Үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний тэтгэвэр авахад юу бүрдүүлэх вэ?
Үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний улмаас хөдөлмөрийн чадвар алдсаны тэтгэвэр авахад бүрдүүлэх баримт бичиг, өргөдөл гаргах хугацаа, нийгмийн даатгалын байгууллагын шийдвэрлэх хугацаа, практик алхмыг тайлбарлав.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний улмаас хөдөлмөрийн чадвараа 30 ба түүнээс дээш хувиар алдсан даатгуулагч хөдөлмөрийн чадвар алдсаны тэтгэвэр авах эрхтэй бөгөөд хөдөлмөрийн чадвар алдалтын хувь, хугацааг тогтоосноос хойш 14 хоногийн дотор (хүндэтгэн үзэх шалтгаантай бол 3 сарын дотор) нийгмийн даатгалын байгууллагад өргөдөл, холбогдох баримт бичгийн хамт гаргана.
Энэхүү нийтлэлд тэтгэвэр авахад шаардагдах баримт бичиг, өргөдөл гаргах дараалал, тэтгэврийн хэмжээг хэрхэн тооцохыг алхам алхмаар тайлбарлана. Мөн ажил олгогчийн олгох нөхөн төлбөрөөс тэтгэврийг хэрхэн ялгах, шүүхийн практикаас жишээ оруулсан болно.
Хууль зүйн үндэслэл
Тэтгэвэр авах эрх
Даатгуулагч үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний улмаас хөдөлмөрийн чадвараа 30 ба түүнээс дээш хувиар алдсан бол хөдөлмөрийн чадвар алдсаны тэтгэвэр тогтоолгон авах эрхтэй. Тэтгэврийг тухайн даатгуулагчийн сарын дундаж цалин хөлс, түүнтэй адилтгах орлогоос хөдөлмөрийн чадвар алдалтын хувиар тогтооно. Хөдөлмөрийн чадвар алдалтын хувь, хугацааг Нийгмийн даатгалын ерөнхий хуулийн 37.7-д заасан зөвлөл тогтооно: Нийгмийн даатгалын сангаас олгох үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний тэтгэвэр, тэтгэмж, төлбөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5.
Сарын дундаж цалин хөлсийг тодорхойлох
Тэтгэвэр бодох сарын дундаж цалин хөлсийг дараах байдлаар тодорхойлно:
- даатгуулагч 12 сар ба түүнээс дээш хугацаанд шимтгэл төлсөн бол хөдөлмөрийн чадвар алдахын өмнөх 12 сарын цалин хөлсний нийлбэрийг 12-т хуваасан хэмжээгээр;
- 12 сараас доош хугацаанд шимтгэл төлсөн бол шимтгэл төлсөн нийт цалин хөлсийг сарын тоонд хуваасан хэмжээгээр;
- 1 сараас доош хугацаанд ажиллаж байх үед чадвар алдсан бол ажилд томилсон шийдвэрээр тогтоосон цалин хөлсийн хэмжээгээр.
Энэ журмыг Нийгмийн даатгалын сангаас олгох үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний тэтгэвэр, тэтгэмж, төлбөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5 зүйлээр зохицуулна.
Тэтгэвэр олгох хугацаа
Хөдөлмөрийн чадвар алдсаны тэтгэврийг даатгуулагчийн хөдөлмөрийн чадвараа алдсан өдрөөс эхлэн хөдөлмөрийн чадвар нь сэргээгдэх хүртэл олгоно. Хүндэтгэн үзэх шалтгаанаар чадвар алдалтыг нөхөн тогтоосон бол 6 хүртэлх сарын тэтгэврийг нөхөн олгож болно: Нийгмийн даатгалын сангаас олгох үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний тэтгэвэр, тэтгэмж, төлбөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 6.
Тэтгэврийн доод хэмжээ
Тэтгэврийн доод хэмжээ нь Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай хуульд заасан хэмжээтэй адил байна: Нийгмийн даатгалын сангаас олгох үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний тэтгэвэр, тэтгэмж, төлбөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 8.
Өргөдөл гаргах ба шийдвэрлэх хугацаа
Даатгуулагч тэтгэвэр тогтоолгох өргөдлийг баримт бичгийн хамт дараах хугацаанд гаргана:
- хөдөлмөрийн чадвар алдсаны тэтгэвэр тогтоолгох даатгуулагч чадвар алдалтын хувь, хугацааг тогтоолгосноос хойш 14 хоногийн дотор, хүндэтгэн үзэх шалтгаантай бол 3 сарын дотор;
- тэжээгчээ алдсаны тэтгэвэр тогтоолгох гэр бүлийн гишүүн тэжээгчээ нас барснаас хойш 30 хоногийн дотор, хүндэтгэн үзэх шалтгаантай бол 6 сарын дотор.
Нийгмийн даатгалын байгууллага өргөдөл, холбогдох баримт бичгийг хүлээн авснаас хойш 20 хоногийн дотор хөдөлмөрийн чадвар алдсаны тэтгэвэр, тэжээгчээ алдсаны тэтгэвэр тогтоох асуудлыг шийдвэрлэнэ. Тэтгэвэр, тэтгэмж тогтоолгоход бүрдүүлэх баримт бичгийн жагсаалт болон олгохтой холбогдсон харилцааг зохицуулсан журмыг Засгийн газар батална: Нийгмийн даатгалын сангаас олгох үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний тэтгэвэр, тэтгэмж, төлбөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 11.
Хөдөлмөрийн чадвар алдалтыг тогтоох
Үйлдвэрлэлийн осол, хурц хордлого, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний улмаас бий болсон хөдөлмөрийн чадвар алдалт, түүний хувь хэмжээ, хугацааг Эрүүл мэндийн магадлалын зөвлөл шийдвэрлэнэ: Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай, 30. Энэ нь тэтгэвэр тогтоолгохын өмнө зайлшгүй гарах үе шат юм.
Практик алхамууд
Доорх дарааллаар ажиллавал алдаа гарахаас сэргийлж, тэтгэврийг цаг хугацаанд нь авч болно.
1. Үйлдвэрлэлийн ослыг тогтоож, акт баталгаажуулах
Үйлдвэрлэлийн осол гарсан тохиолдолд ажил олгогч ослыг судлан бүртгэх, шалтгааныг тогтоох акт гаргах үүрэгтэй. Үйлдвэрлэлийн ослын актыг хөдөлмөрийн хяналтын улсын байцаагч баталгаажуулна. Үүнийг Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай, 29 зүйлээр зохицуулна. Энэ акт нь цаашид тэтгэвэр тогтоолгох үндсэн баримт болно.
Мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний хувьд мэргэжлээс шалтгаалсан өвчнийг бүртгэх, мэдээлэх журмыг хөдөлмөрийн эрүүл ахуйн хяналтын байгууллага хэрэгжүүлнэ: Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай, 29.
Чухал: осол, хурц хордлогын дүгнэлтийг иргэн, ажилтан зөвшөөрөхгүй бол гомдлоо улсын байцаагч болон шүүхэд гаргаж шийдвэрлүүлэх боломжтой: Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай, 29.
2. Хөдөлмөрийн чадвар алдалтын дүгнэлт гаргуулах
Эрүүл мэндийн магадлалын зөвлөлөөс хөдөлмөрийн чадвар алдалтын хувь, хугацааг тогтоосон дүгнэлт гаргуулна. Энэ нь тэтгэвэр авах эрх үүсэх үндсэн нөхцөл юм: Нийгмийн даатгалын сангаас олгох үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний тэтгэвэр, тэтгэмж, төлбөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5.
3. Баримт бичгийг бүрдүүлэх
Тэтгэвэр тогтоолгох өргөдөлд дараах баримт бичгүүдийг хавсаргана. (Баримт бичгийн бүрэн жагсаалтыг Засгийн газар баталдаг тул хамгийн нарийн жагсаалтыг нийгмийн даатгалын байгууллагаас лавлана уу.)
Заавал бүрдүүлэх баримт бичгийн хяналтын хуудас:
- Тэтгэвэр тогтоолгох өргөдөл (цаасан эсхүл цахим хэлбэрээр);
- Иргэний үнэмлэх (эсвэл хувьчилсан дугаар);
- Хөдөлмөрийн чадвар алдалтын хувь, хугацааг тогтоосон дүгнэлт (Эрүүл мэндийн магадлалын зөвлөлийн);
- Үйлдвэрлэлийн ослын акт (хөдөлмөрийн хяналтын улсын байцаагчаар баталгаажсан);
- Мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний тохиолдолд мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний тодорхойлолт/дүгнэлт;
- Цалин хөлс, түүнтэй адилтгах орлогыг нотлох баримт бичиг (тэтгэврийн хэмжээг тооцоход);
- Нийгмийн даатгалын шимтгэл төлсөн байдлыг нотлох мэдээлэл.
Бүрдүүлэх баримт бичгийн жагсаалт болон төлбөр олгох, санхүүжүүлэхтэй холбогдсон харилцааг зохицуулсан журмыг Засгийн газар батална: Нийгмийн даатгалын сангаас олгох үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний тэтгэвэр, тэтгэмж, төлбөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 11.
4. Өргөдлөө тогтоосон хугацаанд гаргах
Хөдөлмөрийн чадвар алдалтын хувь, хугацааг тогтоолгосноос хойш 14 хоногийн дотор (хүндэтгэн үзэх шалтгаантай бол 3 сарын дотор) өргөдлөө гаргана. Хугацаа хэтэрвэл тэтгэврийг хожимдолгүй, бүрэн авах боломж хязгаарлагдаж болзошгүй тул цаг баримтлах нь чухал: Нийгмийн даатгалын сангаас олгох үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний тэтгэвэр, тэтгэмж, төлбөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 11.
5. Шийдвэр хүлээх
Нийгмийн даатгалын байгууллага өргөдөл, баримт бичгийг хүлээн авснаас хойш 20 хоногийн дотор тэтгэвэр тогтоох асуудлыг шийдвэрлэнэ: Нийгмийн даатгалын сангаас олгох үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний тэтгэвэр, тэтгэмж, төлбөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 11.
6. Шийдвэртэй санал нийлэхгүй бол гомдол гаргах
Даатгуулагч, хүн, ажил олгогч, нийгмийн даатгалын байгууллагын хооронд гарсан саналын зөрөө, маргааныг Маргаан хянан шийдвэрлэх төв зөвлөл, салбар зөвлөл хянан шийдвэрлэнэ: Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 37.
Тэтгэвэр авагчийн тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг хэн төлөх вэ?
Хөдөлмөр эрхлээгүй, энэ хуулийн дагуу хөдөлмөрийн чадвар алдсаны тэтгэвэр тогтоолгон авч байгаа тэтгэвэр авагчийн тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийн төлбөрийг хөдөлмөрийн чадвараа алдсан хугацаанд үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний даатгалын сангаас төлнө: Нийгмийн даатгалын сангаас олгох үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний тэтгэвэр, тэтгэмж, төлбөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 12. Энэ нь тэтгэврийн хуримтлал тасралтгүй үргэлжлэхэд ач холбогдолтой.
Шүүхийн практик
Дараах шүүхийн шийдвэрүүд тэтгэвэр, нөхөн төлбөртэй холбоотой жишиг дүгнэлт гаргасан.
Нэг. Хөдөлмөрийн чадвар алдалтын хувь тогтоосон дүгнэлт зайлшгүй шаардлагатай. Үйлдвэрлэлийн ослын улмаас хөдөлмөрийн чадвар алдалтын хувь, хэмжээ, хугацааг тогтоосон Эмнэлэг хөдөлмөрийн магадлах комиссын шийдвэр хэрэгт байхгүй байхад шүүх нэхэмжлэлийг хангасан нь хуульд нийцээгүй гэж үзсэн. Мөн эрүүгийн хэргийн шинжээчийн дүгнэлт нь гэмтлийн зэргийг тодорхойлсон болохоос хөдөлмөрийн чадвар алдалтын хувийг тогтоосон баримт биш гэж тайлбарласан: Тогтоол #1757. Энэ нь магадлалын зөвлөлийн дүгнэлтгүйгээр тэтгэвэр ч, нөхөн төлбөр ч тогтоох боломжгүй гэдгийг харуулж байна.
Хоёр. Тэтгэврийг тооцох дундаж цалин. Үйлдвэрлэлийн осолд орсон даатгуулагчийн тэтгэврийг тогтоохдоо тухайн осолд орох үед эрхэлж байсан албан тушаалын сарын дундаж цалин хөлснөөс тооцох ёстой гэж шүүх дүгнэсэн: Тогтоол #1706. Энэ нь тэтгэврийн хэмжээг тооцоход ажилласан цаг хугацааны нарийн тодорхойлолт чухал болохыг харуулна.
Гурав. Ажил олгогчийн нөхөн төлбөр тэтгэврийн эрхийг хязгаарлахгүй. Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 97.1.1-д заасан ажил олгогчийн нөхөн төлбөр нь нийгмийн даатгалын болон бусад хууль тогтоомжийн дагуу тэтгэвэр, тэтгэмж авахыг хязгаарлах үндэслэл болохгүй гэж шүүх тодорхойлсон: Тогтоол #7251. Өөрөөр хэлбэл, ажил олгогчийн нөхөн төлбөр, нийгмийн даатгалын тэтгэвэр нь тусдаа, бие даасан хоёр эрх юм.
Дөрөв. Хөдөлмөрийн чадвар алдалтын баримт нь тэтгэврийн үндэслэл. Үйлдвэрлэлийн ослын улмаас хөдөлмөрийн чадвар алдалтыг 50 хувиар тогтоосон, ажил олгогчийн төлөх нөхөн төлбөрийн хэмжээ улиг болсон маргаанд шүүх магадлалын харилцааг тодорхойлсон: Тогтоол #7251.
Түгээмэл асуултууд
Хөдөлмөрийн чадвараа хэдэн хувиар алдсан бол тэтгэвэр авах эрх үүсэх вэ?
Үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний улмаас хөдөлмөрийн чадвараа 30 ба түүнээс дээш хувиар алдсан бол хөдөлмөрийн чадвар алдсаны тэтгэвэр тогтоолгон авах эрх үүснэ. Хөдөлмөрийн чадвар алдалтын хувь, хугацааг зөвлөл тогтооно: Нийгмийн даатгалын сангаас олгох үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний тэтгэвэр, тэтгэмж, төлбөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5.
Тэтгэвэр тогтоолгох өргөдлийг хэдэн хоногийн дотор гаргах ёстой вэ?
Хөдөлмөрийн чадвар алдалтын хувь, хугацааг тогтоолгосноос хойш 14 хоногийн дотор, хүндэтгэн үзэх шалтгаантай бол 3 сарын дотор нийгмийн даатгалын байгууллагад өргөдлөө гаргана: Нийгмийн даатгалын сангаас олгох үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний тэтгэвэр, тэтгэмж, төлбөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 11.
Нийгмийн даатгалын байгууллага тэтгэврийг хэдэн хоногт шийдвэрлэх вэ?
Өргөдөл болон холбогдох баримт бичгийг хүлээн авснаас хойш 20 хоногийн дотор тэтгэвэр тогтоох асуудлыг шийдвэрлэнэ: Нийгмийн даатгалын сангаас олгох үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний тэтгэвэр, тэтгэмж, төлбөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 11.
Тэтгэврийн доод хэмжээ хэд байх вэ?
Үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн доод хэмжээ нь Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай хуульд заасан хэмжээтэй адил байна: Нийгмийн даатгалын сангаас олгох үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний тэтгэвэр, тэтгэмж, төлбөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 8.
Ажил олгогчийн олгох нөхөн төлбөр тэтгэврийг хязгаарлах уу?
Үгүй. Хөдөлмөрийн тухай хуулийн дагуу ажил олгогчийн олгох нөхөн төлбөр нь нийгмийн даатгалын болон бусад хууль тогтоомжийн дагуу тэтгэвэр, тэтгэмж авахыг хязгаарлах үндэслэл болохгүй: Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 125. Мөн шүүх үүнийг баталгаажуулсан: Тогтоол #7251.
Дүгнэлт
Үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний тэтгэвэр авахын тулд дараах гурван гол зүйлийг анхаарна:
- Үндэслэлээ баталгаажуул. Үйлдвэрлэлийн ослын акт (улсын байцаагчаар баталгаажсан), мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний дүгнэлт, Эрүүл мэндийн магадлалын зөвлөлийн чадвар алдалтын дүгнэлт зайлшгүй.
- Хугацаагаа баримтал. Чадвар алдалтыг тогтоосноос хойш 14 хоногийн дотор (хүндэтгэн үзэх шалтгаантай бол 3 сарын дотор) өргөдлөө гарга. Нийгмийн даатгалын байгууллага 20 хоногийн дотор шийдвэрлэнэ.
- Эрхээ ялгаж ойлго. Ажил олгогчийн олгох нөхөн төлбөр нь нийгмийн даатгалын тэтгэврийг хязгаарлахгүй — эдгээр нь тусдаа, бие даасан эрх.
Санал нийлэхгүй шийдвэр гарвал Маргаан хянан шийдвэрлэх төв, салбар зөвлөлд, шаардлагатай бол шүүхэд гомдол гаргах боломжтой. Баримт бичгийн бүрэн жагсаалтыг нийгмийн даатгалын байгууллагаас лавлаж, өргөдлөө цаасан эсхүл цахим хэлбэрээр гаргаж болно.
Энэхүү нийтлэл нь зөвхөн мэдээллийн зорилготой бөгөөд хууль зүйн зөвлөгөө биш болно. Тодорхой хэрэгт мэргэжлийн хуульчид хандана уу.