Нас барсан хүнийг хүүхдийн эцгээр тогтоолгох: шүүхэд гаргах хүсэлт ба нотлох баримт
Нас барсан хүнийг хүүхдийн эцгээр тогтоолгох шүүхийн журам, хүсэлтийн агуулга, нотлох баримт, шинжилгээ, бүртгэлийн үр дагаврыг эх сурвалжид үндэслэн тайлбарлав.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Нас барсан хүнийг хүүхдийн эцгээр тогтоолгох асуудал нь хүүхдийн эрх ашиг, эцэг, хүүхдийн хоорондын эрх зүйн холбоо, өв залгамжлал зэрэг олон асуудалтай холбогддог. Иймд аль журмаар, ямар нотлох баримтад үндэслэн шийдвэрлэх нь чухал.
Нас барсан хүнийг хүүхдийн эцгээр тогтоолгох асуудлыг хүсэлт гаргагч шүүхэд хүсэлт гаргаж шийдвэрлүүлнэ. Хэрэв эцэг тогтоох асуудал маргаантай бол шүүх ердийн журмаар, хэрэв үйл баримтыг тогтоох асуудал болон нас барсан хүнтэй холбоотой бол онцгой ажиллагааны журмаар шийдвэрлэх боломжтой. Гол нь хүүхдийн эцэг, эхтэй эр, эмийн харилцаатай байсныг нотлох баримт, эмнэлгийн шинжилгээ, бусад баримтад тулгуурлана.
Хууль зүйн үндэслэл
Эцэг, хүүхдийн хооронд эрх, үүрэг хэзээ үүсэх вэ
Хүүхэд төрснөөр эцэг, эх, хүүхдийн хооронд эрх, үүрэг үүснэ. Хүүхдийн эцэг, эх нь гэрлэлтээ бүртгүүлсэн бол гэрлэлтийн гэрчилгээг, гэрлэлтээ бүртгүүлээгүй бол хуульд заасны дагуу захиргааны буюу шүүхийн журмаар эцэг, эхийг тогтоосон эрх бүхий байгууллагын шийдвэрийг үндэслэн тогтоогдоно (Гэр бүлийн тухай, 21).
Гэрлэлтээ бүртгүүлээгүй хүмүүсийн дундаас төрсөн хүүхэд нь гэрлэлтээ бүртгүүлсэн гэр бүлээс төрсөн хүүхдийн адил эрх эдэлж, үүрэг хүлээнэ. Мөн гэрлэлтээ бүртгүүлээгүй эцэг, эх хамтарч, эсхүл хүүхдийн эцэг, эх болох нь тогтоогдоогүй эцэг буюу эх өөрөө өргөдөл гаргасан бол улсын бүртгэлийн байгууллага, хилийн чанадад ажиллаж байгаа Монгол Улсын Дипломат төлөөлөгчийн газар эцэг, эхийг тогтооно (Гэр бүлийн тухай, 22).
Шүүхийн журмаар эцэг тогтоох үндэслэл
Энэ хуулийн 22-т зааснаас бусад тохиолдолд хүүхдийн эцэг, эх, асран хамгаалагч, төрөл, садангийн хүн, хүүхдийн эрх, ашиг сонирхлыг хамгаалах байгууллага буюу 14 нас хүрсэн хүүхдийн хэн нэгний өргөдлийг үндэслэн эцэг, эхийг шүүх тогтооно. Эцэг, эхийг тогтооход хариуцагч хүүхдийн эцэг, эхтэй эр, эмийн харилцаатай байсныг нотлох баримт, эмнэлгийн шинжилгээ, бусад баримтыг үндэслэнэ (Гэр бүлийн тухай, 23).
Энэ нь нас барсан хүнийг эцгээр тогтоолгох хүсэлтэд ч адил үйлчилнэ. Тодорхой хэлбэл, шүүх нь нас барсан хүнийг хүүхдийн эцэг мөн гэдгийг нотлох баримтын хүрээнд шийдвэрлэнэ.
Хүүхдийн нэр, эцгийн нэртэй холбоотой зохицуулалт
Эцэг, эх тохиролцсоны үндсэн дээр хүүхэддээ нэр, овог өгнө. Хүүхэд эцгийн нэрийг авна. Гэрлэлтээ бүртгүүлээгүй эхээс төрсөн, эсхүл хүүхдийн эцгийг тогтоосон эрх бүхий байгууллагын шийдвэргүй бол хүүхэд эхийн нэрийг авна. Хүүхдэд нэр, овог өгөх, хүүхэд эцэг, эхийн нэр авахтай холбогдсон маргааныг шүүх шийдвэрлэнэ (Гэр бүлийн тухай, 24).
Нас барсан хүнийг эцгээр тогтоолгох нь зөвхөн бүртгэлийн асуудал бус, хүүхдийн эцгийн нэр авах, эцэг, хүүхдийн хоорондын эрх зүйн холбоог тогтоох ач холбогдолтой.
Онцгой ажиллагааны журмаар хүүхдийн эцэг, эхийг тогтоох
Шүүх онцгой ажиллагааны журмаар эрх зүйн ач холбогдол бүхий үйл явдлыг тогтоох, хүүхдийн эцэг, эхийг тогтоох зэрэг хэргийг хянан шийдвэрлэнэ (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 135). Эрх зүйн ач холбогдол бүхий үйл явдлыг батлах баримт бичгийг өөр журмаар олж авах боломжгүй буюу үрэгдсэн баримт бичгийг сэргээх боломжгүй болсон тохиолдолд шүүх хянан шийдвэрлэнэ.
Мөн гэр бүлийн хэргийн харьяаллын тухай хуульд эцэг, эх, хүүхдийн хоорондын харилцаанаас үүссэн маргаан, эцэг, эх байх эрхтэй холбоотой маргааныг шүүх харьяалан шийдвэрлэнэ гэж заасан (Гэр бүлийн хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 5).
Хүсэлтийн шаардлага
Эрх зүйн ач холбогдол бүхий үйл явдлыг тогтоолгох тухай хүсэлтээ иргэн өөрийн оршин суугаа газрын, эсхүл тухайн үйл явдал болсон газрын шүүхэд гаргана. Хүсэлтэд уг үйл явдлыг тогтоолгох гэж байгаа зорилгыг зааж, уг үйл явдлыг тогтооход ач холбогдол бүхий баримт бичгийг олж авах буюу үрэгдсэн баримт бичгийг сэргээх боломжгүй болсныг нотлох баримтыг хавсаргана. Энэ шаардлагыг биелүүлээгүй тохиолдолд шүүх хүсэлтийг хүлээн авахаас татгалзана (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 136).
Гэр бүлийн хэргийн харьяаллын хуулиар онцгой ажиллагааны журмаар хянан шийдвэрлэх хэргийн хүсэлтэд зорилго, шалтгаан, үндэслэлийг тодорхой тусгаж, холбогдох нотлох баримтыг хавсаргана (Гэр бүлийн хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 27).
Практик алхамууд
Нас барсан хүнийг хүүхдийн эцгээр тогтоолгох хүсэлтийг дараах дарааллаар бэлтгэж болно.
1. Тогтоолгох зорилгоо тодорхойлох
Хүсэлтэд тухайн үйл явдлыг тогтоолгох зорилгыг заавал заана. Жишээлбэл, хүүхдийн бүртгэлд эцгийн мэдээлэл оруулах, эцэг, хүүхдийн хоорондын эрх зүйн холбоог тогтоох зэрэг зорилго байж болно. Энэ зорилго нь тогтоох үйл явдлын ач холбогдлыг тодорхойлж, шүүхэд хүсэлтийн үндэслэлийг ойлгуулна.
2. Нотлох баримтаа цуглуулах
Эцэг тогтоох асуудлыг нотлох баримт, шүүх шинжилгээний байгууллагын дүгнэлтэд үндэслэн шийдвэрлэнэ (Гэр бүлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 26). Иймд дараах баримтыг бэлтгэх нь зүйтэй:
- хүүхдийн төрсний гэрчилгээ, иргэний үнэмлэх;
- эцэг, эхтэй холбоотой гэрлэлтийн болон гэр бүлийн баримт;
- эр, эмийн харилцаатай байсан, хамтран амьдарч байсан зэргийг нотлох бусад баримт;
- шаардлагатай бол эмнэлгийн шинжилгээ, шүүх шинжилгээний байгууллагын дүгнэлт.
Шүүх шинжилгээ хийх үндэслэл нь шинжилгээ хийлгэх шийдвэр байна. Шинжилгээ хийлгэх шийдвэрт шинжилгээний төрөл, хэлбэр, шинжилгээ хийх байгууллагын нэр, шинжээчид тавих асуулт зэргийг тусгана (Шүүх шинжилгээний тухай, 6, Шүүх шинжилгээний тухай, 7).
Шинжээчийн дүгнэлт, түүний зарим хэсэг үндэслэлгүй, эсхүл үндэслэлтэй эсэх нь эргэлзээтэй байвал шинжилгээ хийлгэх эрх бүхий этгээдийн шийдвэрээр дахин шинжилгээ хийнэ. Дахин шинжилгээ хийхэд анхдагч, эсхүл нэмэлт шинжилгээ хийж, дүгнэлт гаргасан шинжээчийг оролцуулахыг хориглоно (Шүүх шинжилгээний тухай, 28).
3. Аль журмаар хандахыг сонгох
Эцэг тогтоох асуудал маргаангүй болон зөвхөн үйл баримтыг тогтоох шаардлагатай бол онцгой ажиллагааны журмаар шийдвэрлэх боломжтой. Харин хариуцагч тал байгаа, эрх, ашиг сонирхол хөндөгдөж буй маргаан бол ердийн журмаар шийдвэрлэнэ. Онцгой ажиллагааны журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэх явцад бусад иргэн, хуулийн этгээдийн эрх хөндөгдсөн тохиолдолд тэдгээр нь гуравдагч этгээдээр оролцож болно (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 134).
4. Хүсэлтээ бэлтгэх
Эрх зүйн ач холбогдол бүхий үйл явдлыг тогтоолгох тухай хүсэлтэд дараах зүйлийг тусгана:
- хүсэлтийг ямар шүүхэд гаргаж байгаа;
- хүсэлт гаргагчийн овог, эцгийн нэр, нэр, хаяг;
- холбогдох этгээдийн мэдээлэл;
- тогтоолгох үйл явдлын үндэслэл, шаардлага, түүнийг нотлох баримт;
- хавсаргасан баримт бичгийн жагсаалт.
Нэхэмжлэлийн бүрдүүлбэрийн ерөнхий шаардлагад хүсэлтийн үндэслэл, шаардлага, түүнийг нотлох баримт, хавсаргасан баримт бичгийн жагсаалтыг тусгана (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 62).
5. Улсын тэмдэгтийн хураамжийг тооцох
Эд хөрөнгийн бус, түүнчлэн үнэлэх боломжгүй нэхэмжлэлд улсын тэмдэгтийн хураамжийг 70,200 төгрөгөөр тооцно (Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 7). Хэрэв төлбөрийн чадваргүй болох нь тайлбар, бусад нотлох баримтаар тогтоогдсон бол шүүгчийн захирамжаар улсын тэмдэгтийн хураамж төлөхөөс чөлөөлнө (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 58).
Шүүхийн практик
Нас барсан хүнийг эцгээр тогтоолгох, эцэг тогтоох асуудалтай холбоотой шүүхийн практикт дараах чиг хандлага ажиглагдаж байна.
Нотлох баримтыг бүрдүүлэх үүрэг
Улсын дээд шүүхийн тогтоолд онцгой ажиллагааны журмаар шийдвэрлэх хэрэгт шүүх өөрийн санаачилгаар нотлох баримтыг бүрдүүлэх үүрэгтэйг тусгасан. Тухайлбал, анхан шатны шүүх нэхэмжлэгчийн эцэгтэй хамтран амьдарч байсан тухай мэдүүлгийг баримтжуулахын тулд архивын лавлагаа, хүн амын бүртгэлийн баримт авах үүргээ биелүүлээгүй нь хэргийг дахин хэлэлцүүлэх үндэслэл болсон (Тогтоол #34218).
Мөн шүүх нотлох баримтыг дутуу бүрдүүлсэн, хүсэлт гаргагчийн хавсаргасан тодорхойлолтыг нотлох баримтаар үнэлээгүй, гэрчээр асуух үүргээ биелүүлээгүй тохиолдолд шийдвэрийг хүчингүй болгож, хэргийг дахин хэлэлцүүлэхээр буцаасан (Тогтоол #5263).
Эцэг тогтоох асуудлыг эцэслэн шийдвэрлэх боломжгүй тохиолдол
Хүүхдийн эцэг, эхийг тогтоохтой холбоотой зарим хэрэгт шүүх нотлох баримтыг бүрэн үнэлээгүй, эцэг тогтоох асуудлыг эцэслэн шийдвэрлэх боломжгүй гэж үзсэн. Жишээлбэл, хүүхдийн эцэг, эх нь захиргааны журмаар тогтоогдсон бүртгэл хүчингүй болсон мэдээлэл хэрэгт байхгүй байхад шүүх нэхэмжлэлийг шийдвэрлэсэн нь хуулийн 22, 23 дугаар зүйл, Иргэний бүртгэлийн тухай хуулийн 35.1, Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 135.3-ыг зөрчсөн гэж үзсэн (Тогтоол #4772).
Шинжээчийн дүгнэлтийн үнэлэлт
Шинжээчийн дүгнэлтээр хариуцагч нь хүүхдийн биологик эцэг мөн болох нь тогтоогдсон бол эцэг тогтоох үндэслэлтэй гэж үздэг. Давж заалдах шатны шүүх шинжээчийн дүгнэлт болон бусад нотлох баримтыг хэрэгт авагдсан баримтад үндэслэн үнэлсэн (Тогтоол #19362).
Харин шинжээчийн дүгнэлт үндэслэлгүй эсвэл үнэн зөв болох нь эргэлзээтэй байвал дахин шинжилгээ хийлгэх боломжтой. Хэргийн бодит байдал тогтоогдох эргэлзээтэй байсан тул анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг хүчингүй болгож, хэргийг дахин хянан шийдвэрлэхээр буцаасан тохиолдол бий (Тогтоол #23653).
Эцэг тогтоолгох хүсэлтийг хангаагүй тохиолдол
Нэхэмжлэлийн үндэслэл болон нотлох баримт хангалтгүй байсан тул эцэг тогтоох хүсэлтийг хэрэгсэхгүй болгосон шийдвэрүүд байна. Иймд нотлох баримтыг бүрэн бүрдүүлэх нь чухал (Тогтоол #31486).
Түгээмэл асуултууд
Нас барсан хүнийг хүүхдийн эцгээр тогтоолгох хүсэлтийг ямар шүүхэд гаргах вэ?
Хүсэлтээ өөрийн оршин суугаа газрын, эсхүл тухайн үйл явдал болсон газрын шүүхэд гаргана. Хэрэв эцэг тогтоох асуудал маргаантай бол эцэг тогтоох асуудлыг шүүх ердийн журмаар шийдвэрлэх тул харьяаллыг гэр бүлийн хэргийн харьяаллын дүрмээр тодорхойлно.
Эцэг тогтоох хүсэлтэд заавал юу тусгах ёстой вэ?
Хүсэлтэд уг үйл явдлыг тогтоолгох зорилгыг зааж, үйл явдлыг тогтооход ач холбогдол бүхий баримт бичгийг олж авах буюу үрэгдсэн баримт бичгийг сэргээх боломжгүй болсныг нотлох баримтыг хавсаргана. Энэ шаардлагыг биелүүлээгүй тохиолдолд шүүх хүсэлтийг хүлээн авахаас татгалзана.
Нас барсан хүнийг эцгээр тогтооход ямар нотлох баримт хэрэгтэй вэ?
Эцэг, эхийг тогтооход хариуцагч хүүхдийн эцэг, эхтэй эр, эмийн харилцаатай байсныг нотлох баримт, эмнэлгийн шинжилгээ, бусад баримтыг үндэслэнэ. Шүүх шинжилгээний байгууллагын дүгнэлтийг нотлох баримтын хамт үнэлнэ.
Эцэг тогтоосон шүүхийн шийдвэрийн дараа бүртгэлд ямар баримт бичиг шаардлагатай вэ?
Хүүхдийн эцэг болохыг шүүхээс тогтоосон бол эцэг, эхийн иргэний үнэмлэх эсхүл паспорт, хүүхдийн төрсний гэрчилгээ, иргэний үнэмлэх, эцэг болохыг тогтоосон шүүхийн шийдвэрийг бүрдүүлж бүртгүүлнэ. Улсын бүртгэгч баримт бичгийг хүлээн авснаас хойш ажлын 5 өдрийн дотор эцэг тогтоосны бүртгэлийг хөтөлнө.
Нас барсан хүнийг эцгээр тогтоолгосноор ямар эрх зүйн үр дагавар үүсэх вэ?
Хүүхэд эцгийн нэрийг авч, эцэг, эх, хүүхдийн хооронд эрх, үүрэг үүснэ. Хүүхэд эцгийнхээ хууль ёсны өвлөгчид тооцогдож, өв залгамжлалтай холбоотой эрх үүсэх боломжтой. Гэхдээ өв залгамжлал нь эцэг тогтоолгох үндсэн зорилго биш, түүний үр дагавар гэдгийг анхаарах хэрэгтэй.
Дүгнэлт
Нас барсан хүнийг хүүхдийн эцгээр тогтоолгох асуудал нь хүүхдийн эрх зүйн байдлыг тогтоох, эцэг, хүүхдийн хоорондын эрх, үүргийг үүсгэх чухал ач холбогдолтой. Шүүхэд хандахдаа дараах санааг анхаарна:
- Тогтоолгох зорилгоо тодорхой зааж, хүсэлтэд шаардлагатай баримтыг хавсаргах;
- Эцэг, эхийн харилцааг нотлох баримт, эмнэлгийн шинжилгээ, шүүх шинжилгээний дүгнэлтийг бүрдүүлэх;
- Асуудал маргаантай эсэхээс хамаарч ердийн болон онцгой ажиллагааны журмыг зөв сонгох;
- Шүүхийн шийдвэр хүчин төгөлдөр болсны дараа улсын бүртгэлийн байгууллагад эцэг тогтоосны бүртгэл хийлгэх.
Эдгээр алхмыг зөв дарааллаар хэрэгжүүлснээр хүүхдийн эцгийн нэр авах, эцэг, хүүхдийн хоорондын эрх, үүрэг үүсэх, шаардлагатай бол өв залгамжлалтай холбоотой эрхээ хэрэгжүүлэх боломж нээгдэнэ.