7.2 юм:
Тэтгэвэр авагч тэтгэвэр тогтоолгосноос хойш тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг албан журмаар төлсөн бол тэтгэврийн хэмжээг нэмэгдүүлэн олгоно.
Нэмэгдлийн хэмжээг хуулийн 7.3-т зааснаар тэтгэвэр авагчийн анх тэтгэвэр тогтоолгоход баримталсан сарын дундаж цалин хөлс, түүнтэй адилтгах орлогоос тэтгэвэр тогтоолгосноос хойш шимтгэл төлсөн сар тутамд 0.125 хувиар тооцно.
Энэ заалтыг Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 7-оос үзнэ үү.
Чухал анхаарах зүйл: 2029 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс эхлэн энэ нэмэгдлийг сар тутамд 0.167 хувь-иар тооцохоор хуулийн 7.5-д заасан. Өөрөөр хэлбэл, 2029 оноос өмнө төлсөн шимтгэлд 0.125 хувь, түүнээс хойш төлсөн шимтгэлд 0.167 хувь хэрэглэгдэнэ.
Нэрийн дансны аргаар бодогддог хүмүүсийн хувьд
1979 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдөр ба түүнээс хойш төрсөн даатгуулагчийн тэтгэврийг нэрийн дансны аргаар бодно (Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 6). Энэ тохиолдолд хуулийн 8.2-т зааснаар:
Тэтгэвэр авагч тэтгэвэр тогтоолгосноос хойш тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг албан журмаар төлсөн бол уг хугацаанд бүртгэгдсэн нэрийн дансны орлогыг тэтгэвэр авах дундаж хугацааны илэрхийллээс тэтгэвэр авсан хугацааг хассан илэрхийлэлд хувааж тооцсон дүнгээр сарын тэтгэврийн хэмжээг нэмэгдүүлнэ.
Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 8-ыг үзнэ үү.
Ялгааг тодорхой ойлгох: нэмэгдэл vs өөрчлөн тогтоох
Хуулийн 25.1.2-т "тэтгэвэр авагч тэтгэвэр тогтоолгосноос хойш тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг албан журмаар төлсөн бол" тэтгэврийн хэмжээг өөрчлөн тогтооно гэж заасан байдаг (Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 25). Энэ нь 7.2-т заасан нэмэгдэлтэй хэрхэн харьцах талаар шүүхийн практикт тодорхой байр суурь бий (доорх C12-ыг үзнэ үү).
Практик алхамууд
Тэтгэвэр тогтоолгосны дараа ажиллаж, тэтгэврээ нэмэгдүүлэхийг хүсвэл дараах дарааллаар ажиллана.
-
Ажлын гэрээгээ зөв байгуул. Ажил олгогчтой хөдөлмөрийн гэрээ, ажил гүйцэтгэх эсвэл хөлсөөр ажиллах гэрээг бичгээр байгуул. Гэрээгүйгээр хөлс авсан тохиолдолд шимтгэл ногдох орлогод хамаарах эсэх нь маргаан үүсгэж болзошгүй.
-
Шимтгэлээ төлөгдсөн эсэхийг хяна. Ажил олгогч сар бүр шимтгэл төлж, тайлангаа ирүүлэх үүрэгтэй. Та өөрийн нийгмийн даатгалын шимтгэл төлөлтийн мэдээллийг цахим болон цаасан хэлбэрээр авах эрхтэй (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 33).
-
Баримт бичгээ бүрдүүл. Тэтгэврийн хэмжээг өөрчлөхөд шаардагдах баримт бичгийн жагсаалтыг Засгийн газар баталдаг. Өргөдлийн маягт, тэтгэвэр бодох зааврыг нийгмийн даатгалын асуудал хариуцсан төрийн захиргааны байгууллага батална (Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 22).
-
Өргөдлөө гарга. Тэтгэвэр тогтоолгох, тэтгэврийн хэмжээг өөрчлөх өргөдлийг нийгмийн даатгалын байгууллагад цаасан эсхүл цахим хэлбэрээр гаргана.
-
Хариу хүлээ. Нийгмийн даатгалын байгууллага өргөдөл, холбогдох баримт бичгийг хүлээн авснаас хойш 20 хоногийн дотор тэтгэвэр тогтоох асуудлыг шийдвэрлэнэ.
-
Хэмжээ өөрчлөгдөх хугацааг тооц. Хэмжээ өөрчлөх өргөдөл, баримт бичгийг тухайн сарын 15-ны өдрөөс өмнө хүлээж авсан бол мөн сарын 01-ний өдрөөс, 15-ны өдрөөс хойш хүлээж авсан бол дараа сарын 01-ний өдрөөс эхлэн өөрчлөгдсөн тэтгэврийг олгоно (Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 23).
Хийх ёстой баримт бичгийн checklist
- Хөдөлмөрийн гэрээ, ажил гүйцэтгэх эсвэл хөлсөөр ажиллах гэрээ;
- Цалин хөлс, шимтгэл төлөлтийн тайлан, тодорхойлолт;
- Иргэний үнэмлэх;
- Тэтгэврийн хувийн хэрэг, өмнөх тэтгэврийн тогтоолт;
- Өргөдлийн маягт (байгууллагаас олгоно).
Жишээ тооцоо
Анх тэтгэвэр тогтоолгоход баримталсан сарын дундаж цалин хөлс тань 1 000 000 төгрөг байсан гэж бодъё (тохиромжтой жишээ).
- 12 сар шимтгэл төлсөн бол нэмэгдэл: 1 000 000 × 0.125% × 12 = 15 000 төгрөг;
- 24 сар төлсөн бол: 1 000 000 × 0.125% × 24 = 30 000 төгрөг.
Энэ дүн нь сарын тэтгэврийн хэмжээнд нэмэгдэж олгогдоно. 2029 оноос хойш төлсөн саруудад 0.167 хувь хэрэглэгдэнэ.
Шүүхийн практик
Тэтгэвэр тогтоолгосны дараах шимтгэлийн асуудлаар шүүхүүд дараах байр суурийг баримталж байна.
1. Нэмэгдэл ба өөрчлөн тогтоох нь тусдаа зохицуулалт. Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн Тогтоол #9870-д тэтгэвэр авагч тэтгэвэр тогтоолгосны дараа шимтгэл төлсөн тохиолдолд жил тутам нэмэгдэл олгох зохицуулалт нь тэтгэврийн хэмжээг өөрчлөн тогтоох зохицуулалттай адил бус тул шимтгэлийн хэмжээг үндэслэн тэтгэврийг шинэчлэн тогтоох боломжгүй гэж дүгнэсэн. Өөрөөр хэлбэл, тэтгэвэр тогтоолсны дараах шимтгэлийн үр дүнг 25.1.1-д заасан "анх тэтгэвэр тогтооход баримталсан хугацаа, цалин орлого өөрчлөгдсөн" гэсэн үндэслэлээр тусгах нь хууль бус гэж үзсэн.
2. Шимтгэл төлөгдсөн үеэс эхлэн өөрчлөх нь хууль зүйн үндэслэлтэй. Тогтоол #8868-д нийгмийн даатгалын байгууллага өргөдөлд хуульд заасан журмын дагуу хариу өгч, тэтгэврийг өөрчлөх боломжтойг мэдэгдсэн бол эс үйлдэхүй гэж үзэхгүй; шимтгэл төлөгдсөн хугацаа нь тэтгэвэр тогтоосон өдрөөс хойш бүртгэгдсэн тохиолдолд тэтгэврийг шимтгэл төлөгдсөн үеэс нь эхлэн өөрчлөхөд хууль зүйн үндэслэлтэй гэж дүгнэсэн.
3. Илүү төлсөн шимтгэлийг буцаан авах тухай. Тогтоол #1508-д орлогын дээд хэмжээнээс хэтэрсэн орлогоос шимтгэл төлөөгүй тул илүү төлсөн шимтгэлийг эргүүлэн авах эрх үүсэхгүй гэж; Тогтоол #620-д шимтгэл төлөх орлогын дээд хэмжээг Засгийн газар тогтоох нь хууль ёсны гэж үзсэн. Эдгээр нь дараа ажиллах үеийн шимтгэлийн дээд хэмжээг ойлгоход чухал.
4. Ажилласан хугацаа, шимтгэлийн маргаан. Тогтоол #3435-д тэтгэврийн хэмжээг тооцох аргачлал, хариуцагчийг зөв тодорхойлох шаардлагыг онцолсон бол Тогтоол #3498-д шүүх ач холбогдол бүхий нотлох баримтыг бүрэн цуглуулах үүргийг сануулсан.
5. Шимтгэл төлөлтийн зөрчил. Тогтоол #468-д шимтгэл ногдох орлогыг бүрэн тодруулах шаардлагыг, Тогтоол #3067-д шүүхийн шийдвэрээр ажилд эгүүлэн тогтоогдсон бол шимтгэлийг хуульд заасан хувиар төлөх үүргийг тус тус онцолсон.
Эдгээр шийдвэрээс харахад тэтгэврийн нэмэгдлийг зөв тооцохын тулд шимтгэл төлөгдсөн баримт, хугацаа, хэмжээг үнэн зөв баримтжуулах нь маш чухал юм.
Түгээмэл асуултууд
Тэтгэвэр тогтоолгосны дараа ажиллавал нийгмийн даатгалын шимтгэл төлөх үү?
Тийм. Нийгмийн даатгалын ерөнхий хуулийн 7.3.4-т зааснаар ажил олгогчтой хөдөлмөрийн гэрээ, ажил гүйцэтгэх, хөлсөөр ажиллах гэрээгээр ажиллаж байгаа тэтгэвэр авагч тэтгэврийн даатгалд албан журмаар даатгуулна. Ажил олгогч цалин хөлснөөс шимтгэл суутгаж, өөрийн шимтгэлийн хамт сар бүр нийгмийн даатгалын санд төлнө.
Тэтгэвэр тогтоолгосны дараа төлсөн шимтгэл тэтгэвэрт хэрхэн нөлөөлөх вэ?
Хуулийн 7.2-т зааснаар тэтгэвэр авагч тэтгэвэр тогтоолгосноос хойш тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг албан журмаар төлсөн бол тэтгэврийн хэмжээг нэмэгдүүлэн олгоно. Нэмэгдлийг анх тэтгэвэр тогтоолгоход баримталсан сарын дундаж цалин хөлсөөс шимтгэл төлсөн сар тутамд 0.125 хувиар тооцно.
Тэтгэвэр авагчийг ажилд авахад ажил олгогч ямар шимтгэл төлөх вэ?
Ажил олгогч тэтгэврийн даатгалын 8.5 хувийг, даатгуулагч буюу тэтгэвэр авагч өөрөө цалин хөлснөөсөө тэтгэврийн даатгалын 2 хувийг тус тус төлнө. Мөн тэтгэмж, үйлдвэрлэлийн осол, ажилгүйдлийн даатгалын шимтгэлийг хуулийн 18.1-д заасан хувь хэмжээгээр тооцно.
Тэтгэврийн нэмэгдэл авахын тулд хаана, ямар баримт бичигтэй хандах вэ?
Тэтгэврийн хэмжээг өөрчлөх өргөдлийг баримт бичгийн хамт нийгмийн даатгалын байгууллагад цаасан эсхүл цахим хэлбэрээр гаргана. Байгууллага өргөдөл, баримт бичгийг хүлээн авснаас хойш 20 хоногийн дотор шийдвэрлэнэ. Хэмжээ өөрчлөх өргөдлийг тухайн сарын 15-ны өмнө өгвөл мөн сарын 01-ний өдрөөс эхлэн өөрчлөгдсөн тэтгэвэр олгогдоно.
Тэтгэвэр авагч сайн дураар даатгуулж болох уу?
Хуулийн 7.3.4-т зааснаас бусад тэтгэвэр авагч сайн дураар даатгуулахгүй гэж хуулийн 7.8-д заасан. Өөрөөр хэлбэл, хөдөлмөрийн гэрээгээр ажиллаж байгаа тэтгэвэр авагч албан журмаар даатгуулах бөгөөд сайн дураар давхар даатгуулах боломжгүй.
Дүгнэлт
Тэтгэвэр тогтоолгосны дараа ажиллах нь нийгмийн даатгалын шимтгэл төлөх үүрэг дагуулдаг бөгөөд үүний зэрэгцээ тэтгэврээ нэмэгдүүлэх боломж болдог. Гол санааг товчлон дурдвал:
- Тэтгэвэр авагч хөдөлмөрийн гэрээ, ажил гүйцэтгэх, хөлсөөр ажиллах гэрээгээр ажиллаж байгаа бол тэтгэврийн даатгалд албан журмаар даатгуулна.
- Тэтгэврийн нэмэгдлийг анх тэтгэвэр тогтоолгоход баримталсан сарын дундаж цалин хөлсөөс шимтгэл төлсөн сар тутамд 0.125 хувиар (2029 оноос хойш 0.167 хувиар) тооцно.
- Нэмэгдэл тооцохын тулд шимтгэл төлөгдсөн баримт, хугацаа, хэмжээг үнэн зөв баримтжуулж, өргөдлийг хугацаанд нь гаргах нь чухал.
- Тэтгэврийн хэмжээг өөрчлөн тогтоохдоо анх тэтгэвэр тогтооход баримталсан хугацаа, цалин орлогын өөрчлөлтөд үндэслэх бөгөөд дараа төлсөн шимтгэлийн үр дүнг тусгах нь тусдаа зохицуулалттай гэдгийг шүүхийн практик онцолж байна.
Практик зөвлөмж: Ажиллаж эхлэхдээ гэрээгээ бичгээр байгуулж, сар бүрийн шимтгэлийн тайланг хянаж, тэтгэврийн нэмэгдэл авах өргөдлөө баримт бичгийн хамт хугацаанд нь гаргаарай. Хэрэв шимтгэл дутуу төлөгдсөн, хугацаа хожимдсон гэж үзвэл ажил олгогчийн буруугаас учирсан хохирлыг нөхүүлэх эрхтэй гэдгийг санаарай (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 33).