Оршил
Санхүүгийн түрээс буюу лизинг нь иргэд, аж ахуйн нэгжүүд өөрийн хэрэгцээт техник хэрэгсэл, автомашин, тоног төхөөрөмжийг шууд худалдан авах хөрөнгөгүй үедээ ашигладаг хамгийн түгээмэл санхүүгийн хэрэгсэл юм. Гэвч түрээсээр авсан эд хөрөнгө нь чанарын шаардлага хангахгүй, эвдрэл гэмтэлтэй буюу "доголдолтой" байх тохиолдол цөөнгүй гардаг.
Энэхүү нийтлэлээр санхүүгийн түрээсийн зүйл доголдолтой байвал түрээслэгч (хэрэглэгч) хуулиар ямар эрх эдлэх, түрээслүүлэгч болон нийлүүлэгчээс юу шаардах боломжтой талаарх хууль зүйн зөвлөмжийг хүргэж байна.
Хууль зүйн үндэслэл
Санхүүгийн түрээсийн харилцааг Монгол Улсад Иргэний Хууль болон Санхүүгийн түрээс /лизинг/-ийн тухай хууль-иар зохицуулдаг.
1. Түрээслүүлэгчийн хүлээх хариуцлага
ИХ-ийн §314.1-д зааснаар түрээслүүлэгч нь шаардлага хангаагүй (доголдолтой) эд юмсыг шилжүүлсэн бол эд хөрөнгө хөлслөх гэрээний нэг адил хариуцлага хүлээнэ. Энэ нь ИХ-ийн §288.1.1-д заасан "биет байдлын болон эрхийн доголдолгүй эд хөрөнгө шилжүүлэх" үүрэгтэй шууд холбогддог.
2. Түрээслэгчийн тусгай эрхүүд
СТтХ-ийн §10.1.5-д зааснаар түрээслэгч нь түрээсийн зүйлийг хүлээн авах үед доголдолтой байвал дараах шаардлагыг гаргах эрхтэй:
- Түрээсийн зүйлийг буцаах;
- Үнэ төлбөргүйгээр засуулах;
- Иж бүрдлийг хангуулах;
- Түрээсийн төлбөрийг зохих хэмжээгээр бууруулах.
3. Төлбөр төлөхөөс татгалзах эрх
Хамгийн чухал зохицуулалт нь СТтХ-ийн §10.1.7 бөгөөд түрээслүүлэгч гэрээгээр хүлээсэн үүргээ (чанартай эд хөрөнгө нийлүүлэх) биелүүлээгүй тохиолдолд түрээслэгч түрээсийн төлбөр төлөхийг түр зогсоох эрхтэй байдаг.
Практик алхамууд
Хэрэв таны лизингээр авсан эд хөрөнгө доголдолтой бол дараах дарааллаар ажиллана уу:
1. Доголдлыг баримтжуулах
Эд хөрөнгийг хүлээн авах үедээ сайтар шалгаж, илэрсэн эвдрэл, дутагдлыг "Эд хөрөнгө хүлээлцэх акт"-д тодорхой тусгаж, зураг болон бичлэгээр баримтжуулна.
2. Мэдэгдэл хүргүүлэх
Доголдлыг илрүүлсэн даруйд түрээслүүлэгч (банк, ББСБ) болон нийлүүлэгч (худалдагч)-д бичгээр мэдэгдэл хүргүүлнэ. СТтХ-ийн §10.1.3-д зааснаар хэрэв гэрээнд өөрөөр заагаагүй бол түрээслүүлэгчид гомдол гаргахаас өмнө нийлүүлэгчээс хохирлоо шаардах боломжтой.
3. Төлбөр төлөлтийг зохицуулах
Хэрэв эд хөрөнгө ашиглах боломжгүй болсон бол СТтХ-ийн §10.1.7-г үндэслэн төлбөр төлөхийг түр зогсоох тухай албан бичгийг түрээслүүлэгчид өгнө. Энэ нь таныг хугацаа хэтрүүлсэн алдангиас хамгаална.
4. Маргаан шийдвэрлэх
Хэрэв талууд тохиролцоонд хүрэхгүй бол:
- Санхүүгийн зохицуулах хороонд (СЗХ) гомдол гаргах СЗХЭЗБтХ-ийн §33.1;
- Шүүхэд нэхэмжлэл гаргах.
Шүүхийн практик
Санхүүгийн түрээсийн маргаанд шүүх дараах зарчмуудыг баримталдаг:
- Нийлүүлэгчийг сонгосон тал: Хэрэв түрээслэгч өөрөө нийлүүлэгчийг сонгосон бол түрээслүүлэгч эд хөрөнгийн доголдлыг хариуцахгүй байх талтай СТтХ-ийн §13.3.
- Мэдэгдэх үүрэг: Түрээслэгч доголдлыг мэдсэн даруйдаа мэдэгдээгүй бол шаардах эрхээ алдах эрсдэлтэй. Захиргааны хэргийн практикт ч мэдэгдэх хуулийн хугацааг баримтлах нь шийдвэрт чухал нөлөө үзүүлдэг Тогтоол #917.
- Бүртгэлийн асуудал: Түрээсийн зүйлийн өмчлөх эрхтэй холбоотой бүртгэлийг үнэн зөв хийлгэх нь маргаан гарахаас сэргийлдэг Тогтоол #915.
Дүгнэлт
Санхүүгийн түрээсийн гэрээний зүйл доголдолтой байх нь түрээслэгчийг төлбөр төлөх үүргээс шууд чөлөөлөхгүй ч, хуульд заасан журмын дагуу мэдэгдэл өгснөөр төлбөрөө түр зогсоох, доголдлыг арилгуулах, эсхүл гэрээнээс татгалзах бүрэн боломжтой. Хамгийн гол нь доголдлыг хүлээн авах үедээ баримтжуулж, түрээслүүлэгчид бичгээр мэдэгдэх нь таны эрх ашгийг хамгаалах үндэс болно.
Анхааруулга: Энэхүү нийтлэл нь зөвхөн мэдээллийн шинж чанартай бөгөөд хууль зүйн зөвлөгөө биш болно. Тодорхой хэрэг маргааны тухайд мэргэжлийн хуульчаас зөвлөгөө авна уу.