Даатгалын тэтгэврийн эрх үүсээгүй бол нийгмийн халамжийн тэтгэвэр авч болох уу?

Хамгийн түрүүнд хоёр ойлголтыг ялгах шаардлагатай.

• Даатгалын тэтгэвэр — нийгмийн даатгалын санд шимтгэл төлсөн даатгуулагчид олгогдоно. Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай хуулийн 1.1 дэх хэсэгт энэ хуулийн зорилт нь "Нийгмийн даатгалын ерөнхий хуульд заасны дагуу шимтгэл төлсөн даатгуулагчид тэтгэврийн даатгалын сангаас тэтгэвэр тогтоох, олгохтой холбогдсон харилцааг зохицуулахад оршино" гэж заасан. Тэтгэврийн төрөл нь өндөр насны, хөдөлмөрийн чадвар алдсаны, тэжээгчээ алдсаны гэж байна (НИЙГМИЙН ДААТГАЛЫН САНГААС ОЛГОХ ТЭТГЭВРИЙН ТУХАЙ /Шинэчилсэн найруулга/, 3).
• Нийгмийн халамжийн тэтгэвэр — төсвөөс санхүүжиж, шимтгэл төлөөгүй буюу шимтгэлийн эрх үүсээгүй иргэнийг хамгаалах зорилготой. Нийгмийн халамжийн үйл ажиллагааны нэг төрөл нь нийгмийн халамжийн тэтгэвэр юм (Нийгмийн халамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5).

Доорх диаграм нь аль тэтгэврийг сонгохыг шийдэх энгийн замыг харуулав.

Үндсэн болзол

Нийгмийн халамжийн тухай хуулийн 12.1 дэх хэсэгт нийгмийн халамжийн тэтгэвэрийг "нийгмийн даатгалын хууль тогтоомжид заасны дагуу бүрэн болон хувь тэнцүүлэн тогтоосон тэтгэвэр авах эрх үүсээгүй" дараах иргэнд сар бүр олгоно гэж заасан:

1. 65 насанд хүрсэн иргэн (12.1.1);
2. 16 насанд хүрсэн одой иргэн (12.1.2);
3. хөдөлмөрийн чадвараа 50 ба түүнээс дээш хувиар алдсан 16 насанд хүрсэн хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн (12.1.3);
4. тэжээгч нь нас барсан 18 хүртэлх насны хүүхэд (12.1.4);
5. 18 хүртэлх насны дөрөв ба түүнээс дээш хүүхэдтэй, өрх толгойлсон 45 насанд хүрсэн эх, 50 насанд хүрсэн эцэг (12.1.5).

Эдгээр болзлыг НИЙГМИЙН ХАЛАМЖИЙН ТУХАЙ /Шинэчилсэн найруулга/, 12 дугаар зүйлээр баталгаажуулж болно.

Насны болзлын онцлог

Нийгмийн халамжийн тухай хуулийн 12.2 дэх хэсэгт "энэ хуулийн 12.1.1-д заасан иргэнд тэтгэвэр олгоход Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай хуулийн 5.1.1-д заасан насыг баримтална" гэж заасан. Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай хуулийн 5.1.1 дэх хэсэгт тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг нийтдээ 20-иос доошгүй жил төлсөн 65 насанд хүрсэн даатгуулагчийн тухай заасан бөгөөд мөн зүйлийн төгсгөлд насны шатлал нэмэгдэх зохицуулалт бий (НИЙГМИЙН ДААТГАЛЫН САНГААС ОЛГОХ ТЭТГЭВРИЙН ТУХАЙ /Шинэчилсэн найруулга/, 5). Өөрөөр хэлбэл:

• 1957 он ба түүнээс өмнө төрсөн эрэгтэй — 60 нас;
• 1962 он ба түүнээс өмнө төрсөн эмэгтэй — 55 нас;
• цаашид төрсөн онд харгалзуулан 3 сараар нэмэгдэж, 1977 он ба түүнээс хойш төрсөн эрэгтэй, 2002 он ба түүнээс хойш төрсөн эмэгтэйн хувьд 65 нас.

Тиймээс "65 нас" гэдэг нь бүх иргэнд нэгэн зэрэг үйлчлэх тоо биш, төрсөн оноор тодорхойлогдох хувьсах хэмжээ гэдгийг санах нь чухал. Ирээдүйн өөрчлөлтийг одоогийн зохицуулалттай андуурч болохгүй — өөрийн төрсөн онд тохирох насыг тогтоолгохын өмнө нийгмийн даатгалын байгууллагаар лавлуулах нь зүйтэй.

Хамрах хүрээ

Нийгмийн халамжийн үйл ажиллагаанд хуульд заасан болзол, шалгуур, нөхцөлийг хангасан Монгол Улсын иргэн, Монгол Улсад хууль ёсоор байнга оршин суудаг гадаадын иргэн, харьяалалгүй хүн хамрагдах эрхтэй (Нийгмийн халамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 4).

Хэмжээ ба олголт

Нийгмийн халамжийн тухай хуулийн 16.1 дэх хэсэгт "тэтгэвэр, тэтгэмжийн хэмжээг тухайн үед мөрдөж байгаа хүн амын амьжиргааны доод түвшингийн хэмжээг үндэслэн Засгийн газар тогтооно" гэж заасан. Халамжийн үйлчилгээний байгууллага тэтгэвэр, тэтгэмжийг банкаар дамжуулан олгоно (Нийгмийн халамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 15).

Дараах дарааллыг баримталбал төөрөгдөл багатай.

1. Болзлоо урьдчилан шалгах. Нас, хөдөлмөрийн чадвар, тэжээгчээ алдсан эсэх, өрхийн байдал зэрэг аль нөхцөлд хамаарахаа тодорхойлно.
2. Даатгалын тэтгэврийн эрх үүсээгүйг тогтоолгох. Халамжийн тэтгэврийн үндэслэл нь "тэтгэвэр авах эрх үүсээгүй" байх тул нийгмийн даатгалын байгууллагаас өөрийн шимтгэлийн хугацаа, эрхийн төлөв байдлын мэдээллийг авна. Даатгуулагч шимтгэл төлсөн хугацаа, шимтгэлийн хэмжээний талаарх мэдээллийг цахим болон цаасан хэлбэрээр авах эрхтэй (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 33).
3. Бичиг баримтаа бүрдүүлэх. Иргэний үнэмлэх, насны баримт, хөдөлмөрийн чадварын баримт, тэжээгчээ алдсан тохиолдлын баримт, оршин суугаа газрын бүртгэл зэргийг хуулийн шаардлагад нийцүүлэн цуглуулна.
4. Өргөдлөө сум, хорооны нийгмийн ажилтанд өгөх. Нийгмийн халамжийн тухай хуулийн 14.1 дэх хэсэгт "тэтгэвэр, тэтгэмж тогтоолгон авахыг хүссэн иргэн холбогдох баримт бичгийг бүрдүүлж, өргөдлийн хамт сум, хорооны нийгмийн ажилтанд өгнө" гэж заасан (НИЙГМИЙН ХАЛАМЖИЙН ТУХАЙ /Шинэчилсэн найруулга/, 14).
5. 30 хоногийн хариу хүлээх. Мөн 14.2 дах хэсгээр нийгмийн ажилтан өргөдлийг хүлээж авснаас хойш 30 хоногийн дотор хянан шийдвэрлүүлнэ.
6. Шийдвэрийг хүлээн авах. Тогтоосон бол тэтгэврийн олголт эхэлнэ. Татгалзсан бол дараагийн хэсэгт заасан журмаар гомдол гаргана.

Хэрэв сум, хорооны нийгмийн ажилтан халамжийн тэтгэвэр тогтоохоос татгалзвал эрх зүйн хамгаалалтын хэд хэдэн зам бий.

• Захиргааны гомдол. Иргэн, хуулийн этгээд өөрийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг зөрчсөн гэж үзвэл холбогдох захиргааны актыг хууль болон зорилгодоо нийцэж байгаа эсэх талаар хянуулахаар гомдол гаргах эрхтэй (Захиргааны ерөнхий хууль, 92). Гомдлыг тухайн актыг гаргасан байгууллагын дээд шатны захиргааны байгууллагад, эсхүл гомдол хянан шийдвэрлэх чиг үүрэг бүхий байгууллагад гаргана (Захиргааны ерөнхий хууль, 93).
• Гомдол гаргах хугацаа. Захиргааны актыг мэдэгдсэнээс хойш 30 хоногийн дотор гомдлыг хянан шийдвэрлэх захиргааны байгууллагад гаргана (Захиргааны ерөнхий хууль, 94). Гомдлыг хуульд өөрөөр заагаагүй бол 30 хоногийн дотор хянан шийдвэрлэж хариу өгнө.
• Үр дүн. Гомдлыг хянан үзээд захиргааны байгууллага актыг хүчингүй болгох, өөрчлөх, эсхүл акт гаргахыг тухайн байгууллагад даалгах зэрэг шийдвэрийн аль нэгийг гаргана (ЗАХИРГААНЫ ЕРӨНХИЙ ХУУЛЬ, 98).
• Шүүхэд хандах. Дээд шатны байгууллагын шийдвэрийг эс зөвшөөрсөн, эсхүл гомдлыг хугацаанд нь шийдвэрлээгүй тохиолдолд шийдвэрийг мэдэгдсэнээс хойш 30 хоногийн дотор захиргааны хэргийн шүүхэд нэхэмжлэл гаргана (Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 14). Нэхэмжлэлийг тухайн шийдвэр гаргасан захиргааны байгууллагын оршин байгаа газрын захиргааны хэргийн шүүхэд гаргана (Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 15).
• Даатгалын маргааны тусгай зам. Нийгмийн даатгалын байгууллагын шийдвэрийн талаар даатгуулагч, ажил олгогч, байгууллагын хооронд гарсан саналын зөрөө, маргааныг салбар зөвлөл шийдвэрлэх бөгөөд түүний шийдвэрийг үндэслэлгүй гэж үзвэл төв зөвлөлд, төв зөвлөлийн шийдвэрийг үндэслэлгүй гэж үзвэл шүүхэд хандана (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 42).

Шүүхийн шийдвэрүүдээс харахад тэтгэврийн маргаан ихэвчлэн тодорхой захиргааны акт, түүний үндэслэл-ийн эргэн тойронд үүсдэг. Иргэд дараах сургамжийг авах нь зүйтэй.

• Тодорхой, ойлгомжтой нэхэмжлэл гаргах нь чухал. Аль захиргааны актыг, ямар үндэслэлээр, ямар үр дүнд хүрэхийг тодорхой бичээгүй нэхэмжлэл хэрэг үүсгэх үндэслэл хангахгүй байж болно. Ийм дүгнэлтийг Улсын дээд шүүхийн шүүх хуралдааны тогтоолд тусгасан (Тогтоол #1907).
• Харьяалол зөв сонгох нь чухал. Нийтийн эрх зүйн маргааныг иргэний хэргийн шүүхээр шийдвэрлүүлэх боломжгүй. Нийгмийн даатгалын хууль тогтоомжийг хэрэглэх, тайлбарлахтай холбоотой маргааныг зохих харьяаллын шүүхээр шийдвэрлэх ёстойг онцолсон шийдвэр бий (Тогтоол #10424).
• Тэтгэвэр тогтоолгох насны шатлалыг зөв тайлбарлах нь чухал. Өндөр насны тэтгэвэр тогтоолгох насыг жил бүр 3 сараар нэмэгдүүлэх зохицуулалт нь ажил олгогчийн ажлаас чөлөөлөх үндэслэлтэй холбоотой маргаанд шүүхээс тайлбарлагдсан (Тогтоол #6633). Энэ нь халамжийн тэтгэврийн насыг тодорхойлоход ч адил зарчим үйлчилнэ.
• Нийгмийн даатгалын байгууллагын алдааны улмаас илүү олгосон тэтгэврийг буцаан суутгахгүй гэж хуульд заасан. Алдааны улмаас илүү олгогдсон тэтгэвэр, тэтгэмжийг буцаан суутгахгүй бөгөөд хохирлыг шүүхийн журмаар буруутай албан тушаалтнаар нөхөн төлүүлнэ (Нийгмийн халамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 30).

Өргөдөл гаргахаасаа өмнө дараах зүйлийг өөрөөсөө асуу:

• Хуулийн 12.1 дэх хэсэгт заасан аль ангилалд хамаарах вэ?
• Насны болзол (төрсөн онд тохирох) хангагдаж байна уу?
• Нийгмийн даатгалын шимтгэлийн хугацаа, тэтгэврийн эрхийн төлөв байдлыг баталгаажуулсан уу?
• Хөдөлмөрийн чадварын хувь, тэжээгчээ алдсан, өрхийн байдлын баримт бүрдсэн үү?
• Оршин суугаа газрын бүртгэл, иргэний үнэмлэх бэлэн үү?
• Өргөдлийг сум, хорооны нийгмийн ажилтанд өгсөн үү?
• 30 хоногийн хариу хүлээх хугацааг тэмдэглэсэн үү?