Санхүүгийн түрээсээр хөрөнгө авахад өмчлөх эрх хэзээ шилжих вэ

Иргэд болон хуулийн этгээдүүд үйлдвэрлэлийн тоног төхөөрөмж, автомашин, техникийг санхүүгийн түрээс буюу лизингээр авах тохиолдол маш түгээмэл байдаг. Гэвч олон хүн тухайн хөрөнгийг хүлээн авмагц өөрийн өмч болсон гэж андуурах нь бий.

Санхүүгийн түрээсээр хөрөнгө авахад өмчлөх эрх нь хөрөнгийг хүлээн авах үед шууд бус, харин өмчлөлд шилжүүлэхээр тохирсон гэрээний нөхцөл биелж, шаардлагатай шилжүүлэг болон бүртгэл хийгдсэнээр шилжинэ. Бүх лизингийн гэрээ заавал өмчлөл шилжүүлэх нөхцөлтэй байх албагүй.

Энэхүү нийтлэлээр санхүүгийн түрээсийн үед эзэмшил болон өмчлөх эрх хэзээ, ямар нөхцөлөөр шилждэг, гэрээ байгуулахдаа юуг анхаарах шаардлагатайг хууль зүйн үндэслэл, шүүхийн практикт тулгуурлан тайлбарлая.

Санхүүгийн түрээсийн харилцааг Монгол Улсын Иргэний хууль болон Санхүүгийн түрээс /лизинг/-ийн тухай хуулиар нарийвчлан зохицуулдаг.

1. Эзэмшил ба өмчлөх эрхийн ялгаа

Иргэний хууль, 312-ийн 312.1 болон Санхүүгийн түрээс /лизинг/-ийн тухай, 3-ын 3.1-д зааснаар санхүүгийн түрээсийн гэрээгээр түрээслүүлэгч нь захиалсан эд хөрөнгийг худалдан авч буюу үйлдвэрлэж, тодорхой хугацаанд түрээслэгчийн эзэмшил, ашиглалтад шилжүүлдэг. Харин түрээслэгч нь тогтмол хугацаанд төлбөр төлөх үүрэгтэй.

Эндээс үзвэл хөрөнгийг хүлээн авснаар түрээслэгчид зөвхөн ашиглах, эзэмших эрх үүсэх бөгөөд өмчлөх эрх нь түрээслүүлэгчид хэвээр хадгалагддаг.

2. Өмчлөх эрх хэзээ шилжих вэ?

Өмчлөх эрх шилжих хугацаа нь талуудын гэрээ болон үнийн төлөлтөөс шууд хамаардаг:

• Гэрээний нөхцөл: Санхүүгийн түрээс /лизинг/-ийн тухай, 5-ын 5.1-д заасан санхүүгийн түрээсийн шалгууруудаас аль нэг нь хангагдсан байна. 5.1.1 нь хугацаа дуусахад өмчлөл шилжүүлэхээр тохирсон хувилбар бөгөөд бүх санхүүгийн түрээс ийм нөхцөлтэй гэсэн үг биш. Түүнчлэн Иргэний хууль, 312-ийн 312.3-т түрээслэгч хугацаа дууссаны дараа уг хөрөнгийг худалдан авч болохоор тусгасан.
• Төлбөр бүрэн төлөгдөх нөхцөл: Иргэний хууль, 112-ын 112.1-д зааснаар талууд эд хөрөнгийн үнийг бүрэн төлснөөр тухайн хөрөнгийг өмчлөх эрх шилжинэ гэж тохиролцсон бол ийнхүү үнийг бүрэн төлснөөр өмчлөх эрх шинэ өмчлөгчид шилждэг.
• Хөрөнгө шилжүүлэх үүрэг: Санхүүгийн түрээс /лизинг/-ийн тухай, 9-ийн 9.2.4-т зааснаар өмчлөл шилжүүлэхээр гэрээнд заасан бол уг нөхцөлийг зохих ёсоор хангасны дараа түрээслүүлэгч өмчлөлд саадгүй шилжүүлэх үүрэгтэй.
• Хугацаанаас өмнө өмчлөх эрх шилжих: Санхүүгийн түрээс /лизинг/-ийн тухай, 10-ын 10.1.2-т зааснаар 5.1.1-д заасан өмчлөл шилжүүлэх нөхцөлтэй гэрээ байгуулсан түрээслэгч үнийг хугацаанаас өмнө төлж, өмчлөлд шилжүүлэн авах хүсэлт гаргах эрхтэй.

3. Эд хөрөнгийн төрлөөс хамаарч эрх бүртгэгдэх нь

• Хөдлөх хөрөнгө: Иргэний хууль, 111-д зааснаар эд хөрөнгийг эзэмшилд шилжүүлснээр өмчлөх эрх үүсдэг боловч гэрээгээр үнэ бүрэн төлөгдөх хүртэл өмчлөх эрхийг хадгалахаар тохиролцсон тохиолдолд сүүлчийн төлбөр хийгдсэнээр эрх шилжинэ. Тээврийн хэрэгсэл зэрэг бүртгэлтэй хөрөнгийг автотээврийн хэрэгслийн бүртгэлийн байгууллагад өмчлөгчөөр бүртгүүлснээр баталгаажна.
• Үл хөдлөх хөрөнгө: Иргэний хууль, 110-ын 110.1-д зааснаар үл хөдлөх эд хөрөнгө өмчлөх эрх нь үл хөдлөх эд хөрөнгийн бүртгэлийн газарт бүртгүүлснээр үүснэ. Мөн Санхүүгийн түрээс /лизинг/-ийн тухай, 19-ийн 19.1-д зааснаар түрээсийн эрхийг урьдчилан бүртгүүлэх боломжтой.

Санхүүгийн түрээсээр авсан хөрөнгийнхөө өмчлөх эрхийг баталгаажуулахын тулд түрээслэгч дараах алхмуудыг хэрэгжүүлнэ:

1. Гэрээний нөхцөлөө нягтлах: Гэрээ байгуулахдаа "төлбөр төлөгдөж дууссаны дараа өмчлөх эрх түрээслэгчид шилжинэ" гэсэн нөхцөл (Санхүүгийн түрээс /лизинг/-ийн тухай, 8-ын 8.2.12) тодорхой тусгагдсан эсэхийг шалгах.
2. Төлбөрийн тооцоог нийлэх: Гэрээний графикийн дагуу төлбөрөө хугацаанд нь төлж, хамгийн сүүлийн төлбөрийг хийсний дараа түрээслүүлэгч талтай тооцоо нийлсэн акт үйлдэх.
3. Өмчлөх эрх шилжүүлэх баримт авах: Түрээслүүлэгчээс зээл, лизингийн төлбөр бүрэн төлөгдсөн тухай тодорхойлолт, өмчлөх эрхийг шилжүүлэхийг зөвшөөрсөн албан бичиг, холбогдох бичиг баримтын эх хувийг хүлээн авах.
4. Улсын бүртгэлд бүртгүүлэх:
   • Автомашин, тээврийн хэрэгсэл бол Автотээврийн үндэсний төвд хандаж, гэрчилгээг өөрийн нэр дээр шилжүүлэх.
   • Үл хөдлөх хөрөнгө бол Улсын бүртгэлийн ерөнхий газарт холбогдох гэрээ, тооцоо нийлсэн актыг хүргүүлж бүртгүүлэх.

Шүүх санхүүгийн түрээсийн гэрээний дагуу эд хөрөнгийн үнэ бүрэн төлөгдсөн эсэх, өмчлөх эрх шилжсэн эсэх асуудлыг хэрхэн шийдвэрлэдэг талаар дараах шийдвэрүүдээс харж болно:

• Үнийг бүрэн төлсөн бол өмчлөгчөөр тогтоосон жишээ: Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #5192-д түрээслэгч нь гэрээний зүйл болох зарим техникийн үнийг бүрэн төлсөн байсан тул шүүхээс түүнийг уг техникийн өмчлөгчөөр тогтоож, техникийг түрээслүүлэгчээс гаргуулан түрээслэгчийн өмчлөлд шилжүүлэхийг даалгасан. Энэ нь эд хөрөнгийн үнэ төлөгдсөнөөр өмчлөх эрх шилжих зарчимтай нийцдэг.
• Төлбөр төлж барагдуулсны дараа өмчлөл шилжих тухай заалт хууль зөрчөөгүй гэж үзсэн нь: Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #5480-д түрээслэгч нь төлбөрөө бүрэн төлж дууссаны дараа тоног төхөөрөмжийн өмчлөлийг шилжүүлэхээр гэрээнд тохиролцсон нь Иргэний хууль, 112-ын 112.1-д заасан нөхцөлийг зөрчөөгүй хүчин төгөлдөр зохицуулалт гэж дүгнэсэн байна.
• Гэрээний нөхцөл, хугацааг нарийвчлан тодорхойлох шаардлага: Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #10143-т санхүүгийн түрээсийн гэрээ нь Санхүүгийн түрээс /лизинг/-ийн тухай, 5-ын 5.1-д заасан шаардлага (хөрөнгийн зах зээлийн үнэ цэнэ, ашиглалтын хугацаатай уялдсан эсэх, өмчлөлд шилжих тохиролцоо) бодитой хангагдсан эсэхэд анхаарч, талуудын хооронд үүссэн харилцааг зөв тодорхойлох ёстойг анхааруулсан байна.

• Гэрлэгчдийн дундын өмчлөлийн эд хөрөнгө ба хүүхдийн өв залгамжлах эрх
• Санхүүгийн түрээсийн гэрээний зүйлийн доголдол ба түрээслэгчийн шаардах эрх
• Үл хөдлөх эд хөрөнгийг эзэмших хугацаагаар өмчлөх эрх олж авах зохицуулалт