Ажилгүйдлийн тэтгэмж авч байхдаа сайн дурын даатгал төлж болох уу?

Ажилгүйдлийн тэтгэмж гэж юу вэ, хэнд олгогддог вэ

Ажилгүйдлийн тэтгэмжийн эрх зүйн үндэс нь тэтгэмжийн болон ажилгүйдлийн даатгалд шимтгэл төлсөн даатгуулагчид тэтгэмж олгох харилцааг зохицуулахад чиглэсэн НИЙГМИЙН ДААТГАЛЫН САНГААС ОЛГОХ ТЭТГЭМЖИЙН ТУХАЙ /Шинэчилсэн найруулга/, 1 дугаар зүйлд тусгагдсан. Тэтгэмжийг ажилгүй болохын өмнөх шимтгэл төлсөн хугацааг харгалзан тооцдог бөгөөд НИЙГМИЙН ДААТГАЛЫН САНГААС ОЛГОХ ТЭТГЭМЖИЙН ТУХАЙ /Шинэчилсэн найруулга/, 10 дугаар зүйлээр шимтгэл төлсөн хугацаа 24–59 сар байвал цалин хөлсний дунджаас тодорхой хувиар тооцох зохицуулалттай.

Тэтгэмжийг ажлаас чөлөөлсөн өдрийн дараагийн өдрөөс эхлэн ажлын 76 өдрөөр тооцож олгодог бөгөөд сар бүр даатгуулагчийн арилжааны банкны дансаар олгоно (Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 11).

Сайн дурын даатгал: хэн хамрагдах вэ

Нийгмийн даатгалын сайн дурын даатгалын үндсэн зохицуулалт НИЙГМИЙН ДААТГАЛЫН ЕРӨНХИЙ ХУУЛЬ /Шинэчилсэн найруулга/, 7 дугаар зүйлд байна. Тухайлбал:

• 7.7 — хуулийн 7.2, 7.3, 7.4, 7.5-д зааснаас бусад хүн нийгмийн даатгалын тодорхой төрлүүдэд сайн дураар даатгуулж болно.
• 7.9 — нийгмийн даатгалд албан журмаар даатгуулсан хугацаанд сайн дураар давхар даатгуулахгүй. Энэ бол хамгийн чухал хязгаарлалт.
• 7.10 — сайн дураар даатгуулсан хугацаанд гэрээгээр ажил гүйцэтгэсэн бол 7.9 дэх хэсэг хамаарахгүй (жишээ нь хөлсөөр ажиллах гэрээний тохиолдол).

Сайн дураар даатгуулах гэрээг нийгмийн даатгалын байгууллагатай байгуулж, гэрээнд шимтгэл төлөх сарын орлого, хугацаа, талуудын эрх, үүрэг, хариуцлагыг тусгана. Гэрээг цахимаар байгуулж болно (НИЙГМИЙН ДААТГАЛЫН ЕРӨНХИЙ ХУУЛЬ /Шинэчилсэн найруулга/, 8).

Сайн дурын даатгал ба ажилгүйдлийн тэтгэмжийн хамаарал

Энд нэг чухал ялгааг ойлгох хэрэгтэй. Ажилгүйдлийн тэтгэмж авах эрх нь ажил олгогчийн төлсөн ажилгүйдлийн даатгалын шимтгэл, тодорхой хугацаанд тасралтгүй төлсөн байдалд үндэслэнэ. Харин сайн дурын даатгал нь тухайн хүн шимтгэл төлөх боломжтой бусад даатгалын төрлүүдэд (жишээ нь тэтгэврийн даатгал) хамрагдах зорилготой. Иймээс сайн дурын даатгалын шимтгэл нь ажилгүйдлийн тэтгэмж авах эрхийг бие даан үүсгэхгүй, мөн ажил олгогчийн төлсөн ажилгүйдлийн шимтгэлийг орлохгүй.

Сайн дурын даатгуулах гэрээ нь Иргэний хуулийн даатгалын ерөнхий ойлголттой андуурч болохгүй. ИРГЭНИЙ ХУУЛЬ, 432 дугаар зүйлээр даатгал нь сайн дурын болон албан журмын гэсэн төрөлтэй бөгөөд албан журмын даатгалын хэлбэрийг хуулиар тогтоодог.

Доорх диаграм нь ажилгүйдлийн тэтгэмж авч байх хугацаанд сайн дурын даатгал төлөх боломжийг шийдэх үндсэн логикийг харуулав.

Гол дүгнэлтүүд:

• Ажилгүйдлийн тэтгэмж авч байгаа нь өөрөө албан журмаар даатгуулсан хугацаа биш тул та сайн дурын даатгуулах гэрээ байгуулж болно.
• Сайн дураар даатгуулах нь тэтгэмжийг зогсоох үндэслэл болохгүй. Харин тэтгэмж авч байх хугацаандаа ажилд орж, албан журмаар шимтгэл төлж эхэлбэл тэтгэмж олголт зогсоно (НИЙГМИЙН ДААТГАЛЫН САНГААС ОЛГОХ ТЭТГЭМЖИЙН ТУХАЙ /Шинэчилсэн найруулга/, 12).
• Сайн дурын даатгалын шимтгэл нь ажилгүйдлийн тэтгэмж авах эрхийг үүсгэхгүй.

Тэтгэмж олголтыг зогсоох үндэслэл

НИЙГМИЙН ДААТГАЛЫН САНГААС ОЛГОХ ТЭТГЭМЖИЙН ТУХАЙ /Шинэчилсэн найруулга/, 12 дугаар зүйлээр тэтгэмж олголтыг дараах үндэслэлээр зогсооно:

1. тэтгэмж авч байх хугацаандаа ажилд орж, албан журмаар шимтгэл төлж эхэлсэн;
2. өндөр насны эсхүл хөдөлмөрийн чадвар алдсаны тэтгэвэр тогтоолгосон;
3. үндэслэлгүйгээр тэтгэмж авч байсан нь тогтоогдсон;
4. цэргийн жинхэнэ албыг биеэр хаахаар татагдсан;
5. хорих ял эдлүүлэх тухай шүүхийн шийдвэр хүчин төгөлдөр болсон;
6. тэтгэмж авч байх хугацаанд нас барсан.

Энд сайн дурын даатгал төлөх нь зогсоох үндэслэлд ороогүй болохыг анхаарах хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл, зөвхөн сайн дураар шимтгэл төлж байгаа нь тэтгэмжийг зогсоох шалтгаан болохгүй — тэтгэмж зогсох гол нөхцөл нь албан журмаар (ажил олгогчоор) шимтгэл төлж эхлэх юм.

Ажилгүйдлийн тэтгэмж авч байхдаа сайн дурын даатгал төлөхөөр шийдсэн бол дараах дарааллаар ажиллана.

1. Эрхээ шалгах. Та нийгмийн даатгалд албан журмаар даатгуулж байгаа эсэхээ тодруулна. Хэрэв та өөр ажил олгогчтой хөдөлмөрийн гэрээгээр ажиллаж, албан журмаар шимтгэл төлж байгаа бол сайн дураар давхар даатгуулах боломжгүй (хуулийн 7.9).

2. Тохирох даатгалын төрлөө тодорхойлох. Сайн дурын даатгал нь бүх даатгалын төрлүүдэд хамаарахгүй. Аль төрлийн даатгалд (жишээ нь тэтгэврийн) хамрагдахыг нийгмийн даатгалын байгууллагаас лавлана.

3. Нийгмийн даатгалын байгууллагатай гэрээ байгуулах. Хуулийн 8 дугаар зүйлээр сайн дураар даатгуулах гэрээг байгуулна. Гэрээг цахимаар байгуулж болно.

4. Шимтгэлийн хэмжээ, хугацааг тохирох. Гэрээнд шимтгэл төлөх сарын цалин хөлс, түүнтэй адилтгах орлогын хэмжээ, шимтгэл төлөх хугацааг тусгана.

5. Шимтгэлээ хугацаанд нь төлөх. Хугацаандаа төлөөгүй, дутуу төлсөн тохиолдолд нөхөн төлөхөөс гадна алданги тооцогдоно (доорх хэсгийг үзнэ үү).

6. Ажилд орсон тохиолдолд мэдэгдэх. Ажилд орж, албан журмаар шимтгэл төлж эхэлбэл тэтгэмж олголт зогсох тул нийгмийн даатгалын байгууллагад мэдэгдэж, сайн дурын гэрээгээ зохицуулна.

Шүүхийн практикт ажилгүйдлийн тэтгэмж ба сайн дурын даатгалын харилцан хамаарал, тэтгэмжийг буцаан төлүүлэх асуудал хэд хэдэн удаа авч үзэгдсэн. Эдгээр шийдвэр нь таны нөхцөл байдлыг ойлгоход тустай.

Ажилгүйдлийн тэтгэмж авч байхдаа ажил эрхэлж, сайн дурын даатгал төлсөн нь

Нэгэн иргэн ажилгүйдлийн тэтгэмж авч байх хугацаандаа өөр компанид ажиллаж, сайн дурын даатгал төлж байсан нь тогтоогдсон. Улсын дээд шүүх түүнийг ажилгүй бус байсан тул тэтгэмжийг үндэслэлгүй авсан гэж үзэж, буцаан гаргуулахаар шийдвэрлэсэн (Тогтоол #6587). Энэ шийдвэрээс харахад сайн дурын даатгал төлөх нь ажилгүй байх нөхцөлийг орлохгүй — хэрэв та бодитоор ажил эрхэлж байгаа бол тэтгэмж авах үндэслэлгүй болно.

Шүүхээр ажилд эгүүлэн тогтоогдож, цалин нөхөн авсан тохиолдол

Хууль бусаар ажлаас халагдсан иргэн шүүхээр ажилд эгүүлэн тогтоогдож, ажилгүй байсан хугацааны цалингаа нөхөн авсан. Улсын дээд шүүх ажилгүйдлийн тэтгэмж нь амьжиргааны эх үүсвэр болж олгогддог тул цалин нөхөн олгогдсоноор тэтгэмжийг буцаан төлөх үндэслэлтэй гэж үзсэн (Тогтоол #2604, Тогтоол #1152).

Ажил олгогчийн буруугаас шимтгэл төлөгдөөгүй тохиолдол

Ажил олгогч нь ажилтны цалингаас шимтгэл суутган авсан атлаа санд төлөөгүйгээс ажилтан ажилгүйдлийн тэтгэмж авч чадаагүй тохиолдолд шүүх ажил олгогчоос хохирлыг гаргуулахаар шийдвэрлэсэн (Тогтоол #10370, Тогтоол #10010, Тогтоол #7878). Энэ нь шимтгэл төлөх үүргийг ажил олгогч хариуцах ёстойг харуулна.

Эдгээр шийдвэрээс гарах гол дүгнэлт: сайн дурын даатгал нь тэтгэмжийн нөхцөлийг орлохгүй, тэтгэмж авах эрх нь албан журмын шимтгэл, ажилгүй байдлын бодит нөхцөлд үндэслэнэ.