Хөлсөөр ажилласан гэрээтэй хүний ажилгүйдлийн тэтгэмжээс татгалзвал яах вэ?
Хөлсөөр ажиллах гэрээгээр ажиллаж шимтгэл төлсөн иргэн ажилгүйдлийн тэтгэмжээс татгалзсан шийдвэрийг хэрхэн гомдол, шүүхээр эсэргүүцэх, шаардлагатай нөхцөл, хугацаа, эрхээ хамгаалах алхмыг тайлбарлав.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Хөлсөөр ажиллах гэрээгээр ажилласан хүн ажилгүйдлийн даатгалын шимтгэлийг хуульд заасан хугацаанд төлсөн бол ажилгүйдлийн тэтгэмж авах эрхтэй бөгөөд тэтгэмж олгохоос татгалзсан шийдвэрийг эхлээд дээд шатны захиргааны байгууллагад гомдоллож, дараа нь Захиргааны хэргийн шүүхэд 30 хоногийн дотор нэхэмжлэл гаргаж эсэргүүцэж болно. Энэхүү нийтлэлд хөлсөөр ажиллах гэрээтэй иргэний тэтгэмж авах нөхцөл, татгалзсан шийдвэрийг эсэргүүцэх алхмыг хууль зүйн үндэслэлтэйгээр тайлбарлав.
Хөлсөөр ажиллах гэрээ ба ажилгүйдлийн даатгал
Хөлсөөр ажиллах гэрээгээр ажиллагч нь тохиролцсон ажил, үйлчилгээг гүйцэтгэх, ажиллуулагч хөлс төлөх үүргийг тус тус хүлээнэ (Иргэний хууль, 359). Энэ төрлийн гэрээгээр ажиллаж байгаа иргэнийг нийгмийн даатгалын тодорхой төрлүүдэд албан журмаар даатгуулна (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 7). Ажилгүйдлийн даатгал нь нийгмийн даатгалын бие даасан төрөл юм (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 6).
"Ажилгүй" гэдэг ойлголтод Хөдөлмөрийн тухай хуульд заасан хөдөлмөрийн гэрээ, Иргэний хуулийн 359 дүгээр зүйлд заасан хөлсөөр ажиллах гэрээ, тэдгээртэй адилтгах гэрээгээр ажил гүйцэтгээгүй, хувиараа ажил, үйлчилгээ эрхлээгүй байхыг ойлгоно (Хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих тухай /шинэчилсэн найруулга/, 3). Өөрөөр хэлбэл, хөлсөөр ажиллах гэрээгээр ажиллаж, шимтгэл төлсөн иргэн ажилгүй болсон тохиолдолд бусад нөхцөлийг хангасан бол тэтгэмж авах эрх үүснэ.
Ажилгүйдлийн тэтгэмж олгох нөхцөл, журмыг Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмжийн тухай хуулиар зохицуулна (Хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих тухай /шинэчилсэн найруулга/, 6).
Хууль зүйн үндэслэл: тэтгэмж авах эрх, нөхцөл
Хэн тэтгэмж авах эрхтэй вэ
Ажилгүйдлийн даатгалын шимтгэлийг нийтдээ 24 сар ба түүнээс дээш хугацаанд, үүнээс ажилгүй болохын өмнөх сүүлийн 9 сар тасралтгүй төлсөн, хөдөлмөр эрхлэлтийн асуудал хариуцсан байгууллагад бүртгэлтэй, ажил идэвхтэй хайж байгаа, өндөр насны тэтгэврийн ердийн насанд хүрээгүй даатгуулагч ажилгүйдлийн тэтгэмж авах эрхтэй (Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 9).
"Ажил идэвхтэй хайж байгаа" гэдэг нь хөдөлмөр эрхлэлтийн асуудал хариуцсан байгууллага, хөдөлмөрийн биржид бүртгүүлж, ажлын байрны мэдээлэл авах, ажил олгогчид хандах зэрэг ажил олох оролдлого хийснийг ойлгоно (Хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих тухай /шинэчилсэн найруулга/, 3). Тиймээс бүртгүүлээгүй, ажил хайхгүй байгаа нь татгалзах үндэслэл болно.
Хэдэн төгрөг, хэдэн хугацаагаар олгох вэ
Тэтгэмжийг ажилгүй болохын өмнөх шимтгэл төлсөн сүүлийн дараалсан 9 сарын цалин хөлс, түүнтэй адилтгах орлогын дунджаас шимтгэл төлсөн хугацааг харгалзан тодорхой хувиар тооцно (Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10).
Хугацааны хувьд тэтгэмжийг даатгуулагчийг ажлаас чөлөөлсөн өдрийн дараагийн өдрөөс эхлэн ажлын 76 өдрөөр тооцож олгоно. Хэрэв тэтгэмж бодох хугацаанд нийтээр тэмдэглэх баярын өдөр тохиосон бол уг өдрийг ажлын өдөртэй адилтган тооцно (Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 11).
Хэзээ тэтгэмж олгохгүй вэ
Дараах үндэслэлээр ажлаас чөлөөлөгдсөн даатгуулагчид ажилгүйдлийн тэтгэмж олгохгүй (Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 9):
- цэргийн жинхэнэ албыг биеэр хаахаар татагдсан;
- хорих ял эдлүүлэх тухай шүүхийн шийдвэр хүчин төгөлдөр болсон;
- байгууллагын захиалгаар суралцах үндэслэлээр;
- хөдөлмөрийн чадвар алдсаны болон өндөр насны тэтгэвэр тогтоолгох үндэслэлээр ажлаас чөлөөлөгдсөн.
Хэрэв таны татгалзсан шалтгаан энэ жагсаалтад ороогүй бөгөөд та дээрх нөхцөлийг хангасан бол татгалзсан шийдвэр үндэслэлгүй байж болзошгүй.
Хүүхэд асрах чөлөөтэй холбоотой тусгай зохицуулалт
Хүүхдээ асрах чөлөө авахаас өмнө тэтгэмж авах эрхийг хангасан даатгуулагчид хүүхдээ асрах чөлөөтэй байх хугацаанд, эсхүл ажилд ороод 9 сар хүртэлх хугацаанд ажил олгогч нь татан буугдсан, дампуурсан бол ажилгүйдлийн тэтгэмж олгоно (Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 9).
Тэтгэмжээс татгалзвал: практик алхамууд
Алхам 1: Татгалзсан шийдвэрийг бичгээр гаргуулах
Амаар татгалзсан тохиолдолд шийдвэрийг бичгээр, үндэслэлтэйгээр гаргуулах хүсэлт гаргана. Учир нь цаашид гомдол, нэхэмжлэл гаргахад ямар үндэслэлээр татгалзсаныг мэдэх шаардлагатай. Энэ нь шүүхэд маргах үндэслэлээ тодорхойлоход чухал.
Алхам 2: Өөрийн шимтгэл төлөлтийг шалгуулах
Нийгмийн даатгалын байгууллагад хандаж, шимтгэл төлсөн цалин хөлс, шимтгэлийн хэмжээ, шимтгэл төлсөн хугацааны мэдээллийг авах эрхтэй (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 33). Хэрэв ажил олгогч таны цалингаас шимтгэл суутгасан атлаа санд төлөөгүй бол энэ нь татгалзлын шалтгаан байж болзошгүй.
Алхам 3: Захиргааны байгууллагад гомдол гаргах
Иргэн, хуулийн этгээд өөрийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг зөрчсөн гэж үзвэл захиргааны актыг хянуулахаар гомдол гаргах эрхтэй (Захиргааны ерөнхий хууль, 92). Гомдлыг тухайн актыг гаргасан байгууллагын дээд шатны захиргааны байгууллагад, эсхүл гомдол хянан шийдвэрлэх чиг үүрэг бүхий байгууллагад гаргана (Захиргааны ерөнхий хууль, 93).
Хугацаа: Захиргааны актыг мэдэгдсэнээс хойш 30 хоногийн дотор гомдол гаргана. Хүндэтгэн үзэх шалтгаанаар хэтэрсэн нь тогтоогдвол хугацааг хэтэрснээс хойших гурван сарын дотор нөхөн сэргээж болно (Захиргааны ерөнхий хууль, 94).
Гомдлыг хуульд өөрөөр заагаагүй бол 30 хоногийн дотор хянан шийдвэрлэж хариу өгнө. Шаардлагатай бол удирдах албан тушаалтан уг хугацааг 30 хүртэл хоногоор сунгаж болно (Захиргааны ерөнхий хууль, 94).
Гомдлыг хянан үзээд дээд шатны байгууллага дараах шийдвэрийн аль нэгийг гаргана: актыг илт хууль бус гэж хүлээн зөвшөөрөх, актыг бүхэлд нь эсхүл холбогдох хэсгийг хүчингүй болгох, акт гаргахыг даалгах, актыг өөрчлөх, эсхүл хэвээр үлдээх (Захиргааны ерөнхий хууль, 98).
Алхам 4: Нийгмийн даатгалын маргаан хянан шийдвэрлэх зөвлөлд хандах
Даатгуулагч, ажил олгогч, нийгмийн даатгалын байгууллагын хооронд гарсан саналын зөрөө, маргааныг шийдвэрлэсэн салбар зөвлөлийн шийдвэрийг үндэслэлгүй гэж үзвэл төв зөвлөлд, төв зөвлөлийн шийдвэрийг үндэслэлгүй гэж үзвэл шүүхэд хандана (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 42). Энэ нь нийгмийн даатгалын тэтгэмжийн маргаанд тусгайлсан гомдол хянах зам болно.
Алхам 5: Захиргааны хэргийн шүүхэд нэхэмжлэл гаргах
Дээд шатны захиргааны байгууллага, эсхүл гомдол хянан шийдвэрлэх чиг үүрэг бүхий байгууллагаас гаргасан шийдвэрийг эс зөвшөөрсөн бол шийдвэрийг мэдэгдсэнээс хойш 30 хоногийн дотор захиргааны хэргийн шүүхэд нэхэмжлэл гаргана (Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 14).
Хэрэв гомдлыг хуульд заасан хугацаанд хянан шийдвэрлээгүй бол хугацаа өнгөрснөөс хойш 30 хоногийн дотор шүүхэд нэхэмжлэл гаргана (Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 14).
Нэхэмжлэлийг тухайн шийдвэр гаргасан захиргааны байгууллагын оршин байгаа газрын захиргааны хэргийн шүүхэд гаргана (Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 15).
Шүүхийн практик
Ажил олгогч шимтгэл төлөөгүйн улмаас тэтгэмж авч чадаагүй бол
Хөлсөөр ажиллах гэрээгээр ажилласан иргэн шимтгэлээ төлсөн боловч ажил олгогч санд төлөөгүйн улмаас тэтгэмж авч чадаагүй тохиолдолд шүүх хохирлыг ажил олгогчоос гаргуулсан. Тухайлбал, ажилтны цалингаас шимтгэл суутгасан атлаа зохих санд тушаагаагүй нь тогтоогдсон тул авч чадаагүй ажилгүйдлийн тэтгэмжийн мөнгийг хариуцагчаас гаргуулсан нь хуульд нийцсэн (Тогтоол #7878). Ижил төрлийн маргаанд Улсын дээд шүүх шийдвэр, магадлалын үндэслэлийг Иргэний хуулийн 497.1, 510.1-д зааснаар өөрчилж, хохирлыг ажил олгогчоос гаргуулсан (Тогтоол #10370).
Энэ нь таны хувьд чухал: хэрэв тэтгэмж авахыг татгалзсан шалтгаан нь ажил олгогчийн шимтгэл төлөөгүй байдал бол ажил олгогчоос хохирол буюу авч чадаагүй тэтгэмжийн дүнг шаардах хууль зүйн үндэслэл бий. Нийгмийн даатгалын тухай хуульд ажил олгогчийн буруугаас шимтгэл төлөгдөөгүй даатгуулагчид учирсан хохирлыг ажил олгогч бүрэн хариуцаж төлөх үүрэгтэй гэж заасан (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 32).
Үндэслэлгүй авсан тэтгэмжийг буцаан төлүүлэх
Эсрэг тохиолдол бас бий: хэрэв тэтгэмжийг үндэслэлгүйгээр авсан нь тогтоогдвол буцаан төлүүлнэ. Жишээлбэл, ажилгүйдлийн тэтгэмж авч байх хугацаандаа ажил эрхэлж байсан нь тогтоогдсон бол тэтгэмжийг буцаан гаргуулсан (Тогтоол #6587). Мөн хууль бусаар ажлаас халагдсаныг шүүхээр тогтоож, ажилгүй байсан хугацааны цалинг нөхөн төлүүлснээр тухайн иргэний хөдөлмөрийн харилцаа сэргэж, тэтгэмж авах үндэслэл арилсан тохиолдолд авсан тэтгэмжийг санд буцаан төлүүлэхээр шийдвэрлэсэн (Тогтоол #1152).
Иймээс тэтгэмж авч байх хугацаандаа ажилд орж, албан журмаар шимтгэл төлж эхэлсэн, өндөр насны эсхүл хөдөлмөрийн чадвар алдсаны тэтгэвэр тогтоолгосон зэрэг тохиолдолд тэтгэмж олголтыг зогсооно (Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 12). Үндэслэлгүй буюу илүү авсан тэтгэмжийг нийгмийн даатгалын улсын байцаагчийн актаар тогтоосон бол буцаан төлүүлэх буюу олгогдоогүй үлдсэн тэтгэмжээс суутган авна (Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 16).
Хугацааг хэрхэн зөв тооцох вэ
Өргөдөл гаргах хугацааг зөв тооцох нь маш чухал. Ажилгүйдлийн тэтгэмж авах даатгуулагч ажлаас чөлөөлсөн тухай ажил олгогчийн шийдвэр гарсан өдрөөс хойш 4 долоо хоногийн дотор, хүндэтгэн үзэх шалтгаантай бол 3 сарын дотор өргөдлөө гаргана (Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 14).
Хэрэв энэ хугацаанаас хойш өргөдөл гаргасан бол хоцроосон ажлын өдрийг тэтгэмж бодох 76 өдрөөс хасаж тооцно (Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 11). Тиймээс таны татгалзлын маргаанд өргөдлийн хугацаа хэтэрсэн эсэх нь тусдаа асуудал болж болзошгүй.
Нийгмийн даатгалын байгууллага өргөдлийг бүрдүүлсэн баримт бичгийн хамт хүлээж авснаас хойш ажилгүйдлийн тэтгэмж олгох асуудлыг 14 хоногийн дотор шийдвэрлэнэ (Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 15). Хэрэв энэ хугацаанд шийдвэрлээгүй бол эс үйлдэхүйн талаар гомдол гаргаж болно.
Түгээмэл асуултууд
1. Хөлсөөр ажиллах гэрээгээр ажиллаж шимтгэл төлсөн хүн ажилгүйдлийн тэтгэмж авах эрхтэй юу?
Тийм. Хэрэв ажилгүйдлийн даатгалын шимтгэлийг нийтдээ 24 сар ба түүнээс дээш хугацаанд, үүнээс ажилгүй болохын өмнөх сүүлийн 9 сар тасралтгүй төлсөн, хөдөлмөр эрхлэлтийн асуудал хариуцсан байгууллагад бүртгэлтэй, ажил идэвхтэй хайж байгаа бөгөөд өндөр насны тэтгэврийн ердийн насанд хүрээгүй бол эрх үүснэ. Хөлсөөр ажиллах гэрээ нь ажилгүй гэдэг ойлголтоос хасагдаагүй тул шимтгэл төлсөн бол эрх үүснэ.
2. Шимтгэл төлсөн эсэхээ хаанаас шалгах вэ?
Нийгмийн даатгалын байгууллагад хандаж, өөрийн шимтгэл төлсөн цалин хөлс, шимтгэлийн хэмжээ, шимтгэл төлсөн хугацааны мэдээллийг цахим болон цаасан хэлбэрээр авах эрхтэй. Мөн ажил олгогч шимтгэлээ төлсөн эсэхэд хяналт тавих эрхтэй.
3. Тэтгэмж олгохоос татгалзсан шийдвэрийг эхлээд хаана гомдоллох вэ?
Захиргааны актыг мэдэгдсэнээс хойш 30 хоногийн дотор тухайн актыг гаргасан байгууллагын дээд шатны захиргааны байгууллагад, эсхүл гомдол хянан шийдвэрлэх чиг үүрэг бүхий захиргааны байгууллагад гомдол гаргана. Нийгмийн даатгалын маргаанд салбар зөвлөлийн шийдвэрийг үндэслэлгүй гэж үзвэл төв зөвлөлд, төв зөвлөлийн шийдвэрийг үндэслэлгүй гэж үзвэл шүүхэд хандана.
4. Гомдол шийдвэрлэгдэхгүй бол шүүхэд хэдэн хоногийн дотор нэхэмжлэл гаргах вэ?
Дээд шатны захиргааны байгууллага, эсхүл гомдол хянан шийдвэрлэх чиг үүрэг бүхий байгууллагаас гаргасан шийдвэрийг эс зөвшөөрсөн бол шийдвэрийг мэдэгдсэнээс хойш захиргааны хэргийн шүүхэд 30 хоногийн дотор нэхэмжлэл гаргана. Хэрэв гомдлыг хуульд заасан хугацаанд шийдвэрлээгүй бол хугацаа өнгөрснөөс хойш 30 хоногийн дотор гаргана.
5. Ажил олгогч шимтгэл төлөөгүйн улмаас тэтгэмж авч чадаагүй бол хохирлыг хэн хариуцах вэ?
Ажил олгогчийн буруугаас нийгмийн даатгалын шимтгэл төлөгдөөгүй, дутуу төлөгдсөнөөс даатгуулагчид учирсан хохирлыг ажил олгогч бүрэн хариуцаж төлөх үүрэгтэй. Ийм тохиолдолд ажил олгогчоос авч чадаагүй тэтгэмжийн дүнгээр хохирол шаардаж болно.
Дүгнэлт
Хөлсөөр ажиллах гэрээгээр ажиллаж, ажилгүйдлийн даатгалын шимтгэлийг хуульд заасан хугацаанд төлсөн иргэн ажилгүйдлийн тэтгэмж авах эрхтэй. Тэтгэмжээс татгалзсан тохиолдолд дараах практик зөвлөмжийг баримтална уу:
- Татгалзсан шийдвэрийг бичгээр гаргуулж, үндэслэлийг нь тодорхой мэдэж авах;
- шимтгэл төлөлтийн мэдээллээ нийгмийн даатгалын байгууллагаас шалгуулах;
- 30 хоногийн дотор дээд шатны захиргааны байгууллагад гомдол гаргах;
- нийгмийн даатгалын маргаанд салбар, төв зөвлөлд хандах боломжийг ашиглах;
- гомдол шийдвэрлэгдэхгүй бол 30 хоногийн дотор захиргааны хэргийн шүүхэд нэхэмжлэл гаргах;
- хэрэв татгалзлын шалтгаан нь ажил олгогчийн шимтгэл төлөөгүй байдал бол ажил олгогчоос хохирол шаардах эрхээ бодитоор хэрэгжүүлэх.
Хугацаа алдахаас сэргийлэх нь хамгийн чухал — захиргааны актыг мэдэгдсэн өдрөөс эхлэн 30 хоногийн хөөн хэлэлцэх хугацааг анхааралтай тооцож, шаардлагатай бол мэргэжлийн хуульчийн зөвлөгөө авна уу.