Оршил
Сургуулийн орчин дахь дээрэлхэлт (Bullying) нь зөвхөн хүүхэд хоорондын маргаан биш, хүний халдашгүй байх эрх, сурч боловсрох аюулгүй орчны эсрэг үйлдэл юм. Сүүлийн жилүүдэд өсвөр насныхны дунд үе тэнгийнхний дээрэлхэлтээс үүдэж бие махбод болон сэтгэл санааны хохирол амсах, цаашлаад "өөрийгөө хамгаалах" нэрийдлээр нэг нэгэндээ хүнд гэмтэл учруулах тохиолдол ихэссээр байна.
Иргэд, ялангуяа эцэг эх, сурагчид "Би өөрийгөө хамгаалсан" гэж тайлбарладаг боловч хуулийн өмнө энэ нь аргагүй хамгаалалт байсан уу, эсвэл харилцан зодоон байсан уу гэдэг нь маш нарийн заагтай байдаг. Энэхүү нийтлэлээр сургуулийн орчин дахь дээрэлхэлтийн эсрэг эрх зүйн зохицуулалт болон өөрийгөө хамгаалах эрхийн хязгаарыг тайлбарлах болно.
Хууль зүйн үндэслэл
Монгол Улсын хууль тогтоомжоор суралцагч бүр аюулгүй орчинд суралцах эрхтэйг баталгаажуулсан байдаг.
- Суралцагчийн эрх: СӨЕБТХ-ийн §12.1.1-д зааснаар суралцагч нь сургуулийн орчинд аливаа хэлбэрийн хүчирхийлэл, дээрэлхэлт, дарамтаас ангид, аюулгүй орчинд суралцах эрхтэй.
- Суралцагчийн үүрэг: СӨЕБТХ-ийн §13.1.3-д бусад суралцагчийг эрсдэлд оруулах үйлдэл гаргахгүй байх, сурах үйл ажиллагаанд саад учруулахгүй байх үүргийг хүлээлгэсэн.
- Хариуцлага: Хэрэв дээрэлхэлт нь гэмт хэргийн шинжтэй бол БЕХ-ийн §44.2 болон ЭХ-ийн §11.6 (Хүний эрүүл мэндэд хөнгөн хохирол санаатай учруулах) зэрэг заалтуудаар эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэдэг.
- Гомдол гаргах эрх: Хүүхдийн эрхийн тухай хуулийн §19.1-д хүүхэд эрхээ зөрчигдсөн гэж үзвэл өөрөө болон эцэг эхээрээ дамжуулан гомдол гаргах эрхтэйг заасан.
Аргагүй хамгаалалт ба түүний зааг
Дээрэлхэлтэд өртөж буй хүүхэд хариу үйлдэл үзүүлэхдээ "Аргагүй хамгаалалт" хийсэн гэж үзэхийн тулд дараах нөхцөлүүд бүрдсэн байх шаардлагатай:
- Довтолгоо бодитой байх: Хэн нэгэн зүгээр л муухай харсан эсвэл доромжилсны төлөө цохих нь аргагүй хамгаалалт биш. Бие махбодод халдах оролдлого хийсэн, эсвэл шууд заналхийлсэн үед л хамгаалалт эхэлнэ.
- Цаг хугацааны хувьд: Довтолгоо эхэлсэн, эсвэл шууд нүүрлэсэн үед хамгаалалт хийнэ. Довтолгоо дууссаны дараа (жишээ нь, маргааш нь эсвэл нөгөө хүүхэд яваад өгсний дараа) араас нь очиж цохих нь "өшөө авалт" буюу гэмт хэрэгт тооцогдоно.
- Хэмжээ хэтрүүлэхгүй байх: Хамгаалалт нь довтолгооны шинж чанарт тохирсон байна. Хэрэв хэн нэгэн гараараа түлхэхэд хариуд нь хутга, зэвсгийн чанартай зүйл хэрэглэж хүнд гэмтэл учруулбал энэ нь аргагүй хамгаалалтын хэмжээ хэтрүүлсэн гэмт хэрэг болно.
Практик алхамууд: Дээрэлхэлтэд өртвөл юу хийх вэ?
Хэрэв таны хүүхэд эсвэл та сургуулийн орчинд дээрэлхэлтэд өртөж байгаа бол дараах алхмуудыг дараарай:
- Биеэр хариу үйлдэл үзүүлэхээс зайлсхий: Боломжтой бол зөрчлөөс холдож, өөрийгөө аюулгүй газарт аваачих. Хариу зодоон хийх нь таныг "хохирогч" биш "хэрэгтэн" болгох эрсдэлтэй.
- Баримтжуулах: Хэрэв цахим дээрэлхэлт бол скриншот авах, бие махбодын дарамт бол гэмтлийн зэргийг зургаар баримтжуулах.
- Сургуулийн захиргаанд мэдэгдэх: Ангийн багш, сургуулийн нийгмийн ажилтан эсвэл захиралд бичгээр гомдол гаргах. СӨЕБТХ-ийн §13.2-д зааснаар захирал сануулга өгөх, дүрэм сахиулах үүрэгтэй.
- Цагдаагийн байгууллагад хандах: Хэрэв сургууль арга хэмжээ авахгүй бол эсвэл бие махбодод гэмтэл учирсан бол оршин суугаа дүүргийн цагдаагийн хэлтэст хандана.
- Сэтгэл зүйн тусламж авах: Дээрэлхэлт нь хүүхдийн сэтгэцэд урт хугацааны хохирол учруулдаг тул мэргэжлийн сэтгэл зүйчид хандах нь чухал.
Шүүхийн практик
Монгол Улсын шүүхийн практикт өсвөр насны хүүхдүүд хоорондоо зодолдож, нэгнийхээ эрүүл мэндэд хохирол учруулсан тохиолдолд "Аргагүй хамгаалалт" гэх үндэслэлийг шүүх маш нарийн шалгадаг. Хэрэв хоёр тал харилцан бие биеэ өдөөн хатгаж, харилцан цохилцсон бол үүнийг аргагүй хамгаалалт гэж үзэхгүй, харин харилцан зодоон гэж үзэж хоёуланд нь хариуцлага хүлээлгэх хандлагатай байдаг.
Жишээ нь, Тогтоол #10577 (ерөнхий жишээ) зэрэг хэргүүдээс харахад шүүх довтолгоо зогссон хойно хийсэн үйлдлийг өшөө авалт гэж үзэж ял оноодог.
Дүгнэлт
Сургуулийн дээрэлхэлт бол тэвчих ёстой зүйл биш, харин хуулийн дагуу шийдвэрлэх ёстой зөрчил юм. Өөрийгөө хамгаалах эрх нь хүн бүрт бий боловч энэ нь "бусдыг зодох зөвшөөрөл" биш гэдгийг санах хэрэгтэй. Хамгийн зөв хамгаалалт бол хууль ёсны дагуу гомдол гаргаж, сургууль болон хуулийн байгууллагаар асуудлыг шийдвэрлүүлэх явдал юм. Эцэг эхчүүд хүүхэдтэйгээ нээлттэй ярилцаж, дээрэлхэлтийн шинж тэмдгийг эрт илрүүлж, хуулийн зөвлөгөө авах нь ирээдүйд үүсэж болох эрсдэлээс хамгаална.