Хүнд нөхцөлд ажилласан хүн хэдэн насандаа тэтгэвэрт гарах вэ?

Нийт 20-иос доошгүй жил ажиллаж, үүнээс тодорхой хугацааг нь хөдөлмөрийн хүнд нөхцөлд ажиллаж шимтгэл төлсөн эрэгтэй 55 насандаа, эмэгтэй 50 насандаа өндөр насны тэтгэвэр тогтоолгох эрхтэй. Хэрэв ажил нь газрын доор болон хөдөлмөрийн хортой, халуун нөхцөлд хамаардаг бол насны босго улам доошлоно — эрэгтэй 50, эмэгтэй 45 нас. Энэ нь ерөнхий тэтгэврийн наснаас хавьгүй эрт боловч зөвхөн ажлын байрны нэр биш, бодитоор ажилласан жил, шимтгэл төлсөн хугацаа, ажлын нөхцлийн баримт нотлогдсон тохиолдолд эрх үүснэ.

Доорх нийтлэлд хүнд нөхцөлд ажилласан иргэн тэтгэвэрт гарах насаа хэрхэн тодорхойлох, ямар баримт шаардагдах, татгалзсан хариу авбал хэрхэн маргах талаар алхам алхмаар тайлбарлав.

Хүнд, хортой, халуун, газрын доорх нөхцөлд ажилласан иргэний тэтгэврийг Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай хууль зохицуулна. Холбогдох гол заалт нь 5 дугаар зүйл буюу өндөр насны тэтгэвэр авах эрхийг тодорхойлсон хэсэг юм: Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5.

Хүнд нөхцөл — 55 ба 50 нас

Хуулийн 5.1.5-д зааснаар:

• Нийтдээ 20-иос доошгүй жил, үүнээс 12 жил 6 сараас доошгүй жил хөдөлмөрийн хүнд нөхцөлд ажиллаж тэтгэврийн даатгалын шимтгэл төлсөн эрэгтэй 55 насандаа;
• нийтдээ 20-иос доошгүй жил, үүнээс 10-аас доошгүй жил мөн нөхцөлд ажиллаж шимтгэл төлсөн эмэгтэй 50 насандаа тэтгэвэр тогтоолгох эрхтэй.

Хортой, халуун, газрын доорх нөхцөл — 50 ба 45 нас

Хуулийн 5.1.4-д зааснаар:

• Нийтдээ 20-иос доошгүй жил, үүнээс 10-аас доошгүй жил газрын доор болон хөдөлмөрийн хортой, халуун нөхцөлд ажиллаж шимтгэл төлсөн эрэгтэй 50 насандаа;
• нийтдээ 20-иос доошгүй жил, үүнээс 7 жил 6 сараас доошгүй жил мөн нөхцөлд ажиллаж шимтгэл төлсөн эмэгтэй 45 насандаа тэтгэвэрт гарах эрхтэй.

Ажлын нөхцлийн жагсаалтыг хэн баталдаг вэ?

Аль ажил, мэргэжил нь хүнд, хортой, халуун нөхцөлд хамаарахыг хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын асуудал эрхэлсэн Засгийн газрын гишүүн баталсан жагсаалт, журмаар тодорхойлно. Үүнийг хуулийн 5.3-т заасан: Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5. Тиймээс ажлын байрны нэр л өөрөө тэтгэврийн эрх үүсгэхгүй — тухайн нэр жагсаалтад хамаарах эсэх, бодит ажилласан жил нь баримтаар тогтоогдох ёстой.

Мөн ажилтан өндөр насны тэтгэвэр авч байгаа нь түүний цалин хөлсийг бууруулах, бусад эрхийг хязгаарлах үндэслэл болохгүйг Хөдөлмөрийн тухай хуулиар баталгаажуулсан: ХӨДӨЛМӨРИЙН ТУХАЙ /Шинэчилсэн найруулга/, 145.

Тэтгэврийн эрхээ тогтоолгохын тулд дараах дарааллаар ажиллана.

1. Ажлын байр жагсаалтад хамаарах эсэхийг шалгах. Өөрийн ажиллаж байсан ажил, мэргэжил нь хөдөлмөрийн хүнд, эсхүл газрын доор болон хортой, халуун нөхцөлд хамаарах ажил, мэргэжлийн жагсаалтад орсон эсэхийг холбогдох байгууллагаас тодруулна.

2. Ажилласан хугацаа, нөхцлийн баримтыг цуглуулах. Хөдөлмөрийн дэвтэр, тушаал, гэрээ, цалингийн хуудас, ажлын байрны тодорхойлолт, ээлжийн хуваарь зэргээр нийт жил болон хүнд/хортой нөхцөлд ажилласан жилээ нотолно.

3. Шимтгэл төлсөн эсэхийг баталгаажуулах. Тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг шаардлагатай хугацаанд төлсөн байх ёстой — энэ нь тэтгэврийн эрхийн зайлшгүй нөхцөл.

4. Өргөдөл, баримтаа нийгмийн даатгалын байгууллагад гаргах. Өргөдөл, баримт бичгийг цаасан эсхүл цахим хэлбэрээр гаргаж болно: Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 22. Байгууллага өргөдөл, баримтыг хүлээн авснаас хойш 20 хоногийн дотор шийдвэрлэх үүрэгтэй.

5. Татгалзсан бол үндэслэлийг бичгээр авч, гомдол гаргах. Татгалзсан шийдвэрт ямар баримт дутуу гэж үзсэнийг тодруулж, шаардлагатай нотлох баримтаа нөхөж, дээд шатны байгууллагад, шаардлагатай бол шүүхэд гомдол гаргана.

Хүнд, хортой нөхцөлд ажилласан тэтгэврийн маргаанд ажлын байрны бодит нөхцөл, гүйцэтгэсэн үүрэг нь шийдвэрлэх ач холбогдолтой байдаг.

Жишээ 1 — уурын зуухны галч. Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #2867-д нэхэмжлэгч улсад 20 гаруй жил ажиллаж, үүнээс 12 жил 6 сараас дээш хугацаагаар уурын зуухны галчаар ажилласан үндэслэлээр хөнгөлөлттэй тэтгэвэр тогтоолгохыг хүссэн. Нийгмийн даатгалын байгууллага зарим ажлын байр жагсаалтад ороогүй гэж татгалзсан ч шүүх шинжээчийн дүгнэлтээр зуух нь байнгын ажиллагаатай болохыг тогтоож, анхан шатны шийдвэрийг хэвээр үлдээж, тэтгэвэр тогтоохыг баталгаажуулсан. Эндээс харахад ажлын байрны нэр төдийгүй бодит үүрэг, нөхцөл нь нотлогдвол тэтгэврийн эрх хамгаалагдана.

Жишээ 2 — зөвхөн нэрээр нь тооцуулах боломжгүй. Тогтоол #567-д нэхэмжлэгч хөдөлмөрийн хортой нөхцөлд ажилласан хугацааг нийт ажилласан хугацаанд нэмж тооцуулж, тэтгэврийн хэмжээг нэмэгдүүлэхийг шаардсан. Улсын дээд шүүх хортой нөхцөлд ажилласан хугацааг нийт стажд нэмж тооцох эрх зүйн зохицуулалт байхгүй гэж үзэж, нэхэмжлэлийг хангаагүй. Энэ нь хөнгөлөлттэй нөхцлөөр тэтгэвэрт гарах эрх ба тэтгэврийн хэмжээг нэмэгдүүлэх нь хоёр өөр асуудал гэдгийг харуулна.

Жишээ 3 — хортой нөхцөлд тооцуулах маргаан. Тогтоол #3483-д иргэн хөдөлмөрийн хортой нөхцөлд ажилласан хугацаагаа тооцуулахаар маргасан бөгөөд анхан шатны шүүх түүний хүсэлтийг хангаж, дараагийн шатны шүүхүүд хуулийн үндэслэлийг хянасан. Ийм маргаанд ажилласан хугацаа, нөхцлийг баримтаар нотлох нь гол асуудал болдог.

Анхаар: шүүхийн шийдвэр бүр тухайн хэргийн бодит нөхцөлд тулгуурладаг тул өөрийн тохиолдолд мэргэжлийн хуульчийн зөвлөгөө авахыг зөвлөнө.