Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны зардлыг хэн хариуцах вэ?
Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны зардлыг шүүгдэгч, эсвэл төр хариуцах эсэхийг хуулийн заалт, шүүхийн практикт үндэслэн тайлбарлав.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны зардлыг хэн хариуцах вэ гэдэг нь шүүхэд хандаж буй иргэн, гэрч, хохирогч, шүүгдэгч бүрийн анхаарах чухал асуудал юм. Үндсэн дүрэм нь энгийн: шүүгдэгч гэмт хэрэг үйлдсэн гэм буруутай нь шүүхээр тогтоогдвол ажиллагааны зардлыг шүүгдэгчээс гаргуулна. Харин хэргийг 1.5.1.1-д заасан үндэслэлээр хэрэгсэхгүй болгосон, цагаатгасан, эсвэл хэрэг үүсгэх, яллагдагчаар татах тогтоолыг хүчингүй болгосон тохиолдолд зардлыг төр хариуцна. Энэ нийтлэлд дээрх дүрмийг хуулийн заалт, шүүхийн практиктай хэрхэн уялдуулж хэрэглэх талаар алхам алхмаар тайлбарлав.
Хууль зүйн үндэслэл: зардал гэж юу вэ, хэн хариуцах вэ
Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 11.4 дүгээр зүйлээр ажиллагааны зардал ямар зардлаас бүрдэхийг тодорхойлж, түүнийг тооцох, санхүүжүүлэх журмыг Засгийн газар батална гэж заасан байдаг (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 11.4).
Шүүгдэгч хариуцах тохиолдол
Хамгийн түгээмэл тохиолдол бол шүүгдэгч хариуцах явдал юм:
- Шүүгдэгч гэмт хэрэг үйлдсэн гэм буруутай болохыг шүүх тогтоовол, шүүх түүнээс ажиллагааны зардлыг холбогдох баримтыг үндэслэн гаргуулна (11.6).
- Хэд хэдэн шүүгдэгч байвал зардлын хэмжээг хүн нэг бүрийн үйлдсэн гэмт хэрэг, гэм буруугийн хэр хэмжээг харгалзан шүүх хуваарилж тогтооно (мөн тэнд).
- Анхаарах нэг чухал зүйл: шүүгдэгчийг гэм буруутайд тооцсон боловч Эрүүгийн хуульд заасны дагуу ялаас чөлөөлсөн тохиолдолд ч шүүх түүнээс зардлыг гаргуулна (мөн тэнд). Өөрөөр хэлбэл ял чөлөөлөгдсөн нь зардлаас чөлөөлөгдөх үндэслэл болохгүй.
Төр хариуцах тохиолдол
Дараах тохиолдолд зардлыг төр хариуцаж, холбогдох этгээдийг ажиллагааны зардлаас чөлөөлнө (11.6):
- Эрүүгийн хэргийг хуулийн 1.5 дугаар зүйлийн 1.1-д заасны дагуу хэрэгсэхгүй болгосон;
- Эрүүгийн хэрэг үүсгэж яллагдагчаар татах тогтоолыг хүчингүй болгосон;
- Шүүгдэгчийг цагаатгасан;
- Ял шийтгүүлсэн хүн, хуулийн этгээд төлбөрийн чадваргүй болох нь тогтоогдсон.
Төр хариуцах эсэхийг хэрэгсэхгүй болгосон гэсэн нэрээр нь бус, 11.6.4-т дурдсан тодорхой үндэслэлээр шалгана.
Гэрч, шинжээч, орчуулагчийн зардал
Ажиллагаанд оролцож буй иргэдийн хувьд дараах эрх чухал:
- Шүүхэд гэрч, шинжээч, мэргэжилтэн, орчуулагч, хэлмэрчээр дуудагдсан хүн дуудагдаж ирсэнтэй холбогдож гарсан зардлаа нөхөн төлүүлж авах эрхтэй (11.5).
- Шинжээч, мэргэжилтэн, орчуулагч, хэлмэрч урамшуулал авах эрхтэй. Гэхдээ албан үүргийнхээ хувиар ажиллагаанд оролцсон бол урамшуулал олгохгүй (мөн тэнд).
Ажиллагааны зардал ба хохирлын ялгаа
Ажиллагааны зардал нь 11.4-т заасан хэрэг шалгах, шийдвэрлэхэд гарсан зардал. Хохирогчийн эмчилгээ, алдсан орлого зэрэг гэмт хэргийн хохирол болон хууль бус мөрдөн шалгах ажиллагааны улмаас төрөөс нэхэмжлэх нөхөн төлбөр нь өөр үндэслэл, нотлох баримттай шаардлага юм. Тэдгээрийг нэг тооцоонд давхардуулж болохгүй.
Практик алхамууд: зардлын асуудлыг хэрхэн шийдвэрлүүлэх вэ
Доорх дарааллаар ажиллах нь практик юм.
- Хэргийн шийдвэрийг хүлээх. Зардлыг хэн хариуцах нь хэргийн эцсийн дүнд — шүүгдэгчийг гэм буруутайд тооцсон эсэх, цагаатгасан эсэх, хэргийг 1.5.1.1-д заасан үндэслэлээр хэрэгсэхгүй болгосон эсэхээс шалтгаална.
- Зардлаа баримтжуулах. Гэрч, шинжээч, орчуулагч бол ирсэн, ажилласантай холбогдсон зардлаа нотлох баримтаар (тээврийн тасалбар, баримт г.м.) бүрдүүлэх.
- Зардал, урамшууллаа ялгах. Гэрч ирсэнтэй холбоотой зардлаа хүснэ. Урамшууллын эрхийг 11.5.2–11.5.3-д заасан шинжээч, мэргэжилтэн, орчуулагч, хэлмэрчид хамааруулан шалгана.
- Тооцоог шалгах. Зардал бүрийн баримт, хэрэгтэй холбоо, давхардуулсан эсэх, албан үүргийн хүрээнд гарсан эсэхийг тодруулна.
- Шүүхийн шийдвэрт зардлын заалт гарсан эсэхийг шалгах. Шийтгэх тогтоолын тодорхойлох, тогтоох хэсэгт хохирол, зардлын талаарх шийдвэрийн үндэслэл тусгагдана (36.7, 36.9).
Тооцоог маргахдаа
Ямар зардлын ямар дүнг эс зөвшөөрч байгаагаа тусган, баримтгүй, хэрэгт хамаарахгүй, давхар тооцсон буюу өөр этгээдэд ногдох хэсгийг ялгаж тайлбарлана. Хэд хэдэн шүүгдэгчид заавал тэнцүү хуваах дүрэм байхгүй; 11.6.2-ын дагуу үйлдсэн гэмт хэрэг, гэм буруугийн хэр хэмжээг харгалзана.
Түгээмэл асуултууд
Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны зардлыг хэн хариуцах вэ?
Шүүгдэгч гэмт хэрэг үйлдсэн гэм буруутай нь шүүхээр тогтоогдвол зардлыг шүүгдэгчээс гаргуулна. Харин хэргийг 1.5.1.1-д заасан үндэслэлээр хэрэгсэхгүй болгосон, цагаатгасан, хэрэг үүсгэх, яллагдагчаар татах тогтоолыг хүчингүй болгосон, эсвэл төлбөрийн чадваргүй болсон тохиолдолд зардлыг төр хариуцна.
Гэрч, шинжээч, орчуулагчийн зардлыг хэн төлөх вэ?
Шүүхэд гэрч, шинжээч, мэргэжилтэн, орчуулагч, хэлмэрчээр дуудагдсан хүн дуудагдаж ирсэнтэй холбогдсон зардлаа нөхөн төлүүлэх эрхтэй. Шинжээч, мэргэжилтэн, орчуулагч, хэлмэрч урамшуулал авах эрхтэй бөгөөд албан үүргийнхээ хувиар оролцсон бол урамшуулал олгохгүй.
Хэд хэдэн шүүгдэгч байвал зардлыг хэрхэн хуваарилах вэ?
Хэд хэдэн шүүгдэгч гэм буруутай нь тогтоогдвол шүүх зардлын хэмжээг хүн нэг бүрийн үйлдсэн гэмт хэрэг, гэм буруугийн хэр хэмжээг харгалзан хуваарилж тогтооно.
Ялаас чөлөөлөгдвөл ажиллагааны зардлаас мөн чөлөөлөгдөх үү?
Заавал тийм биш. 11.6.3-д гэм буруутайд тооцсон боловч ялаас чөлөөлсөн бол ажиллагааны зардлыг гаргуулна гэж заасан. Харин 11.6.4-т заасан тусгай үндэслэл хамаарах эсэхийг тусад нь шалгана.
Өмгөөллийн хөлс ажиллагааны зардалд хамаарах уу?
11.4.1.1-д өмгөөлөгчид төлөх зардлыг жагсаасан боловч хувиараа тохирсон бүх өмгөөллийн хөлсийг нөгөө талаас автоматаар гаргуулахгүй. Зардал тооцох, санхүүжүүлэх журам, гэрээ, төлөлтийн баримт, шүүхийн шийдвэрийг шалгана. Хууль бус ажиллагааны нөхөн төлбөр нь тусдаа шаардлага юм.
Дүгнэлт
Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны зардлыг хэн хариуцах нь хэргийн эцсийн үр дүнгээс шалтгаална. Гол дүрмийг товчлоход:
- Гэм буруутай нь тогтоогдвол — шүүгдэгч хариуцана, ялаас чөлөөлөгдсөн ч зардлаас чөлөөлөгдөхгүй.
- Цагаатгасан, 1.5.1.1-д зааснаар хэрэгсэхгүй болгосон, яллагдагчаар татах тогтоол хүчингүй болсон, төлбөрийн чадваргүй нь тогтоогдсон — төр хариуцна.
- Гэрч — дуудагдаж ирсэн зардлаа хүснэ. Шинжээч, мэргэжилтэн, орчуулагч, хэлмэрч — 11.5-ын нөхцөлөөр урамшууллын эрхээ шалгана; албан үүргээр оролцсон бол урамшууллын заалт хамаарахгүй.
- Хохирлын шаардлага — ажиллагааны зардлаас тусад нь баримтжуулна.
Практик зөвлөмж: хэргийн явцад гарсан зардлаа баримтаар нотлох, шүүхийн шийдвэрийн зардлын заалтыг анхааралтай унших, зардал болон хохирлын шаардлагыг ялгах нь чухал юм.