Дарамт шахалтаар авсан мэдүүлгийг нотлох баримтаас хасуулах: хүсэлт ба баримт
Дарамт шахалт, эрүү шүүлтээр авсан мэдүүлгийг нотлох баримтаас хасуулах хууль зүйн үндэслэл, хүсэлт гаргах журам, шаардлагатай баримт бичиг, шүүхийн практикийг практик алхмаар тайлбарлав.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Дарамт шахалт, эрүү шүүлтээр авсан мэдүүлгийг нотлох баримтаас хасуулах хүсэлтийг эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны аль ч үед гаргаж болох бөгөөд хэрэв мэдүүлгийг эрүү шүүлт тулгаж, хүнлэг бус, хэрцгий харьцаж авсан нь тогтоогдвол шүүх уг мэдүүлгийг нотлох баримтаар тооцохгүй (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 16.12). Энэ нь зөвхөн шүүгдэгчийн хувьд төдийгүй хэрэгт оролцож буй аливаа иргэний эрх ашигт шууд хамаатай, хамгаалалтын маш хүчтэй хэрэгсэл юм.
Энэ нийтлэлд дарамт шахалтын улмаас авсан мэдүүлгийг ямар үндэслэлээр, хэн, хэнд, хэрхэн хүсэлт гаргаж хасуулах вэ гэдгийг хууль зүйн үндэслэл, практик алхам, баримтжуулах зөвлөмжийн хамт тайлбарлав.
Дарамт шахалтаар авсан мэдүүлэг гэж юуг хэлэх вэ
"Дарамт шахалт" гэдэг нь зөвхөн биеийн хүчирхийлэл бус — сэтгэл санааны дарамт, айлган сүрдүүлэх, хуурч мэхлэх, албан тушаалын давуу байдлаа урвуулан ашиглах зэрэг мэдүүлэг гаргуулахын тулд хийсэн аливаа хууль бус нөлөөллийг хамарна.
Хуулиар нотлох баримт цуглуулж, бэхжүүлэхдээ иргэний амь нас, эрүүл мэндэд аюултай, эсхүл нэр төрийг гутаан доромжлох, хүнлэг бус, хэрцгий харьцах, айлган сүрдүүлэх, мэдүүлэг, тайлбар, дүгнэлт гаргуулахаар тулган шаардах, хуурч мэхлэх зэрэг хууль бус арга хэрэглэхийг шууд хориглодог (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 16.14.4).
Мөн яллагдагч өөрийнх нь эсрэг мэдүүлэг авахаар албадуулахыг хориглодог (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 7.4.3). Өөрөөр хэлбэл, "өөрийн эсрэг мэдүүлэг өгөхгүй байх" эрх нь зөвхөн цаасан дээрх эрх бус, түүнийг зөрчсөн мэдүүлэг нотлох баримтаар тооцохгүй байх асуудлыг хуульд заасан журмаар шийдвэрлүүлэх үндэслэл болдог гэсэн үг.
Хууль бус мэдүүлэг үүсэх гол шалтгаанууд
- Мэдүүлэг авахдаа эрх, үүргийг танилцуулаагүй, өмгөөлөгчийн оролцоог хангаагүй.
- Сэжигтнийг ямар хэрэгт холбогдуулан мэдүүлэг авч байгааг танилцуулаагүй.
- Өөрийн эсрэг мэдүүлэг өгөхгүй байх эрхийг тайлбарлаагүй.
- Хуулийн зөвшөөрсөн онцгой нөхцөлөөс гадуур шөнийн цагаар мэдүүлэг авсан, эсвэл хөтөлж, тулгаж асуулт тавьсан.
- Бие махбодь, сэтгэл санааг шаналган зовоосон.
Хууль зүйн үндэслэл
Нотлох баримт гэж юу вэ, юу нотлох баримт болохгүй вэ
Нотлох баримтыг зөвхөн хуульд заасан үндэслэл, журмын дагуу олж авсан баримтат мэдээллээр тодорхойлдог (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 16.1.1). Хуульд:
- Нотлох баримтыг хууль бус арга, хэрэгслээр цуглуулж, бэхжүүлэхийг хориглоно (16.1.6);
- үндэслэл, журмыг зөрчиж авсан баримтат мэдээллийг нотлох баримтаар тооцохгүй (16.1.7) гэж шууд заасан.
Энэ бол дарамт шахалтаар авсан мэдүүлгийг хасуулах үндсэн суурь заалт юм.
Эрүү шүүлт тулгасан мэдүүлэг — тусгай дэглэм
Хамгийн чухал заалт бол 16.12 дугаар зүйл:
Эрүү шүүлт тулгаж, бусад хэлбэрээр хүнлэг бус, хэрцгий харьцаж мэдүүлэг авсан нь тогтоогдвол авсан мэдүүлгийг нотлох баримтаар тооцохгүй (16.12.1).
Гэхдээ нэг чухал онцлог бий: энэ мэдүүлгийг эрүү шүүлт тулгах гэмт хэргийг хянан шийдвэрлэхэд нотлох баримтаар тооцож болно (16.12.2). Өөрөөр хэлбэл, дарамт шахалтыг нотлох баримт нь өөрөө "алга болохгүй" — харин түүнийг тусдаа гэмт хэргийн хүрээнд ашиглана.
Хэлбэрийн хувьд буруу авсан мэдүүлэг
Эрүү шүүлтийн хэмжээнд хүрээгүй ч журам зөрчсөн мэдүүлгийг ч хасаж болно. Шүүх хуульд заасан үндэслэл, журмыг зөрчин цуглуулж, бэхжүүлсэн нотлох баримтыг бүхэлд нь, эсхүл зарим хэсгийг нь, эсхүл тодорхой мөрдөн шалгах ажиллагаагаар цуглуулсан нотлох баримтын заримыг нотлох баримтаар тооцохгүй байх тухай хүсэлтийг хянан шийдвэрлэнэ (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 16.11.2).
Түүнчлэн өөрийнхөө эсрэг өгсөн мэдүүлгийг хууль зөрчиж авсан, заавал өмгөөлөгч оролцуулах 5.3-ыг зөрчсөн, эсвэл өмгөөлөгчтэй мэдүүлэг өгөх эрхийг зөрчсөн нөхцөлд нотлох баримтаар тооцохгүй байх хүсэлтийг шүүх хянан хэлэлцэнэ (16.11.1).
Мэдүүлэг авах үеийн журмын шаардлага
Мэдүүлэг авахдаа дараах шаардлагыг заавал баримтална:
- Мэдүүлэг өгөх хүнд өөрийн болон гэр бүлийн гишүүд, эцэг эх, үр хүүхдийнхээ эсрэг мэдүүлэг өгөхгүй байх эрхтэйг тайлбарлах (25.1.6);
- хойшлуулшгүй буюу тухайн хүн хүсэлт гаргасан тохиолдлоос бусад үед шөнийн цагаар мэдүүлэг авахыг хориглоно (25.1.12);
- хөтөлж, эсхүл тулгаж асуулт тавихыг хориглоно (25.1.13);
- сэжигтнээс мэдүүлэг авахын өмнө ямар хэрэгт холбогдуулан мэдүүлэг авч байгааг танилцуулж, эрхийг нь тайлбарлах (31.11.1).
Эдгээрийн аль нэг нь зөрчигдвөл тухайн мэдүүлэг "хууль бус аргаар олж авсан" гэж үзэх үндэслэл болно.
Зөвхөн мэдүүлэг дангаараа ял болохгүй
Хууль сэжигтэн, яллагдагч, шүүгдэгчийн мэдүүлгийг нотлох баримтаар тооцох боловч уг мэдүүлэг дангаараа түүнийг яллах үндэслэл болохгүй гэж тодорхойлсон (16.3.2). Энэ нь дарамт шахалтын эрсдэлийг бууруулах нэмэлт баталгаа юм.
Практик алхамууд: хүсэлт гаргах
Дарамт шахалтаар авсан мэдүүлгийг хасуулахыг хүсэхдээ дараах дарааллыг баримтална.
1. Хүсэлт гаргах эрхээ тодорхойлох
Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцогч өөрийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлоо хамгаалуулах тухай хүсэлтийг шүүх, прокурор, мөрдөгчид гаргах эрхтэй (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 15.1.1). Мөн хохирогч, яллагдагч, тэдгээрийн хууль ёсны төлөөлөгч, өмгөөлөгч хэрэгт ач холбогдол бүхий нөхцөл байдлыг шалган тогтоолгохоор мөрдөн шалгах ажиллагаа явуулах хүсэлтийг гаргах эрхтэй (16.10.2).
2. Хүсэлтээ зөв боловсруулах
Хүсэлтэд дараах зүйлийг заавал тусгана:
- Тогтоолгох үйл явдал — ямар мэдүүлэг, хэзээ, хэнээс, ямар нөхцөлд авсан;
- Хасуулах үндэслэл — аль эрх, аль журам зөрчигдсөн;
- Гаргуулах шийдвэр — мэдүүлгийг нотлох баримтаас хасах;
- Боломжтой бол дарамт шахалтыг нотлох баримт — гэрчийн мэдээлэл, эмнэлгийн тодорхойлолт, бичлэг, цаг хугацааны зөрчил.
Хүсэлтийг амаар, эсхүл бичгээр гаргаж болох бөгөөд амаар гаргасан бол тэмдэглэлд тусгаж, хүлээн авсан албан тушаалтан, хүсэлт гаргагч гарын үсэг зурна (15.2.5).
3. Хүсэлтийг хэнд гаргах
4. Хариу шийдвэрийг хүлээх
Мөрдөн шалгах шатны хүсэлтийн ерөнхий хугацаа (шүүхийн тусгай хэлэлцүүлгийн хугацааг үүгээр орлуулахгүй):
- Хангах үндэслэл тодорхой бол даруй;
- шалгах шаардлагатай бол ажлын 5 өдрийн дотор шийдвэрлэнэ (15.4.2).
Хүсэлтийг хэсэгчлэн хангасан, эсхүл хангахаас татгалзсан үндэслэлийг шийдвэрт тодорхой тусгах ёстой (16.10.4).
5. Татгалзсан тохиолдолд гомдол гаргах
Мөрдөгчийн хүсэлтийг хүлээн авахаас татгалзсан шийдвэрийг үндэслэлгүй гэж үзвэл прокурорт, прокурорын шийдвэрт тухайн дээд шатны прокурорт хандан гомдол гаргаж болно (16.10.5). Хүсэлт, гомдлыг хангаагүй нь тухайн болон бусад ажиллагааны үед хүсэлт, гомдол дахин гаргах эрхийг хязгаарлах үндэслэл болохгүй (15.2.6).
Хасуулах хүсэлт ба эрүү шүүлтийн гомдлыг ялгах
Шүүхэд гаргах хүсэлтэд мэдүүлгийн огноо, тэмдэглэлийн хуудас, зөрчсөн журам, хасуулах хэсэг болон дэмжих баримтыг заана. Эмнэлгийн үзлэг, бичлэг, тухайн үед гаргасан гомдол зэрэг боломжтой баримтыг хууль ёсоор хадгалж, өмгөөлөгчид үзүүлнэ. Эрүү шүүлт буюу бусад хууль бус нөлөөллийг шалгуулах гомдол нь тухайн хэрэгт мэдүүлгийг нотлох баримтаар тооцохгүй байх хүсэлтээс өөр зорилготой. Шүүх 16.11–16.12-ын дагуу шийдвэрлэнэ. Мэдүүлэг хасагдсан нь бусад хууль ёсны нотлох баримт болон хэргийн эцсийн үр дүнг автоматаар үгүйсгэхгүй.
Түгээмэл асуултууд
Дарамт шахалтаар авсан мэдүүлгийг нотлох баримтаас хасуулах хүсэлтийг хэзээ, хэнд гаргах вэ?
Хүсэлтийг эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны аль ч үед гаргаж болно (15.2.1). Мөрдөн шалгах шатанд мөрдөгч, прокурорт, шүүхийн шатанд шүүхэд гаргана. Мөрдөн шалгах ажиллагаа явуулах хүсэлтийг хангаагүй шийдвэрт прокурорын гомдлын журмыг баримтална. Нотлох баримтаар тооцохгүй байх асуудлыг 16.11–16.12-ын дагуу шүүхэд тусгайлан тавина; гомдол бүр шууд шүүхэд шилжих ерөнхий шатлал байхгүй.
Эрүү шүүлт тулгаж авсан мэдүүлэг нотлох баримтад тооцогдох уу?
Тооцогдохгүй. Эрүү шүүлт тулгаж, бусад хэлбэрээр хүнлэг бус, хэрцгий харьцаж мэдүүлэг авсан нь тогтоогдвол уг мэдүүлгийг нотлох баримтаар тооцохгүй (16.12.1). Харин ийм мэдүүлгийг эрүү шүүлт тулгах гэмт хэргийг хянан шийдвэрлэхэд нотлох баримтаар ашиглаж болно.
Нотлох баримтыг хасуулах хүсэлтэд ямар зүйл заавал бичих ёстой вэ?
Хүсэлтийг хэдэн өдрийн дотор шийдвэрлэх ёстой вэ?
15.4.2-ын ерөнхий хүсэлтийг хангах үндэслэл тодорхой бол даруй, шалгах шаардлагатай бол ажлын 5 өдрийн дотор шийдвэрлэнэ. Энэ хугацаа нь шүүх 16.11-ийн асуудлыг бүх тохиолдолд тав хоногт эцэслэх баталгаа биш (15.4.2). Хүсэлтийг хэсэгчлэн хангасан эсхүл хангахаас татгалзсан үндэслэлийг шийдвэрт тодорхой тусгах ёстой.
Дүгнэлт
Дарамт шахалтаар авсан мэдүүлгийг нотлох баримтаас хасуулах нь иргэний хамгаалалтын маш чухал хэрэгсэл юм. Гол дүгнэлтүүд:
- Эрүү шүүлт, хүнлэг бус харьцаагаар авсан мэдүүлэг нотлох баримтаар тооцогдохгүй (16.12.1) — энэ бол үнэмлэхүй хориг.
- Журам зөрчсөн, эрх тайлбарлаагүй, өмгөөлөгч хангаагүй мэдүүлгийг ч хэсэгчлэн эсхүл бүхэлд нь хасуулах боломжтой (16.11.2).
- Хүсэлт гаргах хэлбэр, хугацааг ажиллагааны үе шат болон тусгай журмаар шалгана. Ажлын 5 өдрийн ерөнхий зохицуулалтыг шүүх бүх нотлох баримтыг эцэслэн шийдвэрлэх хугацаа гэж ойлгохгүй.
- Хүсэлтийг татгалзсан тохиолдолд шийдвэрийн төрөлд тохирох прокурорын гомдлын журам болон шүүхэд нотлох баримтаар тооцохгүй байх хүсэлт гаргах эрхийг ялгана.
- Мэдүүлэг хасагдсан ч бусад нотлох баримт хангалттай бол яллах шийдвэр хэвээр үлдэж болно — тиймээс бие даасан нотлох баримт цуглуулах нь чухал.
Практик зөвлөмж: Хэрэв та дарамт шахалтад өртсөн бол мэдүүлэг өгөхөөс өмнө өмгөөлөгчтэй байх эрхээ шаардаж, мэдүүлгийн тэмдэглэлд эрх тайлбарласан эсэх, цаг хугацаа, оролцогчдыг шалгаж, хуулбарыг аваарай. Эдгээр нь хожим хүсэлт гаргахад тань хамгийн чухал баримт болно.