Ажилд орсон тушаал байхгүй бол тэтгэвэр тогтоолгохдоо яах вэ?
Ажилд орсон тушаал олдохгүй үед архивын лавлагаа, нийгмийн даатгалын бүртгэл болон бусад баримтаар ажилласан хугацаагаа нотлох практик алхмууд.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Өндөр насны тэтгэвэр тогтоолгох үед хамгийн түгээмэл саад болдог зүйл бол ажилласан хугацааг нотлох баримт бичиг, ялангуяа ажилд орсон, ажлаас гарсан тушаал байхгүй байх явдал юм. Архивт тушаал олдохгүй, байгууллага татан буугдсан, эсвэл нэр нь өөрчлөгдсөн тохиолдолд иргэд "одоо яах вэ" гэж асуудаг.
Товч хариулт: ажилд орсон тушаал байхгүй нь тэтгэвэр тогтоолгох эрхээ бүрмөсөн алдсан гэсэн үг биш. Та архив, нийгмийн даатгалын нэгдсэн сан, цалин хөлсний баримт, гэрчийн мэдүүлэг зэргээр ажилласан хугацаагаа нотлох боломжтой. Хэрэв баримт бичиг үрэгдсэн, өөр журмаар сэргээх боломжгүй бол шүүхээр эрх зүйн ач холбогдол бүхий үйл явдлыг (ажиллаж байсан байдал, нас зэргийг) тогтоолгож болно.
Яагаад энэ асуудал үүсдэг вэ
Нийгмийн даатгалын шимтгэл төлсөн хугацааг тооцохдоо 1991 оны 07 дугаар сарын 01-ний өдөр хүртэл хөдөлмөрийн гэрээгээр ажилласан хугацаа, мөн 1995 оноос өмнө ажилласан, холбогдох хуулийн дагуу нөхөн тооцож баталгаажуулсан хугацааг оруулан тооцдог (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 23). Эдгээр хугацааг батлахад ажилд орсон, гарсан тушаал гол баримт болдог.
Тушаал байхгүй үед дараах шалтгаанууд ихэвчлэн тохиолддог:
- байгууллага татан буугдсан, өөрчлөн байгуулагдсан;
- архивын материал гал, үер зэргээр үрэгдсэн;
- ажилтны хувийн хэрэг бүрэн бүрдээгүй;
- байгууллага нь нэр, харьяалал өөрчлөгдсөн.
Хууль зүйн үндэслэл
Тэтгэвэр тогтоолгох эрх, түүний төрөл
Тэтгэврийн даатгалын сангаас олгох тэтгэвэр өндөр насны, хөдөлмөрийн чадвар алдсаны, тэжээгчээ алдсаны гэсэн төрөлтэй байна (Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 3). Манай тохиолдолд өндөр насны тэтгэврийн тухай ярина.
Ажилласан хугацааг нотлох баримт
Тэтгэвэр тогтоолгох шаардлагатай баримт бичиг, өргөдлийг нийгмийн даатгалын байгууллагад цаасан, эсхүл цахим хэлбэрээр гаргана; баримт бичгийн жагсаалт, олгохтой холбогдсон журмыг Засгийн газар баталдаг (Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 22).
Нийгмийн даатгалын байгууллага нь шимтгэл төлөгч, тэтгэвэр авагчийн мэдээллийг агуулсан мэдээллийн нэгдсэн сантай бөгөөд түүнийг бүрдүүлэхдээ төрийн бусад байгууллагын мэдээллийн санг ашиглана (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 17). Энэ нь таны шимтгэл төлсөн хугацааг байгууллагын дотоод бүртгэлээс шалгах боломж байгаа гэсэн үг.
Шүүхээр ажилласан байдлаа тогтоолгох
Хэрэв баримт бичгийг өөр журмаар олж авах боломжгүй, эсхүл үрэгдсэн баримт бичгийг сэргээх боломжгүй болсон бол шүүх хянан шийдвэрлэнэ (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 135). Шүүх дараах хэргийг онцгой ажиллагааны журмаар хянан шийдвэрлэдэг (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 134), үүний дотор:
- эрх зүйн ач холбогдол бүхий үйл явдлыг тогтоох (133.1.1);
- нас тогтоох (135.2.13);
- хүний ажиллаж байсан байдал (135.2.6).
Эрх зүйн ач холбогдол бүхий үйл явдал гэдэг нь иргэн, хуулийн этгээдийн эрх үүсэх, өөрчлөгдөх, дуусгавар болоход шууд хамаарах үйл явдлыг хэлнэ (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 135).
Гомдол гаргах, маргаан шийдвэрлэх зам
Хэрэв нийгмийн даатгалын байгууллага тэтгэвэр тогтоохоос татгалзвал та дараах шатлалаар гомдол гаргаж болно:
- Маргаан хянан шийдвэрлэх зөвлөл — даатгуулагч, ажил олгогч, нийгмийн даатгалын байгууллагын хооронд гарсан маргааныг салбар зөвлөл шийдвэрлэх бөгөөд түүний шийдвэрийг үндэслэлгүй гэж үзвэл төв зөвлөлд, төв зөвлөлийн шийдвэрийг үндэслэлгүй гэж үзвэл шүүхэд хандана (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 42).
- Захиргааны шүүх — захиргааны актыг мэдэгдсэнээс хойш 30 хоногийн дотор нэхэмжлэл гаргана (Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 14). Нэхэмжлэлийг тухайн шийдвэр гаргасан захиргааны байгууллагын оршин байгаа газрын захиргааны хэргийн шүүхэд гаргана (Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 15).
Практик алхамууд
Дараах дарааллаар ажиллах нь зүйтэй.
1. Архивын байгууллагад хандах
Ажиллаж байсан байгууллагынхаа харьяа архив, эсхүл Улсын архивын байгууллагад хандаж ажилд орсон, гарсан тушаал болон хувийн хэрэг, цалин хөлсний баримтыг хайлгана.
2. Нийгмийн даатгалын мэдээллийг шалгуулах
Даатгуулагч нийгмийн даатгалын шимтгэл төлсөн цалин хөлс, орлого, шимтгэлийн хэмжээ, шимтгэл төлсөн хугацааны талаарх мэдээллийг цахим болон цаасан хэлбэрээр авах эрхтэй (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 33). Энэ мэдээлэл нь таны ажилласан хугацааны чухал нотолгоо болно.
3. Нэмэлт баримт бичиг цуглуулах
Тушаал байхгүй ч дараах баримтууд ажилласан хугацааг батлахад тусална:
- цалин хөлс авсан баримт, дансны хуулга;
- нийгмийн даатгалын дэвтэр, шимтгэл төлөлтийн тайлан;
- хамтын гэрээ, ажлын гэрээ;
- ажил олгогчийн олгосон тодорхойлолт;
- гэрчийн мэдүүлэг (хамт ажиллаж байсан хүмүүс);
- байгууллагын нэр, харьяалал өөрчлөгдсөн тухай албан бичиг.
Ажилтан хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцаа дууссаны дараа цалин хөлс, ажилласан хугацаа, эрхэлж байсан ажил үүргийн талаарх тодорхойлолтыг ажил олгогчоос ажлын таван өдөрт багтаан гаргуулж авах эрхтэй (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 83). Байгууллага татан буугдсан тохиолдолд энэ боломж хязгаарлагдмал байж болохыг анхаарна уу.
4. Шүүхэд хандах
Архив, нэмэлт баримтаар ажилласан хугацааг бүрэн батлах боломжгүй бол шүүхэд эрх зүйн ач холбогдол бүхий үйл явдлыг тогтоолгох өргөдөл гаргана. Шүүхийн практикт ажиллаж байсан байдлыг тогтоолгох хэрэгт онцгой ажиллагааны журмыг зөрчсөн тохиолдол бий (Тогтоол #7652, Тогтоол #10885) — шүүх нотлох баримтыг тал бүрээс нь үнэлэх үүрэгтэйг эдгээр шийдвэр харуулж байна.
Нэг чухал анхааруулга: хөдөлмөрийн хортой нөхцөлд ажилласан хугацааг нийт ажилласан хугацаанд нэмж тооцох эрх зүйн зохицуулалт байхгүй тул ийм шаардлагыг ердийн журмаар хэрэгжүүлэх боломжгүй гэж Улсын дээд шүүх дүгнэсэн (Тогтоол #567). Тиймээс шаардлагаа зөв томьёолох нь чухал.
5. Татгалзсан шийдэлд гомдол гаргах
Тэтгэвэр тогтоохоос татгалзсан бол дээр дурдсан Маргаан хянан шийдвэрлэх зөвлөл, дараа нь шүүхийн замаар гомдол гаргана. Захиргааны актыг мэдэгдсэнээс хойш 30 хоногийн дотор гомдол гаргах хугацааг анхаарна уу (Захиргааны ерөнхий хууль, 94).
Шүүхийн практик
Ажилласан байдал, тэтгэвэр тогтоолгохтой холбоотой хэд хэдэн чухал шийдвэрийг дурдъя.
- Ажиллаж байсан байдлыг тогтоохдоо онцгой ажиллагааны журмыг зөрчих нь буруу — нэхэмжлэгч хортой нөхцөлд ажилласан хугацаагаа тооцуулахыг хүссэн хэрэгт доод шатны шүүхүүд онцгой ажиллагааны журмыг буруу хэрэглэсэн тул Улсын дээд шүүх шийдвэрийг хүчингүй болгож, хэргийг дахин хэлэлцүүлэхээр буцаасан (Тогтоол #3291).
- Нотлох баримтыг тал бүрээс нь үнэлэх ёстой — архив, гэрчийн мэдүүлэг, дансны хуулга зэргийг шүүх бүрэн үнэлэхгүйгээр шийдвэрлэсэн нь үндэслэлгүй гэж үзсэн (Тогтоол #10885).
- Ажиллаж байсан байдлыг тогтоолгохдоо тэтгэврийн нөхцөлийг анхаарах ёстой — гоцлол дуучнаар ажилласан байдлыг тогтоохдоо өндөр насны тэтгэвэр тогтоолгох нөхцөлтэй холбоотой заалтыг шүүх анхаараагүй нь алдаа болсон (Тогтоол #10994).
Эдгээр шийдвэрээс харахад ажилласан байдлаа тогтоолгохдоо зөвхөн "ажилласан" гэдгийг бус, тэтгэвэр тогтоолгоход ач холбогдолтой нөхцөлүүдийг (тухайлбал, ажлын төрөл, хугацаа, шимтгэл төлөлт) хамт нотлох нь чухал.
Түгээмэл асуултууд
Ажилд орсон тушаал огт олдохгүй бол тэтгэвэр тогтоолгох боломжгүй гэсэн үг үү?
Үгүй. Тушаал нь гол баримт боловч цорын ганц биш. Нийгмийн даатгалын мэдээллийн нэгдсэн сан, цалин хөлсний баримт, нийгмийн даатгалын дэвтэр, гэрчийн мэдүүлэг зэргээр ажилласан хугацаагаа нотлож болно.
Архивт тушаал байхгүй бол шүүхэд ямар хэрэг гаргах вэ?
Эрх зүйн ач холбогдол бүхий үйл явдлыг, тухайлбал хүний ажиллаж байсан байдал, нас зэргийг тогтоолгох өргөдлийг онцгой ажиллагааны журмаар гаргана. Баримт бичгийг өөр журмаар олж авах боломжгүй, эсхүл сэргээх боломжгүй болсон тохиолдолд шүүх хянан шийдвэрлэдэг.
Тэтгэвэр тогтоохоос татгалзвал хаана гомдол гаргах вэ?
Эхлээд Маргаан хянан шийдвэрлэх зөвлөлд, түүний шийдвэрийг үндэслэлгүй гэж үзвэл шүүхэд хандана. Захиргааны актыг мэдэгдсэнээс хойш 30 хоногийн дотор гомдол гаргах хугацааг анхаарах хэрэгтэй.
Нийгмийн даатгалын шимтгэл төлсөн эсэхийг хаанаас шалгах вэ?
Даатгуулагч өөрийн шимтгэл төлсөн цалин хөлс, орлого, шимтгэлийн хэмжээ, хугацааны талаарх мэдээллийг нийгмийн даатгалын байгууллагаас цахим болон цаасан хэлбэрээр авах эрхтэй.
Гэрчийн мэдүүлэг тэтгэвэр тогтоолгоход хангалттай нотолгоо болох уу?
Гэрчийн мэдүүлэг нь бусад баримттай хамт үнэлэгддэг. Зөвхөн гэрчийн мэдүүлэгт тулгуурлах нь эрсдэлтэй тул архив, дансны хуулга, шимтгэлийн мэдээлэл зэрэг бичгийн баримтыг чадах хэмжээгээр цуглуулах нь зүйтэй.
Дүгнэлт
Ажилд орсон тушаал байхгүй нь тэтгэвэр тогтоолгох эрхийг тань бүрмөсөн хаах үндэслэл болохгүй. Гол нь ажилласан хугацаагаа олон эх сурвалжаар батлах явдал юм: архив, нийгмийн даатгалын нэгдсэн сан, цалин хөлсний баримт, гэрчийн мэдүүлэг. Хэрэв бичгийн баримт бүрэн олдохгүй бол шүүхэд эрх зүйн ач холбогдол бүхий үйл явдлыг тогтоолгох өргөдөл гаргах хууль зүйн зам нээлттэй.
Практик зөвлөмж:
- эхлээд архиваас эхлээд нийгмийн даатгалын мэдээллээ шалгуулах;
- бичгийн баримтыг чадах хэмжээгээр цуглуулах;
- татгалзсан тохиолдолд гомдол гаргах 30 хоногийн хугацааг алдахгүй байх;
- шүүхэд хандахдаа тэтгэвэр тогтоолгоход ач холбогдолтой нөхцөлүүдийг тодорхой томьёолох.
Энэ нийтлэл нь ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд таны тодорхой нөхцөл байдалд хууль зүйн мэргэжлийн зөвлөгөө орлохгүй болохыг анхаарна уу.