Ажилдаа ирж очих замын хугацаа ажлын цагт тооцогдох уу?

Ажилдаа ирж очих ердийн замын хугацаа ажлын цагт тооцогдохгүй нь Монгол Улсын хөдөлмөрийн эрх зүйн ерөнхий байр суурь бөгөөд зөвхөн хуулиар тусгайлан заасан тохиолдолд л ажилласан цагт тооцогдоно. Өөрөөр хэлбэл, ажилтан гэрээсээ ажлын байрандаа өөрөө ирж, буцах замыг "ажил" гэж үзэх үндэслэл ерөнхийдөө байхгүй. Харин ажил олгогч тодорхой байршилд хүргэх, буцаах үүрэг хүлээсэн, эсвэл ажилтныг тодорхой газарт хүлээлгэн байлгаж бэлэн байдалд оруулсан тохиолдолд хууль өөрөөр зохицуулна.

Энэ ялгааг ойлгохгүйгээс ажилтан, ажил олгогч хооронд олон маргаан үүсдэг. Энэ нийтлэлд аль тохиолдолд замын хугацааг ажилласан цагт тооцох, аль тохиолдолд тооцохгүй, цагийг хэрхэн бүртгүүлэх, шүүхийн практикт хэрхэн үнэлэгддэг талаар тайлбарлав.

"Хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцаа" гэж юу вэ

Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 4.1.15-д "хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцаа" гэж ажилтан нь ажил олгогчийн удирдлага, заавар, хяналтын доор тодорхой ажил үүргийг ажил олгогчийн заасан ажлын байранд биечлэн гүйцэтгэх, ажил олгогч нь цалин хөлс олгох талаар харилцан тохиролцсоноор үүссэн харилцааг ойлгоно гэж тодорхойлсон. Эндээс харахад ажил үүрэг гүйцэтгэх нь ажлын байранд хүрсэн үеэс эхлэх бөгөөд түүн рүү өөрөө зорчих замыг харилцааны агуулгад шууд оруулаагүй байна (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 4).

Ажилтны үүрэг — ажлын цагийг зөв зарцуулах

Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 42.2.2-т ажилтан "ажлын цагийг баримтлах, ажлын цагийг гагцхүү ажил үүргээ гүйцэтгэхэд зарцуулах" үүрэгтэй гэж заасан (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 42). Энэ нь ажлын цаг нь ажил үүрэг гүйцэтгэж буй цаг гэсэн утгыг бататгаж байна.

Ажлын цагийн хязгаар, бүртгэл

Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 84 дүгээр зүйлээр долоо хоногийн ердийн ажлын цаг 40-өөс, ердийн ажлын өдрийн үргэлжлэл найман цагаас илүүгүй байхаар тогтоосон бөгөөд 84.5-д ажил олгогч ажилтны ажлын цагийн бүртгэлийг хөтлөх үүрэгтэй гэж заасан (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 84). Цагийн бүртгэл нь замын хугацаа тооцогдсон эсэхийг тогтоох гол баримт болдог.

Хуулиар тооцох тохиолдлууд

Дараах тохиолдолд хууль замын болон хүлээлтийн хугацааг ажилласан цагт тооцохыг шууд заасан:

• Уртын ээлжээр ажиллах үед ажил олгогч хөдөлмөрийн дотоод журмаар тогтоосон байршил бүхий газраас ажилтныг ажлын байранд хүргэх, буцаах хугацааг ажилласан цагт тооцно; ажил олгогчоос хамаарахгүй шалтгаанаар саатсан хугацааг оруулахгүй (ХӨДӨЛМӨРИЙН ТУХАЙ /Шинэчилсэн найруулга/, 92).
• Дуудлагын цаг — ажил олгогч ажилтантай байршил, хугацааг тохиролцож ердийн ажлын цагаас бусад цагт дуудаж ажиллуулахад бэлэн байхаар хүлээлгэсэн хугацааг ажилласан цагт тооцно (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 89).

Тооцохгүй тохиолдол

Амрах, хооллох завсарлагын хугацааг ажлын цагт тооцохгүй (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 94). Үүнтэй адил, ажилтан өөрөө зорчих ердийн замыг ажлын цагт тооцох үндэслэл хуульд байхгүй.

Хөдөлмөрийн гэрээнд тусгах нь

Хөдөлмөрийн гэрээний гол нөхцөлд ажил үүрэг гүйцэтгэх байршил, ажил, амралтын цаг ордог (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 49). Иймээс ажил олгогч талууд замын цагийн зохицуулалтыг гэрээ болон хөдөлмөрийн дотоод хэм хэмжээнд тусгаж болно.

Ажилтан замын хугацаагаа ажилласан цагт тооцуулахын тулд дараах дарааллаар ажиллана:

1. Хөдөлмөрийн гэрээ, дотоод журмаа шалгах. Ажил үүрэг гүйцэтгэх байршил, ажил, амралтын цаг, зорчих, хүргэх нөхцөл гэрээнд хэрхэн тусгагдсаныг харна (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 49).
2. Тохиолдоо хуулийн заалттай тулгах. Уртын ээлж, дуудлагын цаг, ажил олгогчийн заасан байршилд хүлээх зэрэг аль тохиолдолд хамаарахыг тодорхойлно (ХӨДӨЛМӨРИЙН ТУХАЙ /Шинэчилсэн найруулга/, 92, Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 89).
3. Цагийн бүртгэлээ баримтжуулах. Хүргэх, буцаах, хүлээх хугацааг эхлэх, дуусах цагаар тэмдэглүүлж, ажил олгогчийн цагийн бүртгэлтэй тулган шалгуулна (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 84).
4. Бичгээр мэдэгдэх. Тооцуулах хүсэлтээ ажил олгогчид бичгээр тавьж, хугацаа, байршил, баримтыг хавсаргана.
5. Хариу өгөхгүй бол гомдол гаргах. Хөдөлмөрийн эрх зөрчигдсөн гэж үзвэл эрх бүхий этгээдэд гомдол гаргах эрхтэй (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 42).

Анхаар: Ажил олгогч ажлын цагийн дээд хязгаараас хэтрүүлэн ажиллуулахгүй байх үүрэгтэй (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 43).

Уртын ээлжээр ажиллах ажилтны илүү цагийн хөлс, түүнийг нөхөн амралттай хэрхэн тооцох тухай маргаанд давж заалдах шатны шүүх ажилтны 14 хоног ажиллаад 14 хоног амардаг горим, өдөрт 12 цаг ажиллах нь хуулиар зөвшөөрөгдсөн хэмжээнд байгаа тул илүү цаг гэж үзэхгүй гэж дүгнэсэн (Тогтоол #30162). Өөр нэг хэрэгт мөн адил горимд ажилласан ажилтнуудын илүү цагийн хөлс олгохгүй байх нь үндэслэлтэй гэж үзэж, илүү ажилласан цагийг амралтын хугацаанд нөхөн амраасан гэж дүгнэсэн (Тогтоол #30649). Эдгээр хэрэг нь ажил олгогчийн зохион байгуулсан тодорхой зорчих, хүлээх горим хуульд нийцсэн эсэхийг цагийн бүртгэл, гэрээний нөхцөлтэй хамт үнэлдгийг харуулж байна.

Мөн ажилтныг ажлаас халах маргаанд цагийн бүртгэл, гэрчийн мэдүүлэг зэрэг баримтгүйгээр зөрчил тогтоох болохгүй гэж шүүх дүгнэсэн (Тогтоол #1917). Энэ нь цагийн бүртгэл маргааныг шийдвэрлэхэд хэр чухал болохыг дахин бататгаж байна.