Ажлаас гарахад олгох тэтгэмж, олговроос НДШ болон татвар суутгах уу?
Ажлаас гарахад олгох тэтгэмж, ээлжийн амралтын олговор, цалин хөлсөөс нийгмийн даатгалын шимтгэл, хувь хүний орлогын албан татвар суутгах эсэхийг хуулийн заалт, шүүхийн практикт үндэслэн тайлбарлана.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Оршил
Ажлаас халагдсаны тэтгэмжээс нийгмийн даатгалын шимтгэл суутгахгүй, харин ээлжийн амралтын олговор болон цалин хөлснөөс нийгмийн болон эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэл суутгаж, үлдсэн дүнгээс хувь хүний орлогын албан татвар ногдуулна. Гэхдээ тэтгэмжид албан татварын асуудал нь тусдаа бөгөөд хуульд татвараас чөлөөлөх орлогын жагсаалтад тэтгэмж тусгайлан ороогүй тохиолдолд хөдөлмөр эрхлэлтийн орлогын хүрээнд татвар ногдуулдаг.
Олон иргэн ажлаас гарахдаа "тэтгэмж гэж авсан мөнгөнөөс яагаад татвар, шимтгэл хасагдав?" гэж гайхдаг. Энэ нь ихэвчлэн нэг ойлголтын алдаанаас үүсдэг: цалин хөлс, ээлжийн амралтын олговор, тэтгэмж гэсэн гурван өөр дүнг нэг мөнгө гэж үзэх. Энэ гурвын эрх зүйн шинж, шимтгэл, татварын зохицуулалт ялгаатай. Энэ нийтлэлд аль дүнгээс юу суутгах, ямар үндэслэлээр суутгах, суутгал буруу гэж үзвэл хаана хандах зэргыг алхам алхмаар тайлбарлана.
Анхаар: Энэ нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл, практик зөвлөмж юм. Таны тодорхой нөхцөл байдал (гэрээний нөхцөл, ажилласан хугацаа, тэтгэмжийн хэмжээ) дээр үндэслэн хөдөлмөрийн эрх зүйн мэргэжилтэн, харьяа татварын алба, нийгмийн даатгалын байгууллагатай зөвлөлдөхийг зөвлөж байна.
Хууль зүйн үндэслэл
1. Ажлаас гарахад ямар дүн олгох вэ?
Ажилтан ажлаас гарахдаа үндсэндээ дараах дүнгүүдийг авч болно:
- Цалин хөлс — ажилласан хугацааны цалин, нэмэгдэл, урамшуулал;
- Ээлжийн амралтын олговор — эдлээгүй амралтын тооцоо;
- Хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцааг цуцалсны тэтгэмж (өөрөөр "ажлаас халагдсаны тэтгэмж") — хуулийн тодорхой үндэслэлээр ажлаас гарсан тохиолдолд.
Цалин хөлс нь үндсэн цалин, нэмэгдэл, нэмэгдэл хөлс, ээлжийн амралтын цалин, шагнал урамшууллаас бүрддэг гэж хуульд заасан. Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 101
2. Тэтгэмжийн хэмжээ, олгох нөхцөл
Хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцааг хуулийн 65.4.2, 80.1.1, 80.1.2, 80.1.3-т заасан үндэслэлээр цуцалсан ажилтанд ажил олгогч дараах хэмжээний тэтгэмжийг нэг удаа олгоно:
- 6 сараас 2 жил хүртэл ажилласан — 1 ба түүнээс дээш сарын үндсэн цалин;
- 2 жилээс 5 жил хүртэл — 2 ба түүнээс дээш сарын үндсэн цалин;
- 5 жилээс 10 жил хүртэл — 3 ба түүнээс дээш сарын үндсэн цалин;
- 10 ба түүнээс дээш жил — 4 ба түүнээс дээш сарын үндсэн цалин.
Энэ тэтгэмжийг нийгмийн даатгалын сангаас олгох ажилгүйдлийн тэтгэмж авах эрхтэй эсэхээс үл хамааран ажил олгогч олгоно. Хууль тогтоомж, хамтын гэрээ, хамтын хэлэлцээрээр энэ хэмжээг нэмэгдүүлэн олгож болно. Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 82
Чухал: Ажилтан өөрийн хүсэлтээр (хуулийн 79 дүгээр зүйлээр) ажлаас гарсан тохиолдолд дээрх тэтгэмжийг авах эрх үүсэхгүй. Энэ нь шүүхийн практикт ч баталагдсан — өөрийн хүсэлтээр ажлаас гарсан ажилтан тэтгэмж шаардах эрхгүй гэж үздэг. Тогтоол #5057
3. Тэтгэмж, олговор олгох хугацаа
Ажил олгогч хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцаа дуусгавар болсон өдөр шийдвэр, эрүүл мэндийн даатгалын дэвтэр, бусад баримт бичгийг хүлээлгэн өгөх, цалин хөлс, олговор, тэтгэмжийг хууль, хөдөлмөрийн дотоод хэм хэмжээнд заасны дагуу олгох үүрэгтэй. Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 83 Мөн хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцаа дуусгавар болж байгаа ажилтанд ажилласан хугацаанд ногдох ээлжийн амралтын тооцоо хийж, цалинг олгоно. Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 110
4. Нийгмийн даатгалын шимтгэл ногдох орлогын бүрэлдэхүүн
Энэ бол гол асуултын хариулт. Нийгмийн даатгалын шимтгэл ногдох орлогын бүрэлдэхүүнд дараах цалин хөлс, түүнтэй адилтгах орлогыг хамааруулна:
- Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 83 дугаар зүйлийн 83.5 дахь хэсэг, 101, 111, 112, 113, 114, 115, 116, 117 дугаар зүйлд тус тус заасан цалин хөлс, олговор;
Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 19
Энд ямар дүн ороогүйг анхаарна уу: 82 дугаар зүйлд заасан хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцааг цуцалсны тэтгэмж дээрх жагсаалтад ороогүй. Өөрөөр хэлбэл ажлаас халагдсаны тэтгэмж нь шимтгэл ногдох орлогын бүрэлдэхүүнд хамаарахгүй.
Харин ээлжийн амралтын олговор нь Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 110 дугаар зүйлээр зохицуулагдаж, цалин хөлсний бүрэлдэхүүн хэсэг тул шимтгэл ногдох орлогод хамаарна.
Шимтгэлийн хувь хэмжээг хуулиар тогтоосон — ажил олгогч, даатгуулагч сар бүр нийгмийн даатгалын шимтгэл төлнө. Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 18 Ажил олгогч даатгуулагчийн цалин хөлс, түүнтэй адилтгах орлогоос шимтгэлийг сар бүр тооцон суутгаж, өөрийн төлөх хэсгийн хамт нийгмийн даатгалын санд төлнө. Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 21
5. Хувь хүний орлогын албан татвар
Хувь хүний орлогын албан татварын хуулиар цалин, хөдөлмөрийн хөлс, шагнал, урамшуулал болон тэдгээртэй адилтгах хөдөлмөр эрхлэлтийн орлогод дараах орлогыг хамруулна:
- ажил олгогчтой байгуулсан хөдөлмөрийн гэрээнд заасны дагуу авч байгаа үндсэн цалин, нэмэгдэл хөлс, нэмэгдэл, шагнал, урамшуулал, амралтын олговор, тэтгэвэр, тэтгэмж, тэдгээртэй адилтгах бусад орлого;
- ажил олгогчоос ажилтан, түүний гэр бүлийн гишүүнд олгосон тэтгэмж болон түүнтэй адилтгах орлого.
Хувь хүний орлогын албан татварын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 7
Татвар ногдуулах орлогыг тодорхойлохдоо уг орлогоос эрүүл мэндийн болон нийгмийн даатгалд төлсөн шимтгэлийг хасна. Хувь хүний орлогын албан татварын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 14
Албан татварын хувь хэмжээг тухайн жилийн орлогын хэмжээгээр шатлан тогтоосон. Хувь хүний орлогын албан татварын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 21
Хуульд заасан татвараас чөлөөлөх орлогын жагсаалтад "хууль тогтоомжид тусгайлан заасны дагуу олгож байгаа тэтгэвэр, тэтгэмж, төлбөр, үзүүлж байгаа хөнгөлөлт, нөхөн олговор болон нэг удаагийн буцалтгүй тусламж" ордог. Хувь хүний орлогын албан татварын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 22 Гэхдээ энэ чөлөөлөлт нь "хууль тогтоомжид тусгайлан заасны дагуу" гэсэн нөхцөлтэй тул ажлаас халагдсаны тэтгэмжийг энэ заалтад хамааруулж болох эсэх нь тусдаа эрх зүйн асуудал юм. Практикт ажил олгогч нь суутган төлөгчийн хувьд тэтгэмжийг хөдөлмөр эрхлэлтийн орлого гэж үзэж татвар суутгах, эсвэл чөлөөлөлтөд хамааруулж суутгахгүй байх хоёр өөр байр суурь гарч болно. Тиймээс татварын тодорхой шийдвэрийг харьяа татварын албанаас лавлах нь зүйтэй.
6. Суутгал хийх ерөнхий дүрэм, хязгаар
Ажил олгогч цалин хөлсийг бүрэн хэмжээгээр нь олгох бөгөөд зөвхөн хуульд заасан тохиолдолд суутгал хийж болно. Ажилтны нэг сарын цалин хөлснөөс хийх нийт суутгал нь нийгмийн болон эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэл, хувь хүний орлогын албан татварыг хассан цалин хөлсний дүнгийн 20 хувиас, хүүхдийн тэтгэлэг гаргуулах, эсхүл хэд хэдэн суутгал зэрэг хийх бол 50 хувиас хэтрэхгүй байна. Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 119
Ажил олгогч цалин хөлс олгох бүрд тухайн хугацаанд олговол зохих цалин хөлсний бүрэлдэхүүн, суутгалын хэмжээ, түүний үндэслэл, олгосон цалин хөлсний хэмжээг бичгээр, эсхүл цахим хэлбэрээр мэдэгдэх үүрэгтэй. Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 104 Энэ нь суутгал зөв эсэхийг шалгах таны гол хэрэгсэл юм.
Практик алхамууд
Ажлаас гарахдаа суутгалыг зөв эсэхийг шалгах, эрхээ хамгаалахын тулд дараах дарааллаар ажиллана.
Алхам 1: Цалингийн хуудас, тооцоог бичгээр гаргуулах
Ажил олгогч цалин хөлс олгох бүрд олговол зохих цалин хөлсний бүрэлдэхүүн, суутгалын хэмжээ, түүний үндэслэлийг мэдэгдэх үүрэгтэй. Тиймээс аль дүнгээс хэдэн төгрөг, ямар үндэслэлээр суутгасан талаар бичгээр мэдээлэл гаргуулна. Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 104
Алхам 2: Дүнг гурван хэсэгт хувааж ялгах
Цалингийн хуудас дээрх дүнг дараах байдлаар ялгана:
Алхам 3: Хуулийн заалттай тулгах
Нийгмийн даатгалын шимтгэлийн хувьд Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 19 дугаар зүйлд заасан шимтгэл ногдох орлогын жагсаалтад тухайн дүн орсон эсэхийг шалгана. Тэтгэмж энэ жагсаалтад ороогүй тул шимтгэл суутгасан бол үндэслэлгүй.
Алхам 4: Татварын асуудлаар харьяа татварын албанаас лавлах
Тэтгэмжид татвар ногдуулах эсэх нь хуулийн тайлбараас хамаарах тул харьяа татварын албанд бичгээр лавлагаа гаргуулах нь хамгийн найдвартай арга. Суутган төлөгч нь суутгасан албан татварыг дараа сарын 10-ны өдрийн дотор холбогдох төсөвт шилжүүлэх үүрэгтэй. Хувь хүний орлогын албан татварын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 25
Алхам 5: Суутгал буруу гэж үзвэл гомдол гаргах
Ажилтан цалин хөлснөөс суутгал хийх тухай шийдвэр, эсхүл суутгалын хэмжээг эс зөвшөөрвөл гомдлоо хөдөлмөрийн эрхийн маргаан шийдвэрлэх байгууллагад хуульд заасны дагуу гаргах эрхтэй. Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 119
Алхам 6: Баримт бичгээ бүрэн цуглуулах
Дараах баримтыг хадгална:
- хөдөлмөрийн гэрээ, тушаал (ажилд авах, чөлөөлөх);
- цалингийн хуудас, тооцооны баримт;
- хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцаа дуусгавар болгосон тухай шийдвэр;
- нийгмийн даатгалын шимтгэл төлөлтийн тайлан, тодорхойлолт;
- ажил олгогчид тавьсан бичгээр хүсэлт, түүний хариу.
Ажил олгогч ажилтны хүсэлтээр цалин хөлс, ажилласан хугацаа, эрхэлж байсан ажил үүргийн талаарх тодорхойлолтыг ажлын таван өдөрт багтаан үнэн зөв гаргаж өгөх үүрэгтэй. Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 83
Шүүхийн практик
Тэтгэмж авах эрх үүсэх нөхцөл
Ажил олгогчийн санаачилгаар ажлаас чөлөөлөгдсөн ажилтнууд хөдөлмөрийн гэрээнд заасан нөхцлийн дагуу тэтгэмж шаардах эрхтэй гэж шүүх дүгнэсэн. Тухайн хэрэгт нэхэмжлэгч нарыг ажлаас чөлөөлсөн тушаалын үндэслэлийг ажил олгогчийн санаачилгаар хөдөлмөрийн гэрээг цуцалсан гэж үзэж, гэрээнд заасан 6 сарын тэтгэмжийг гаргуулсан нь үндэслэлтэй гэж Улсын дээд шүүх хэвээр үлдээсэн. Тогтоол #7993
Өөрийн хүсэлтээр гарсан тохиолдолд тэтгэмж олгохгүй
Ажилтан өөрийн хүсэлтээр ажлаас чөлөөлөгдсөн тохиолдолд ажлаас халагдсаны тэтгэмжийг шаардах эрхгүй гэж шүүх тогтоосон. Харин дутуу олгогдсон цалин, ажилласан хугацаанд ногдох ээлжийн амралтын олговрыг шаардах эрхтэй гэж үзсэн. Тогтоол #5057
Цалин хөлс, ээлжийн амралтын олговор гаргуулах
Цалин хөлсөө удаан хугацаагаар авч чадаагүй ажилтнууд цалин хөлс, нийгмийн болон эрүүл мэндийн даатгалын дэвтэрт бичилт хийхийг шаардсан нэхэмжлэлийг шүүх хангаж шийдвэрлэсэн. Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 129.1-д заасан хөөн хэлэлцэх хугацааг хэтрүүлээгүй гэж дүгнэсэн. Тогтоол #6868
Шимтгэл ногдох орлогыг тодорхойлох
Ажил олгогчоос олгосон бодит цалин, гэрээгээр тохирсон хөлс нь нийгмийн даатгалын шимтгэл ногдох орлогод хамаарна. Улсын дээд шүүх ажил олгогчийн олгосон бодит цалингийн зөрүү, гэрээт ажилтны нөхцөлийг бүрэн шалгаж тогтоох шаардлагыг тавьсан. Тогтоол #468 Мөн ажилтанд олгосон түлээ, нүүрсний тусламжийг шимтгэл ногдох орлогод хамааруулж болохыг шүүх баталсан. Тогтоол #509
Эдгээр шийдвэрээс харахад аль дүн шимтгэл ногдох орлогод хамаарах, аль нь хамаарахгүй гэдгийг тухайн дүнгийн эрх зүйн шинжээр тодорхойлдог бөгөөд зөвхөн нэршил (жишээ нь "тэтгэмж" гэх үг) биш, хуулийн жагсаалтад орсон эсэх нь шийдвэрлэх ач холбогдолтой.
Түгээмэл асуултууд
Ажлаас халагдсаны тэтгэмжээс нийгмийн даатгалын шимтгэл суутгах уу?
Ажлаас халагдсаны тэтгэмж нь нийгмийн даатгалын шимтгэл ногдох орлогын бүрэлдэхүүнд хамаарахгүй тул энэ тэтгэмжээс нийгмийн даатгалын шимтгэл суутгахгүй. Харин ээлжийн амралтын олговор шимтгэл ногдох орлогод хамаарна.
Ажлаас халагдсаны тэтгэмжид хувь хүний орлогын албан татвар ногдуулах уу?
Хувь хүний орлогын албан татварын тухай хуулиар ажил олгогчоос олгосон тэтгэмжийг хөдөлмөр эрхлэлтийн орлогод хамааруулдаг. Иймээс тэтгэмж нь хуульд тусгайлан заасан татвараас чөлөөлөх орлогын жагсаалтад байхгүй тохиолдолд албан татвар ногдуулна. Тодорхой тохиолдолд харьяа татварын албанаас лавлахыг зөвлөнө.
Ажлаас гарахдаа авах ээлжийн амралтын олговроос ямар суутгал хийгдэх вэ?
Ээлжийн амралтын олговор нь нийгмийн даатгалын шимтгэл ногдох орлогын бүрэлдэхүүнд хамаарах бөгөөд нийгмийн болон эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэлийг хассан дүнгээс хувь хүний орлогын албан татвар ногдуулна.
Ажлаас гарах өдөр ямар олговор, тэтгэмжийг олгох үүрэгтэй вэ?
Ажил олгогч хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцаа дуусгавар болсон өдөр цалин хөлс, олговор, тэтгэмжийг хууль, хөдөлмөрийн дотоод хэм хэмжээнд заасны дагуу олгох үүрэгтэй. Мөн ажилласан хугацаанд ногдох ээлжийн амралтын тооцоо хийж цалинг олгоно.
Тэтгэмжээс суутгал хийсэн нь буруу гэж үзвэл хаана гомдол гаргах вэ?
Цалин хөлснөөс хийх суутгалын шийдвэр, хэмжээг эс зөвшөөрвөл хөдөлмөрийн эрхийн маргаан шийдвэрлэх байгууллагад гомдол гаргах эрхтэй.
Дүгнэлт
Ажлаас гарахад олгох дүнгээс суутгал хийх эсэх нь тухайн дүнгийн эрх зүйн шинжээр тодорхойлогдоно. Гурван гол дүгнэлт:
- Хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцааг цуцалсны тэтгэмж — нийгмийн даатгалын шимтгэл ногдох орлогын жагсаалтад ороогүй тул шимтгэл суутгахгүй. Татварын асуудлаар харьяа татварын албанаас лавлана.
- Ээлжийн амралтын олговор — цалин хөлсний бүрэлдэхүүн тул нийгмийн болон эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэл суутгаж, үлдсэн дүнгээс албан татвар ногдуулна.
- Ажилласан хугацааны цалин хөлс — мөн адил шимтгэл, татвар ногдуулна.
Практик зөвлөмж:
- Цалингийн хуудсаа гаргуулж, аль дүнгээс юу суутгасныг бичгээр шалга.
- Тэтгэмжээс шимтгэл суутгасан бол тухайн шимтгэл ногдох орлогын жагсаалтад тэтгэмж ороогүй гэдгийг үндэслэн ажил олгогчид бичгээр хандаж, тайлбар гаргуул.
- Татварын асуудлаар харьяа татварын албанд бичгээр лавлагаа гаргуул.
- Маргаан үүссэн тохиолдолд хөдөлмөрийн эрхийн маргаан шийдвэрлэх байгууллагад гомдол гаргах эрхээ ашигла.
- Ажлаас гарах өдөр цалин хөлс, олговор, тэтгэмж бүрэн олгогдоогүй бол хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцаа дуусгавар болсон нь ажил олгогчийг цалин хөлс, олговор, тэтгэмж олгох үүргээс чөлөөлөхгүй гэдгийг санана. Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 128