Ажил хавсран эсвэл түр орлон гүйцэтгэвэл нэмэгдэл хөлсөө хэрхэн тохирох вэ?
Ажил хавсран, түр орлон гүйцэтгэх, ажлын ачаалал нэмэгдүүлэх үед нэмэгдэл хөлсөө хэрхэн зөв тохиролцож, гэрээнд тусгах практик заавар. Хуулийн үндэслэл, шүүхийн практик, алхам алхмын зөвлөмж.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Хамгийн чухал хариулт: Ажил хавсран, эзгүй ажилтны үүргийг түр орлон гүйцэтгэх, эсхүл ажлын ачааллыг нэмэгдүүлэн ажиллах үед нэмэгдэл хөлсийг хуулиар тогтоосон нэгдсэн хувиар бус, гүйцэтгэж буй ажил үүрэгт тохируулан ажил олгогчтой бичгээр тохиролцож тогтооно. Энэ нь Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 56.2 ба 109.6-д шууд заагдсан зохицуулалт юм.
Олон иргэн "хавсран ажиллавал цалингийн хэдэн хувийг нэмж өгөх вэ" гэж асуудаг. Хариулт нь хуульд тогтсон нэг тоо биш, харин талуудын тохиролцоогоор тогтох хэмжээ юм. Тиймээс зөв тохиролцож, гэрээнд тусгах чадвар нь таны нэмэгдэл хөлсийг бодитоор авах эсэхийг шийддэг.
Хууль зүйн үндэслэл
Ажил хавсрах, түр орлон гүйцэтгэх, ачаалал нэмэгдүүлэх гэж юу вэ?
Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 56.1-д ажил олгогч нь ажилтантай тохиролцсоноор дараах хэлбэрээр ажиллуулж болохыг заасан:
- ажил хослон гүйцэтгүүлэх;
- эзгүй байгаа ажилтны үүргийг түр орлон гүйцэтгүүлэх;
- ажилтны ажлын цагт багтаан өөр ажил, албан тушаал хавсран гүйцэтгүүлэх;
- ажлын ачааллыг нэмэгдүүлэх хэлбэрээр ажиллуулах.
Эдгээр хэлбэр нь ажилтныг өөр ажилд бүрэн шилжүүлэхгүйгээр, өөрийн үндсэн ажлын хажуугаар нэмэлт үүрэг гүйцэтгэхийг хэлнэ. Үүнийг өөр ажилд түр шилжүүлэхээс ялгах хэрэгтэй.
Нэмэгдэл хөлс олгох үүрэг
Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 56-ын 56.2-т: "Энэ хуулийн 56.1-д заасны дагуу ажиллах ажилтанд гүйцэтгэх ажил үүрэгт нь тохирох цалин хөлсийг нэмж олгоно" гэж тодорхой заасан.
Нэмэгдэл хөлсний хэмжээг хэрхэн тогтоох вэ? Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 109-ийн 109.6-д: "Ажилтанд эзгүй байгаа ажилтны үүргийг түр орлон гүйцэтгэсэн, ажлын байрны тодорхойлолтод заагаагүй нэмэлт ажил үүрэг гүйцэтгэсний болон бусад нэмэгдэл хөлсний хэмжээг хамтын гэрээ, хамтын хэлэлцээр, хөдөлмөрийн гэрээ, хөдөлмөрийн дотоод хэм хэмжээгээр тогтооно" гэж заасан.
Өөрөөр хэлбэл, хууль нэмэгдэл хөлс олгох үүргийг тогтоосон ч, хэмжээг тохиролцоонд үлдээсэн. Энэ нь таны тохиролцооны эрх чөлөө хэр зэрэг чухал болохыг харуулж байна.
Тохиролцоогүй ажил шаардахыг хориглоно
Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 53-ын 53.1-д ажилтан зөвшөөрөөгүй, эсхүл хуульд тусгайлан зааснаас бусад тохиолдолд ажил олгогч хөдөлмөрийн гэрээнд тусгаагүй ажил үүрэг гүйцэтгэхийг шаардаж болохгүй гэж заасан. 53.2-т зөвшөөрсөн тохиолдолд ажил олгогч гүйцэтгэх ажил үүрэг, түүнд олгох цалин хөлсийг ажилтантай урьдчилан тохиролцоно гэж заасан.
Тиймээс нэмэлт ажил хийхээс өмнө "юу хийх вэ" ба "хэдэн төгрөг нэмж авах вэ" гэсэн хоёр зүйлийг зэрэг тохиролцох нь таны эрх.
Цалин хөлсний бүрэлдэхүүн ба нэмэгдэл
Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 101-ийн 101.1-д цалин хөлс нь үндсэн цалин, нэмэгдэл, нэмэгдэл хөлс, ээлжийн амралтын цалин, шагнал урамшууллаас бүрдэнэ гэж заасан. Энд "нэмэгдэл хөлс" нь хавсран ажилласны төлбөрийг хамарна.
Мөн Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 104-ийн 104.3-т ажил олгогч цалин хөлс олгох бүрд тухайн хугацаанд олговол зохих цалин хөлсний бүрэлдэхүүн, суутгалын хэмжээ, түүний үндэслэл-ийг бичгээр, эсхүл цахим хэлбэрээр мэдэгдэх үүрэгтэй. Энэ нь нэмэгдэл хөлсөө зөв олгогдсон эсэхийг шалгах боломжийг танд олгоно.
Практик алхамууд
Нэмэгдэл хөлсөө зөв тохиролцож, бодитоор авахын тулд дараах дарааллаар ажиллана.
1. Ажлын хэлбэрээ тодорхойл
Эхлээд танд санал болгож буй нэмэлт ажил нь дээрх 56.1-д заасан аль хэлбэрт хамаарахыг тодруул: хавсран гүйцэтгэл үү, түр орлон гүйцэтгэл үү, эсхүл ачаалал нэмэгдүүлэх үү. Энэ ялгаа нь гүйцэтгэх хугацаа, эргэн буцах нөхцөлийг тодорхойлоход чухал.
2. Гүйцэтгэх ажил үүргээ бичгээр тодорхойл
Үүргийн хүрээ, хүлээгдэж буй үр дүн, ажлын байрны тодорхойлолттой хэрхэн уялдахыг тодорхой бич. "Тодорхойгүй нэмэлт ажил" нь хожим маргаан үүсгэх гол шалтгаан болдог.
3. Нэмэгдэл хөлсийг тооцож санал болго
Хуульд нэгдсэн хувь байхгүй тул дараах хүчин зүйлд үндэслэн саналаа боловсруул:
- гүйцэтгэх ажлын хүндрэл, хариуцлагын түвшин;
- нэмэлт ажилд зарцуулах цаг;
- өөрийн үндсэн цалингийн хэмжээ;
- тухайн ажлын байрны зах зээлийн үнэлэмж.
4. Бичгээр тохиролцож, гэрээнд тусга
Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 52.1-д талууд харилцан тохиролцож хөдөлмөрийн гэрээнд өөрчлөлт оруулж болно гэж заасан. Тохиролцоогоо хөдөлмөрийн гэрээний нэмэлт гэрээ эсхүл тушаал, дотоод хэм хэмжээний хэлбэрээр баримтжуул. Дараах зүйлсийг заавал тусга:
- гүйцэтгэх ажил үүрэг, түүний хүрээ;
- нэмэгдэл хөлсний хэмжээ, тооцох арга;
- хугацаа (түр орлон гүйцэтгэх бол эхлэх, дуусах огноо);
- дуусахад өмнөх нөхцөлдөө эргэн орох журам.
5. Гүйцэтгэлээ бүртгэж, цалингийн тайлангаа шалга
Ажилласан нэмэлт цаг, гүйцэтгэсэн ажлаа өөрийн бүртгэлд хөтөл. Цалин олгох бүрд 104.3-т заасан цалин хөлсний бүрэлдэхүүний мэдээллээр нэмэгдэл хөлс зөв тусгагдсан эсэхийг шалга.
Шүүхийн практик
Шүүхүүд хавсран гүйцэтгэсэн ажлын нэмэгдэл хөлсийг хэрхэн шийдвэрлэдэг талаар дараах жишээнүүд гэрчилнэ.
Хавсран гүйцэтгэсэн нь тогтоогдвол нэмэгдэл хөлс олгох үндэслэлтэй. Тогтоол #8675-д Улсын дээд шүүх нэхэмжлэгч Төлөөлөгчийн газрын даргын албан тушаалыг хавсран гүйцэтгэсэн нь тогтоогдсон тул Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 50.2-т зааснаар нэмэгдэл хөлс авах эрхтэй гэж дүгнэсэн. Гэхдээ нэмэгдэл хөлсний шаардлагын хувьд хөөн хэлэлцэх хугацааг хэтрүүлсэн тул зөвхөн тодорхой хугацааны хэсгийг гаргуулсан. Энэ нь хавсран ажилласан баримтаа цаг тухайд нь баримтжуулж, хугацаанд нь шаардахын ач холбогдлыг харуулж байна.
Илүү цагийн бүртгэл, нотлох баримтын асуудал. Тогтоол #6864-д ажилтан илүү цагаар ажилласны нэмэгдэл хөлс олгоогүй гэж маргасан бөгөөд шүүх холбогдох баримтыг үнэлж, нэмэгдэл хөлс гаргуулах шаардлагыг хөөн хэлэлцэх хугацаанд хязгаарлагдахгүй гэж дүгнэсэн. Энэ нь нэмэлт ажлын баримт, ажилласан цагийн бүртгэлийг хадгалах нь хэр чухал болохыг харуулна.
Гэрээний заалт, тохиролцооны ач холбогдол. Тогтоол #5903-д нэхэмжлэгч хөдөлмөрийн гэрээнд зааснаас илүү ачаалалтай ажилласан гэж нэмэгдэл хөлс шаардсан боловч шүүх ажлын ачааллыг тооцох журам гэрээнд тусгагдсан, ажил олгогч хөдөлмөрийн гэрээний заалтыг дангаараа өөрчлөөгүй гэж үзэж, нэмэгдэл хөлс шаардах үндэслэлгүй гэж дүгнэсэн. Энэ нь гүйцэтгэх ажлын хүрээ, тооцох аргыг гэрээнд тодорхой тусгах нь маргаанаас хэрхэн хамгаалдгийг харуулна.
Эдгээр жишээнээс харахад шүүх хавсран гүйцэтгэсэн нь нотлогдвол нэмэгдэл хөлсийг хүлээн зөвшөөрдөг ч, бичгээр тохиролцсон нөхцөл, баримтжуулсан гүйцэтгэл, хугацаанд нь гаргасан шаардлага нь шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг.
Түгээмэл асуултууд
Ажил хавсран гүйцэтгэхэд нэмэгдэл хөлсний хэмжээг хуулиар тогтоосон уу?
Хуульд ажил хавсрах, түр орлон гүйцэтгэх, ажлын ачаалал нэмэгдүүлэх үед олгох нэмэгдэл хөлсний нэгдсэн хувийг тогтоогоогүй. Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 56.2-т гүйцэтгэх ажил үүрэгт нь тохирох цалин хөлсийг нэмж олгоно гэж заасан бөгөөд 109.6-д хэмжээг хамтын гэрээ, хамтын хэлэлцээр, хөдөлмөрийн гэрээ, хөдөлмөрийн дотоод хэм хэмжээгээр тогтооно гэж заасан. Тиймээс хэмжээг ажил олгогчтой бичгээр тохиролцох шаардлагатай.
Ажил хавсрах гэрээ байгуулаагүй бол нэмэгдэл хөлс шаардаж болох уу?
Болно. Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 53.2-т ажилтан гэрээнд тусгаагүй ажил үүрэг гүйцэтгэхийг зөвшөөрсөн тохиолдолд ажил олгогч гүйцэтгэх ажил үүрэг, түүнд олгох цалин хөлсийг ажилтантай урьдчилан тохиролцоно гэж заасан. Гүйцэтгэсэн нэмэлт ажлын баримтаа цуглуулж, хөдөлмөрийн эрхийн маргааныг шийдвэрлэх байгууллагад хандах боломжтой.
Нэмэгдэл хөлсөө авахгүй удаж байвал хэзээ хандах ёстой вэ?
Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 154.2.2-т зааснаар эрхээ зөрчигдсөнийг мэдсэн буюу мэдэх ёстой байсан өдрөөс хойш 90 хоногийн дотор хөдөлмөрийн эрхийн маргаан таслах комисс эсвэл сум, дүүргийн гурван талт хороонд хандах эрхтэй. Энэ хугацааг хэтрүүлбэл хүндэтгэн үзэх шалтгаанаар шүүхээр сэргээлгэх боломжтой.
Түр орлон гүйцэтгэх хугацаа дууссаны дараа цалин хөлс яаж өөрчлөгдөх вэ?
Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 56.2-т зааснаар нэмэгдэл хөлсийг гүйцэтгэсэн ажил үүрэгт тохируулан олгоно. Түр орлон гүйцэтгэх хугацаа дуусахад өмнөх ажил үүрэг, цалин хөлсний нөхцөл рүү буцаж, тохиролцсон нэмэгдэл хөлс ч зогсоно. Тиймээс гэрээнд хугацааг тодорхой заах нь чухал.
Хавсран ажилласны нэмэгдэл хөлс авахгүй бол хаана гомдол гаргах вэ?
Эхлээд аж ахуйн нэгжийн хөдөлмөрийн эрхийн маргаан таслах комисс, дараа нь сум, дүүргийн хөдөлмөрийн эрхийн маргаан зохицуулах гурван талт хороонд ханддаг. Хэрэв шийдвэр гарсан ч биелээгүй бол шүүхэд нэхэмжлэл гаргах эрхтэй. Маргаан гаргах хугацааг хэтрүүлэхгүй байх нь чухал.
Дүгнэлт
Ажил хавсран, түр орлон гүйцэтгэх, эсхүл ажлын ачаалал нэмэгдүүлэн ажиллах үед нэмэгдэл хөлс авах эрх тань Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 56-д шууд заагдсан. Гэхдээ хэмжээ нь хуулиар тогтоосон нэг хувь биш, харин талуудын бичгээр тохиролцсон хэмжээ юм.
Практик зөвлөмж:
- Нэмэлт ажил хүлээж авахаасаа өмнө гүйцэтгэх үүрэг, хөлсийг бичгээр тохиролц.
- Хугацааг тодорхой заа — түр орлон гүйцэтгэх бол дуусах огноог заавал тусга.
- Гүйцэтгэлээ бүртгэж хөтөл — ажилласан цаг, гүйцэтгэсэн ажлаа баримтжуул.
- Цалингийн тайлангаа шалга — 104.3-т заасан мэдээллээр нэмэгдэл хөлс зөв тусгагдсан эсэхийг хяна.
- Хугацаагаа бүү алд — маргаан гарвал 154.2-т заасан хугацаанд хандаж, эрхээ хамгаал.
Нэмэгдэл хөлс нь "ажил олгогчийн сайн дураас" хамаарах зүйл биш, харин гүйцэтгэсэн ажил үүрэгт тохирох хууль ёсны шаардлага юм. Тиймээс тохиролцоогоо бичгээр баталгаажуулах нь таны хамгийн найдвартай хамгаалалт болно.