Илүү цагийн дээд хязгаарыг хэтрүүлэн ажиллуулбал яах вэ?

Ажил олгогч таныг хуулиар зөвшөөрсөн хэмжээнээс илүү цагаар ажиллуулбал та ажлыг гүйцэтгэхээс татгалзах бүрэн эрхтэй, татгалзсан тул сахилгын шийтгэл ногдуулж болохгүй, харин хэтрүүлсэн ажил олгогч торгууль болон нэмэгдэл хөлс төлөх үүрэг хүлээнэ.

Илүү цаг гэдэг нь ажил олгогчийн санаачилгаар ердийн ажлын цагаас хэтэрч ажиллуулсан цаг юм. Хууль энэ цагийг зөвхөн тодорхой хязгаарт, тодорхой тохиолдолд зөвшөөрдөг. Энэ нийтлэлд хязгаарыг хэтрүүлэн ажиллуулбал ажилтан, ажил олгогч тус бүр ямар эрх, үүрэгтэй болохыг практик алхам, шүүхийн жишээний хамт тайлбарлая.

Ажлын цаг ба илүү цагийн дээд хязгаар

Хөдөлмөрийн тухай хуулиар ердийн ажлын цагийг тодорхой тогтоосон:

• Долоо хоногийн ердийн ажлын цаг 40-өөс илүүгүй, ердийн ажлын өдрийн үргэлжлэл найман цагаас илүүгүй байна (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 84).
• Долоо хоногийн ажлын цагийн дээд хязгаар 56 цагаас, өдөрт ажиллах илүү цагийн хязгаар дөрвөн цагаас илүүгүй байна (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 84).
• Ажил олгогч ажилтны ажлын цагийн бүртгэлийг хөтлөх үүрэгтэй (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 84). Энэ бүртгэл нь хэтрүүлсэн эсэхийг тогтоох гол баримт болдог.

Илүү цагаар ажиллуулах үндэслэл, хязгаарлалт

Илүү цагийг зөвхөн дараах тохиолдолд ажиллуулж болно (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 91):

1. Улс орныг батлан хамгаалах, хүний амь нас, эрүүл мэндийг хамгаалахад зайлшгүй шаардлагатай ажил;
2. Гамшиг, аюулт үзэгдэл, ослоос урьдчилан сэргийлэх, хор уршгийг арилгах;
3. Нийтийн усан хангамж, цахилгаан, дулаан, зам тээвэр, холбооны гэмтлийг арилгах;
4. Урьдчилан мэдэх боломжгүй, яаралтай гүйцэтгэхгүй бол байгууллагын хэвийн үйл ажиллагаанд саад учрах хойшлуулшгүй ажил.

Мөн хууль хэд хэдэн чухал хориглолт тогтоосон:

• Жирэмсэн эмэгтэй, гурав хүртэлх насны хүүхэдтэй ажилтан өөрөө зөвшөөрөөгүй бол илүү цагаар ажиллуулахыг хориглоно (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 91).
• Насанд хүрээгүй ажилтныг илүү цагаар ажиллуулахыг хориглоно (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 91).
• Ээлжийн ажлын цагийн үргэлжлэлийг дөрвөөс илүүгүй цагаар уртасгаж болох бөгөөд 40 цагаас илүү ажилласан бол нэмэгдэл хөлс олгоно (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 87).
• Уртын ээлжээр ажиллах ажилтны ажлын өдрийн үргэлжлэл 12 цагаас илүүгүй байх бөгөөд илүү цагийг тооцож нэмэгдэл хөлс олгоно (ХӨДӨЛМӨРИЙН ТУХАЙ /Шинэчилсэн найруулга/, 92).

Ажилтны татгалзах эрх — хамгийн чухал бамбай

Хязгаар хэтэрсэн үед ажилтанд олгогдсон эрх нь:

Ажилтан дараах нөхцөлд ажил үүргээ гүйцэтгэхээс татгалзах эрхтэй: … ажил олгогч хуулиар тогтоосон илүү цагийн дээд хязгаарыг хэтрүүлэн ажиллахыг шаардсан … (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 54).

Татгалзсан тухайгаа ажил олгогч, түүний төлөөлөгчид нэн даруй мэдэгдэх бөгөөд нөхцөл арилах хүртэл ажиллахгүй байх эрхтэй. Ийм татгалзсантай холбогдуулан сахилгын шийтгэл ногдуулахыг хууль хориглосон (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 54). Ажил олгогч мөн ажлын цагийн дээд хязгаараас хэтрүүлэн ажиллуулахгүй байх үндсэн үүрэгтэй (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 43).

Хэтрүүлсэн ажил олгогчийн хариуцлага

• Илүү цагийн нэмэгдэл хөлс: илүү цагаар ажилласан ажилтныг нөхөн амруулаагүй бол дундаж цалин хөлсийг нэг аравны тав дахин, түүнээс дээш хэмжээгээр нэмэгдүүлж олгоно (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 109). Илүү цаг шөнийн цагт таарсан бол шөнийн нэмэгдэл хөлсийг дээр нь нэмж олгоно.
• Захиргааны торгууль: ажилтныг хуульд заасан илүү цагаар ажиллуулах хязгаарлалтыг зөрчиж ажиллуулсан бол хохирол, нөхөн төлбөрийг гаргуулж, хүнийг нэг зуун тавь нэгжтэй тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр, хуулийн этгээдийг нэг мянга таван зуун нэгжтэй тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр торгоно (Зөрчлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10.16).
• Ерөнхий хариуцлага: Хөдөлмөрийн тухай хуулийг зөрчсөн хүн, хуулийн этгээдэд Эрүүгийн хууль, Зөрчлийн тухай хуульд заасан хариуцлага хүлээлгэхээс гадна учирсан гэм хорыг Иргэний хуулийн гэм хорын холбогдох зүйлээр нөхөн төлүүлнэ (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 165).
• Хяналт: хөдөлмөрийн хяналтын улсын байцаагч ажлын цаг, цалин хөлсний биелэлтийг шалгах, зөрчил илэрвэл арга хэмжээ авах эрхтэй (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 161, Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 162).

Хамтын гэрээгээр эрхийг бууруулж болохгүй

Хамтын гэрээ, хөдөлмөрийн гэрээ, дотоод хэм хэмжээний аливаа зохицуулалт ажилтны эрхийг хуульд зааснаас дордуулсан бол хүчин төгөлдөр бус гэж тооцогдоно (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 12). Жишээ нь, "илүү цагийн хөлс олгохгүй" гэсэн дотоод журам хууль зөрчсөн тул ажиллахгүй.

Хязгаар хэтэрсэн илүү цагтай тулгарвал дараах дарааллаар ажиллана.

Алхам 1. Бүртгэлээ хөтөл. Ажилласан цаг, илүү цагийн тоо, огноог өдөр бүр тэмдэглэ. Ажлын цагийн бүртгэлийг ажил олгогч хөтлөх үүрэгтэй ч өөрийн хувилбарыг хадгалах нь маргаан гарвал нотлох баримт болно (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 84).

Алхам 2. Хязгаар хэтэрсэн бол бичгээр татгалз. Ажил үүргээ гүйцэтгэхээс татгалзсан тухайгаа ажил олгогч, түүний төлөөлөгчид нэн даруй мэдэгд (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 54). Мэдэгдлийн хуулбарыг хадгал.

Алхам 3. Нэмэгдэл хөлсөө шаард. Хэтэрсэн цагийн нэмэгдэл хөлсийг дундаж цалингийн нэг аравны тав дахин ба түүнээс дээш хэмжээгээр тооцуулах хүсэлтийг ажил олгогчид бичгээр гарга (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 109).

Алхам 4. Хөдөлмөрийн эрхийн маргаан таслах комисст ханд. Байгууллага 20 ба түүнээс дээш ажилтантай бол ийм комисс байгуулагдсан байх ёстой (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 156). Комисс гомдлыг хүлээн авснаас хойш ажлын 10 өдрийн дотор шийдвэрлэнэ (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 154).

Алхам 5. Сум, дүүргийн гурван талт хороонд ханд. Комиссын шийдвэрээр шийдвэрлэгдэхгүй бол гурван талт хороонд хандаж, дараа нь шүүхэд нэхэмжлэл гаргах эрхтэй (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 154).

Алхам 6. Хугацааг анхаар. Бусад хөдөлмөрийн эрхийн маргааныг эрх зөрчигдсөнийг мэдсэн өдрөөс хойш 90 хоногийн дотор ханд (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 154). Хүндэтгэн үзэх шалтгаанаар хэтрүүлсэн бол шүүх хугацааг сэргээж болно (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 157).

Алхам 7. Хяналтын байгууллагад мэдэгд. Хөдөлмөрийн хяналтын улсын байцаагч урьдчилан мэдэгдэхгүйгээр шалгалт хийж, зөрчил илэрвэл арга хэмжээ авах эрхтэй (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 162).

Шүүхүүд илүү цагийн нэмэгдэл хөлсийг хэрхэн шийдвэрлэдэг талаар хэд хэдэн чухал жишээ байна.

Уртын ээлжийн амралтыг илүү цагийн нөхөн амралт гэж үзэхгүй

Улсын дээд шүүх уртын ээлжээр 14 хоног ажиллаж, 14 хоног амрах тохиолдолд ажилтны өдөрт 12 цаг хүртэл ажиллахыг зөвшөөрсөн ч 8 цагаас хэтэрсэн хэсэгт илүү цагийн хөлс олгох ёстойг тогтоосон. Уртын ээлжийн 14 хоногийн амралтыг илүү цагийн нөхөн амралт гэж тооцох боломжгүй, учир нь хууль 14 хоногийн амралтыг ажилласантай холбож тогтоосон бөгөөд илүү цагийн хөлсийг тусад нь зохицуулсан. Ажил олгогчийн дотоод журмын "сард 168 цаг дотор ажилласан бол илүү цагийг нөхөн амруулсанд тооцно" гэсэн заалт хуульд нийцээгүй гэж үзсэн (Тогтоол #10610). Ижил дүгнэлтийг өөр нэг хэрэгт давтан гаргасан (Тогтоол #10510).

Хамтын гэрээний хууль зөрчсөн заалт хүчингүй

Ажил олгогч хамтын гэрээнд "илүү цагийн нэмэгдэл хөлс олгох эсэхийг Дээд шүүх тайлбар гаргах хүртэл талууд хэлэлцэхгүй, маргаан үүсгэхгүй байх" гэж тусгасан ч энэ заалт хуульд нийцэхгүй гэж үзэж, ажилтны илүү ажилласан цагийн хөлсийг гаргуулсан (Тогтоол #10610, Тогтоол #10510).

Нотлох баримт байхгүй бол нэхэмжлэл хэрэгсэхгүй

Ажил олгогчийн санаачилгаар илүү цаг ажиллуулсан гэдгийг нотлох баримт — тушаал, шийдвэр, цагийн бүртгэл — байхгүй бол шүүх нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй болгодог. Нэг хэрэгт ажил олгогчийн талын тушаал шийдвэр байхгүй, цагийн бүртгэл засвартай байсан тул илүү цаг ажиллуулсан гэж үзэх үндэслэлгүй гэж дүгнэсэн (Тогтоол #14034). Өөр хэрэгт нэхэмжлэгч ажил олгогчийн санаачилгаар илүү цаг ажилласнаа нотлоогүй тул нэхэмжлэл хэрэгсэхгүй болсон (Тогтоол #17711).

Хөөн хэлэлцэх хугацаа

Илүү цагийн хөлсний нэхэмжлэлд хөөн хэлэлцэх хугацаа хэтэрсэн бол хэрэгсэхгүй болгодог. Хэд хэдэн хэрэгт 90 хоногийн хугацаа хэтэрсэн хэсгийг хэрэгсэхгүй болгосон (Тогтоол #32538, Тогтоол #6912). Харин хариуцагч хугацаа хэтэрснийг хүлээн зөвшөөрвөл шүүх төлүүлэхээр шийдвэрлэсэн тохиолдол бий (Тогтоол #6955).