Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал болон ашиглалтын журам зөрчсөнөөс үүсэх эрүүгийн хариуцлага

Ажлын байран дээр хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн (ХАБЭА) журам зөрчигдсөний улмаас бусдын эрүүл мэндэд хүндэвтэр, хүнд хохирол учрах эсхүл амь нас хохирсон тохиолдолд иргэн, албан тушаалтанд Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 10.6, 11.3, 11.5-д заасны дагуу 8 жил хүртэл хугацаагаар хорих ял шийтгэх ба хуулиар хүлээсэн үүргээ биелүүлээгүй ажил олгогч болон ХАБЭА-н ажилтанд шууд эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэдэг.

Оршил

Ажлын байран дээрх аюулгүй ажиллагаа нь зөвхөн байгууллагын дотоод журам биш, хүний амь нас, эрүүл мэндийг хамгаалахад чиглэсэн хууль ёсны хатуу шаардлага юм. Монгол Улсын хууль тогтоомжоор хөдөлмөрийн аюулгүй байдлыг хангах үүргээ биелүүлээгүй, эсхүл ашиглалтын журам зөрчсөний улмаас бусдын эрүүл мэнд, амь насанд хохирол учруулсан тохиолдолд "болгоомжгүй" хэлбэрийн гэмт хэрэгт тооцож, эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэдэг.

Энэхүү нийтлэлээр хөдөлмөрийн аюулгүй байдлын журам зөрчих нь ямар үр дагавартай, хуулийн ямар заалтууд үйлчилдэг, практикт хариуцлагыг хэрхэн заагладаг болон осол гарсан тохиолдолд ямар алхмууд хийх шаардлагатайг дэлгэрэнгүй тайлбарлах болно.

Хууль зүйн үндэслэл болон зүйлчлэл

Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн асуудлыг салбарын бие даасан хуулиуд болон Эрүүгийн хуулиар зохицуулдаг. Хэрэв зөрчил нь материаллаг хор уршиг буюу хүний эрүүл мэнд, амь насанд хохирол учруулсан бол заавал Эрүүгийн хуулиар ял шийтгэдэг.

1. Үндсэн ба салбарын зохицуулалт

• ХАБЭА-н тухай §36.2: Энэ хуулийг зөрчсөн хүн, хуулийн этгээдэд Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай, 36-д заасны дагуу Эрүүгийн хууль, эсхүл Зөрчлийн тухай хуульд заасан хариуцлага хүлээлгэнэ.
• Хөдөлмөрийн тухай §165.1: Хөдөлмөрийн хууль тогтоомж зөрчсөн этгээдэд эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэх үндэслэл болно.
• Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай, 27: Аж ахуйн нэгж, байгууллагын захирал, ажил олгогч нь ХАБЭА-н хууль тогтоомжийг хэрэгжүүлэх, хяналт тавих үүргийг шууд хариуцна.
• Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай, 28: Ажил олгогч нь ажлын байранд эрсдэлийн үнэлгээ хийх, сургалт явуулах, аюулгүй ажиллагааны зааварчилгаа өгөөгүй ажилтнаар ажил үүрэг гүйцэтгүүлэхгүй байх үүрэгтэй.

2. Эрүүгийн хариуцлагын зүйлчлэл (Шинэчилсэн найруулгаар)

Хөдөлмөрийн аюулгүй ажиллагааны журам зөрчсөн үйлдлийг Эрүүгийн хуулиар учруулсан хохирлын шинж чанараас хамааруулан дараах байдлаар зүйлчилдэг:

• Хүний амь насыг болгоомжгүйгээр хохироох: Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 10.6: Хууль, захиргааны хэм хэмжээний акт, хэлцлээр хүлээсэн үүргээ биелүүлээгүйн улмаас хүний амь насыг хохироосон бол 1-ээс 5 жил хүртэл хугацаагаар зорчих эрхийг хязгаарлах, эсхүл 1-ээс 5 жил хүртэл хорих ял шийтгэнэ. Хоёр ба түүнээс олон хүний амь нас хохирсон бол 2-оос 8 жил хүртэл хугацаагаар хорих ялтай.

• Хүний эрүүл мэндэд хүнд хохирол болгоомжгүйгээр учруулах: Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 11.3: Хууль, хэлцлээр хүлээсэн үүргээ биелүүлээгүйн улмаас хүний эрүүл мэндэд хүнд хохирол учруулсан бол 2,700-аас 14,000 нэгжтэй тэнцэх төгрөгөөр торгох, эсхүл 6 сараас 3 жил хүртэл хугацаагаар зорчих эрхийг хязгаарлах, эсхүл 6 сараас 3 жил хүртэл хорих ял шийтгэнэ.

• Хүний эрүүл мэндэд хүндэвтэр хохирол болгоомжгүйгээр учруулах: Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 11.5: Үүргээ биелүүлээгүйн улмаас хүний биед хүндэвтэр гэмтэл учруулсан бол 450-аас 2,700 нэгжтэй тэнцэх төгрөгөөр торгох, эсхүл 240-өөс 720 цаг хүртэл нийтэд тустай ажил хийлгэх, эсхүл 1 сараас 6 сар хүртэл зорчих эрхийг хязгаарлана.

• Хуучин хуулийн заалтын ишлэлүүд (Түүхэн эх сурвалж): Эрүүгийн хуулийн шинэчлэгдсэн зохицуулалтаас өмнө ЭХ-ийн §138.1, ЭХ-ийн §138.2, ЭХ-ийн §243.1, ЭХ-ийн §244.2 зэрэг тусгайлсан зүйл хэсгүүдээр ял шийтгэж байсан бөгөөд одоогийн практикт Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 10.6, 11.3, 11.5-д заасан материаллаг хохирлын бүрэлдэхүүнээр зүйлчилдэг.

Гэмт хэргийн шинж болон процесс

Үйлдвэрлэлийн осол гарсан тохиолдолд материаллаг хохирол учруулсан үйлдэл нь Эрүүгийн хуулийн дагуу гэмт хэрэг болох уу, эсхүл Зөрчлийн тухай хуулиар шийтгүүлэгдэх үү гэдгийг хохирлын хэмжээ болон шууд шалтгаант холбоогоор тогтоодог.

Хариуцлагаас чөлөөлөгдөх эсхүл хөнгөрүүлэх тохиолдол:

1. Гэрээгээр үүрэг бүрэн шилжсэн: Ерөнхий болон туслан гүйцэтгэгч гэрээгээр ХАБЭА-н үүргийг тусгайлсан бол шилжүүлэн авсан этгээд хариуцлага хүлээнэ.
2. Ажилтны илтэд буруутай үйлдэл: Ажилтан мансуурсан, согтуурсан, эсхүл өгөгдсөн аюулгүй ажиллагааны зааварчилгаа болон хамгаалах хэрэгслийг санаатайгаар ашиглаагүй нь ослын шууд шалтгаан болсон бол.

Практик алхмууд: Осол гарсан үед яах вэ?

Хэрэв та ажил олгогч, ХАБЭА-н ажилтан эсхүл гэрч болсон бол дараах хууль ёсны дарааллыг баримтална:

1. Анхан шатны тусламж ба яаралтай зогсолт: Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай, 28-д заасны дагуу аюултай нөхцөл байдал бий болмогц тухайн үйл ажиллагааг яаралтай зогсоож, түргэн тусламж дуудан ажилтны амь насыг аврах арга хэмжээ авна.
2. Хэргийн газрыг хамгаалах: Мөрдөн шалгах хэлтэс болон ХАБЭА-н байцаагч иртэл ослын газрын хөдөлгөөнийг хязгаарлаж, орчныг байгаа байдлаар нь хадгална.
3. Холбогдох байгууллагад мэдэгдэх: ХАБЭА-н тухай §33.4.10-т заасны дагуу хяналтын байгууллага, Цагдаа болон Прокурорын байгууллагад яаралтай мэдээлнэ.
4. Ослын судалж бүртгэх комисс ажиллуулах: Үйлдвэрлэлийн ослыг судалж бүртгэх орон тооны бус комисс томилж, ослын причин, шалтгааныг тогтоосон актыг үнэн зөв үйлдэх.
5. Баримтжуулалт бэлтгэх: Үйлдвэрлэлийн эрсдэлийн үнэлгээний баримт, өдөр тутмын зааварчилгааны журнал, ажлын байрны тодорхойлолт, хөдөлмөрийн гэрээ, ХАБЭА-н сургалтын бүртгэлийг бэлтгэж өгнө.

Шүүхийн практик ба сургамж

Шүүх хөдөлмөрийн аюулгүй байдлын хэргийг шийдвэрлэхдээ "Хууль болон захиргааны актаар хэн аюулгүй байдлыг хангах үүрэгтэй байсан бэ?", "Уг эс үйлдэхүй нь үүссэн хохиролтой шууд шалтгаант холбоотой юу?" гэдгийг голчлон тогтоодог.

1. Хохирол учирсан бол Эрүүгийн хуулиар зүйлчилнэ

Давж заалдах шатны шүүх ХАБЭА-н тухай хууль зөрчсөн үйлдэл нь Зөрчлийн тухай хуулиар шийдвэрлэгдэх ёстой гэж хэргийг хэрэгсэхгүй болгосныг Хяналтын шатны шүүх хүчингүй болгосон. ХАБЭА-н дүрэм зөрчсөний улмаас хүний эрүүл мэндэд хүнд хохирол учирсан (гар тасарсан) бол Эрүүгийн хуулийн 11.3 (хуучнаар 11.3.1)-д заасан гэмт хэрэг мөн гэж Улсын Дээд шүүх дүгнэсэн (Тогтоол #997).

2. Байгууллагын үйлчлүүлэгч бүрт ХАБЭА-н шаардлага үйлчилнэ

Эмнэлгээр үйлчлүүлж байсан иргэн аюултай байдлаар битүүлсэн шатны уруу унаж нас барахдаа ХАБЭА-н инженер Д.Б нь аюултай нөхцөлийг илрүүлж арилгаагүй эс үйлдэхүй гаргасан тул Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 10.6-д зааснаар гэм буруутайд тооцсон. ХАБЭА-н хуулийн үйлчлэл нь зөвхөн ажилтнаар хязгаарлагдахгүй, үйлчлүүлэгчийн аюулгүй байдалд нэгэн адил хамаарна (Тогтоол #3583).

3. Гэрээгээр хариуцлага бүрэн шилжсэн бол гэрээний тал хариуцна

Ажил олгогч барилгын ажил гүйцэтгэхдээ ХАБЭА-н үүргийг туслан гүйцэтгэгч компанид гэрээгээр бүрэн шилжүүлсэн байхад захиалагч компанийн инженерт хариуцлага хүлээлгэх боломжгүй гэж цагаатгасан (Тогтоол #1398). Мөн ажил олгогч болон ерөнхий гүйцэтгэгч нь ХАБЭА-н харилцан хүлээх үүргийг гэрээндээ тодорхой тусгаагүй бол Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай, 28-ийн 28.3-т заасны дагуу хохирлыг ерөнхий гүйцэтгэгч хариуцна (Тогтоол #5967).

4. Үүрэг бүхий субъект биш бол цагаатгана

Осол болох үед эрүүл мэндийн шалтгаанаар чөлөөтэй байсан ХАБЭА-н инженер болон зөвхөн бригадын даргын заавраар ажиллаж байсан жолоочийг гэмт хэргийн бүрэлдэхүүнгүй гэж цагаатгасан. Шүүх зөвхөн шууд шалтгаант холбоо бүхий үүрэг бүхий албан тушаалтанд эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэдэг (Тогтоол #652).

Түгээмэл асуултууд (FAQ)

1. Ажилтан өөрөө анхаарал болгоомжгүйгээс осолд орсон бол ажил олгогч эрүүгийн хариуцлага хүлээх үү?

Ажил олгогч Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай, 28-д заасан аюулгүй ажиллагааны сургалт явуулах, өдөр тутмын зааварчилгаа өгөх, хамгаалах хэрэгслээр хангах үүргээ бүрэн биелүүлсэн бөгөөд ажилтан зааварчилгааг санаатайгаар зөрчсөн нь тогтоогдвол ажил олгогчийн үйлдэл (эс үйлдэхүй) болон хохирлын хооронд шалтгаант холбоогүй гэж үзэн цагаатгах үндэслэл болдог (Тогтоол #2600).

2. ХАБЭА-н инженер болон Байгууллагын захирал хоёрын хэн нь Эрүүгийн хуулиар заавал хариуцлага хүлээх вэ?

Байгууллагад тусгайлсан ХАБЭА-н инженер томилогдон, журам батлагдан ажиллаж байгаа тохиолдолд шууд хяналт тавих үүргээ биелүүлээгүй ХАБЭА-н инженер эсхүл даамалд хариуцлага хүлээлгэнэ (Тогтоол #3583). Харин ажил олгогч нь ХАБЭА-н бүтэц, орон тоог батлаагүй, зардлыг төсөвлөөгүй бол захирал шууд хариуцлага хүлээдэг.

3. Үйлдвэрлэлийн ослын улмаас хөдөлмөрийн чадвараа алдвал ямар нөхөн төлбөр авах вэ?

Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай, 28 болон Хөдөлмөрийн тухай хуулиар ажил олгогч нь нөхөн төлбөр олгох үүрэгтэй. Шүүхийн практикт хөдөлмөрийн чадвараа 51-70 хувь алдсан тохиолдолд 9 сарын цалинтай тэнцэх нөхөн төлбөрийг ажил олгогчоос, бусад гэм хорын хохирлыг ерөнхий гүйцэтгэгчээс гаргуулж шийдвэрлэдэг (Тогтоол #5967).

4. Дотоод журам зөрчсөн үйлдэлд Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 11.3-ээр хариуцлага хүлээлгэж болох уу?

Тийм. Хэдийгээр байгууллагын дотоод журам нь захиргааны хэм хэмжээний акт биш боловч ХАБЭА-н тухай хуулийн дагуу баталсан аюулгүй ажиллагааны дүрэм, зааварчилгааг зөрчсөн эс үйлдэхүй нь хүний эрүүл мэнд, амь насанд хохирол учруулсан бол эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэх үндэслэл болно (Тогтоол #3583, Тогтоол #3682).

Дүгнэлт / Гол санаа

Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, ашиглалтын журам зөрчих нь ердийн нэг сахилгын зөрчил эсхүл торгох шийтгэлээр дуусдаг асуудал биш юм. Ажилтны болон үйлчлүүлэгчийн эрүүл мэнд, амь насанд хохирол учирсан л бол Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 10.6, 11.3, 11.5-д зааснаар 8 жил хүртэл хорих ял авах эрсдэлтэй.

Гол санамж:

• Ажил олгогчид: Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай, 27, 28-д заасны дагуу ХАБЭА-н бүтэц, инженерийг ажиллуулах, эрсдэлийн үнэлгээг тогтмол хийх, зааварчилгаа аваагүй ажилтнаар ажил үүрэг гүйцэтгүүлэхгүй байх.
• Гэрээлэгч ба гүйцэтгэгчид: Ерөнхий болон туслан гүйцэтгэгчийн гэрээнд ХАБЭА-н хариуцлагыг тодорхой зааглаж тусгах.
• Ажилтнуудад: Аюулгүй ажиллагааны зааварчилгааг чанд мөрдөж, хамгаалах хэрэгслийг заавал хэрэглэх шаардлагатай.