Ажил олгогчийн өгсөн байрны урьдчилгааг ажлаас гарахад буцаан төлөх үү?

Ажил олгогчийн өгсөн байрны урьдчилгааг ажлаас гарахад буцаан төлөх эсэх нь заавал биш — энэ нь талуудын хооронд байгуулсан гэрээний нөхцөл, мөнгө нь зээл үү, болзолт хөнгөлөлт үү, эсвэл бэлэг үү гэдгээс бүрэн хамаарна. Хөдөлмөрийн тухай хуульд ажил олгогч ажилтнаас барьцаа авахыг хориглосон боловч "байрны урьдчилгаа" гэдэг ойлголт нь хөдөлмөрийн харилцаа, иргэний гэрээний харилцаа хоёрын зааг дээр үүсдэг тул асуудлыг дан ганц нэг хуулийн заалтаар шийдэх боломжгүй.

Энэ нийтлэлд урьдчилгаа олгосон гурван үндсэн хэлбэрийг ялгаж, ажлаас гарах үед ямар үр дагавар үүсэхийг хууль зүйн үндэслэлтэйгээр тайлбарлана.

"Байрны урьдчилгаа" гэж юу вэ, яагаад ялгах нь чухал вэ?

Практикт ажил олгогч ажилтанд байр хөлслөх, орон сууц авах урьдчилгаа төлөхөд мөнгө олгодог. Энэ мөнгө дараах гурван хэлбэрийн аль нэгээр олгогдсон байдаг:

1. Зээл — ажилтан буцаан төлөх үүрэгтэйгээр авсан мөнгө.
2. Болзолт хөнгөлөлт (нөхцөлт тэтгэмж) — тодорхой хугацаа ажиллах, тодорхой зорилгоор ашиглах зэрэг болзол хангасан тохиолдолд буцаахгүй гэж тохирсон мөнгө.
3. Бэлэг — ямар нэгэн хариу үүрэг, болзолгүйгээр хариу төлбөргүй шилжүүлсэн хөрөнгө.

Энэ ялгаа нь ажлаас гарах үед мөнгө буцаах эсэхийг шийдэх гол түлхүүр болно. Хэрэв бичгээр "зээл" гэж тодорхойлсон бол буцаан төлөх үүрэг үүснэ. "Хөнгөлөлт" гэж болзол тавьсан бол болзол биелэхгүй бол буцаах асуудал гарна. "Бэлэг" бол буцаах үндэслэл ихэвчлэн байхгүй.

1. Хөдөлмөрийн харилцаанд барьцаа хориглоно

Хамгийн түрүүнд анхаарах зүйл бол ажил олгогч ажилтнаас барьцаа авахыг хууль хориглосон явдал юм. Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10-д зааснаар:

10.1. Ажил олгогч ажилд орох гэж байгаа хүн болон ажилтнаас мөнгө, эд зүйл, иргэний үнэмлэх, гадаад паспорт, боловсролын баримт бичиг, мэргэжлийн үнэмлэх, хөдлөх болон үл хөдлөх эд хөрөнгийн гэрчилгээ зэрэг хувийн баримт бичгийн эх хувийг шаардан авч барьцаалахыг хориглоно. 10.2. Энэ хуулийн 10.1-д заасныг зөрчсөн этгээдэд Зөрчлийн тухай хуульд заасан хариуцлага хүлээлгэнэ.

Энэ заалт нь ажилтнаас мөнгө барьцаалан авахыг шууд хориглодог. Тиймээс "байрны урьдчилгаа" нэрээр ажилтнаас мөнгө шаардах нь хууль бус байж болзошгүй. Гэхдээ ажилтныг ажилд авах үед бус, харин дараа нь түүнд байр хөлслөх, орон сууц авахад нь туслах зорилгоор мөнгө олгох нь өөр асуудал — энэ нь хөдөлмөрийн харилцаанаас гадуурх иргэний гэрээний харилцаа болно.

2. Цалингаас суутгал хийх хязгаар

Ажил олгогч урьдчилгааг цалингаас суутган авахыг хүсвэл Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 119-ийн хязгаарлалтыг дагах ёстой:

119.1. Ажил олгогч ажилтны цалин хөлсийг бүрэн хэмжээгээр нь олгох бөгөөд дараах тохиолдолд суутгал хийж болно: 119.1.1. ажилтны нэг сарын дундаж цалин хөлснөөс хэтрэхгүй хэмжээний хохирлыг ажилтнаар нөхөн төлүүлэх тухай ажил олгогчийн шийдвэр гарсан; 119.1.2. шүүхийн, эсхүл хөдөлмөрийн эрхийн маргаан шийдвэрлэх байгууллагын шийдвэр хүчин төгөлдөр болсон; 119.1.3. ажилтанд энэ хуулийн 123.2.3-т заасан хөдөлмөрийн сахилгын шийтгэл ногдуулсан; 119.1.4. хууль тогтоомжид заасан бусад тохиолдол. 119.2. Ажилтны нэг сарын цалин хөлснөөс хийх нийт суутгал нийгмийн болон эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэл, хувь хүний орлогын албан татварыг хассан цалин хөлсний дүнгийн 20 хувиас, хүүхдийн тэтгэлэг гаргуулах, эсхүл хэд хэдэн суутгал зэрэг хийх бол цалин хөлсний 50 хувиас хэтрэхгүй байна.

Тиймээс ажил олгогч байрны урьдчилгааг "дураараа" цалингаас хасаж болохгүй. Суутгал хийхийн тулд дээрх үндэслэлийн аль нэг байх ёстой бөгөөд хязгаарыг дагах ёстой. Ажилтан суутгалын шийдвэрийг эс зөвшөөрвөл:

119.3. Ажилтан цалин хөлснөөс суутгал хийх тухай шийдвэр, эсхүл суутгалын хэмжээг эс зөвшөөрвөл гомдлоо хөдөлмөрийн эрхийн маргаан шийдвэрлэх байгууллагад энэ хуульд заасны дагуу гаргах эрхтэй.

3. Зээлийн гэрээний үүрэг

Хэрэв ажил олгогч урьдчилгааг зээл хэлбэрээр олгосон бол Иргэний хууль, 281-ийн зохицуулалт үйлчилнэ:

281.1. Зээлийн гэрээгээр зээлдүүлэгч нь зээлдэгчийн өмчлөлд мөнгө буюу төрлийн шинжээр тодорхойлогдох бусад эд хөрөнгө шилжүүлэх, зээлдэгч нь шилжүүлэн авсан эд хөрөнгөтэй ижил төрөл, тоо, чанар, хэмжээний эд хөрөнгө буюу мөнгийг тохирсон хугацаанд буцаан өгөх үүргийг тус тус хүлээнэ.

Өөрөөр хэлбэл, зээл гэж тохирсон бол ажлаас гарсан эсэхээс үл хамааран буцаан төлөх үүрэг хэвээр байна. Ажил олгогч ажилтныг ажлаас гарсны дараа ч энэ үүргийг иргэний журмаар шаардаж болно.

4. Болзол тавьж хийсэн хэлцэл

Хэрэв талууд "тодорхой хугацаа ажиллавал урьдчилгааг буцаахгүй" гэх мэт болзол тавьсан бол Иргэний хууль, 44-ийн зохицуулалт хамаарна:

44.1. Тодорхойгүй байгаа ямар нэгэн үйл явдал бий болсон нөхцөлд хэлцлийг хэрэгжүүлэх, эсхүл хэлцлийг дуусгавар болгохоор тохиролцож хийсэн хэлцлийг болзол тавьж хийсэн хэлцэл гэнэ. 44.3. Бий болох эсэх нь мэдэгдэхгүй байгаа үйл явдал бий болсноор хэлцлийг дуусгавар болгохоор тохиролцсон бол өөрчлөгдөх болзлоор хийсэн хэлцэл гэнэ.

Мөн Иргэний хууль, 45-д:

45.1. Болзол нь хуулийн шаардлагад нийцээгүй буюу нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн зан суртахууны хэм хэмжээнд харш эсхүл илтэд биелэгдэх боломжгүй бол хэлцэл хүчин төгөлдөр бус байна.

Анхаарах нэг чухал зүйл — Иргэний хууль, 48-д:

48.2. Болзол бий болсноор өөрт нь ашиггүй байх тал нь болзол бий болоход шударга бусаар саад болсон бол болзол бий болсонд тооцно.

Өөрөөр хэлбэл, ажил олгогч ажлаас гаргах замаар "ажиллах" болзлыг биелүүлэхэд саад болж байгаа бол болзол биелсэнд тооцогдож болзошгүй. Энэ нь ажилтныг хамгаалах чухал зохицуулалт юм.

5. Бэлэглэлийн гэрээ ба түүнийг хүчингүй болгох

Хэрэв урьдчилгааг бэлэг гэж үзэх бол Иргэний хууль, 276-д зааснаар:

276.1. Бэлэглэлийн гэрээгээр бэлэглэгч нь бэлэг хүлээн авагчийн зөвшөөрснөөр түүний өмчлөлд тодорхой хөрөнгө хариу төлбөргүй шилжүүлнэ.

Бэлэглэлийг хүчингүй болгох үндэслэлийг Иргэний хууль, 280-д хязгаарласан:

280.1. Бэлэглэгч, түүний өвлөгч дараахь тохиолдолд бэлэглэлийг хүчингүй болгохоор бэлэг хүлээн авагчаас шаардах эрхтэй: 280.1.1. бэлэг хүлээн авагч нь бэлэглэгчийг гомдоосон ноцтой үйлдэл хийсэн; 280.1.2. бэлэг хүлээн авагч нь бэлэглэгчийн, эсхүл түүний төрөл төрөгсдийн эрүүл мэнд, амь насыг санаатай хохироосон буюу хохироохыг завдсан.

Ажлаас гарсан явдал эдгээрт хамаарахгүй тул бэлэг гэж тооцогдсон урьдчилгааг ажлаас гарсны улмаас буцаан шаардах үндэслэл ихэвчлэн байхгүй.

6. Үндэслэлгүй хөрөнгөжилт

Хэрэв ажил олгогч урьдчилгааг буцаан авах гэрээний үндэслэлгүй боловч буцаахыг шаардвал Иргэний хууль, 492-ийн зохицуулалт хамаарч болно:

492.1. Бусдын өмнө хүлээсэн үүргээ гүйцэтгэхээр хэн нэгэн этгээдэд хөрөнгө шилжүүлсэн этгээд уг зүйлийг олж авсан этгээдээс дээрх хөрөнгөө дараахь тохиолдолд буцаан шаардах эрхтэй: 492.1.1. хөрөнгө олж авсан этгээд болон үүрэг гүйцэтгэгч этгээдийн хооронд үүрэг үүсээгүй, эсхүл үүрэг нь хожим дуусгавар болсон буюу хүчин төгөлдөр бус болсон;

Гэхдээ Иргэний хууль, 492.2-т заасан тохиолдолд буцаан шаардаж болохгүй. Тухайлбал:

492.2.1. үүрэг гүйцэтгэгч үүргээ гүйцэтгэсэн явдал нь нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн зан суртахууны хэм хэмжээнд нийцсэн; 492.2.2. шаардлага гаргах хөөн хэлэлцэх хугацаа өнгөрсөн;

7. Хөлслөх гэрээ дуусгавар болох

Хэрэв ажил олгогч өөрийн байрыг ажилтанд хөлслүүлсэн бол Иргэний хууль, 310-д зааснаар:

310.1. Ажил олгогч нь өөрийн мэдлийн орон сууцыг хөлслүүлэхээр хөдөлмөрийн гэрээгээр ажиллагчтай тодорхой бус хугацаагаар гэрээ байгуулсан тохиолдолд тухайн ажиллагчтай байгуулсан хөдөлмөрийн гэрээ дуусгавар болсон бол ажил олгогч орон сууц хөлслөх гэрээг цуцлах эрхтэй.

Энэ нь байрнаас гарах асуудалтай холбоотой бөгөөд урьдчилгаа буцаах асуудал нь тусдаа гэрээний асуудал хэвээр байна.

8. Хөдөлмөрийн гэрээ дуусгавар болсны дараах хариуцлага

Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 128-д:

128.1. Хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцаа дуусгавар болсон нь ажил олгогчоос ажилтанд ажилласан хугацаанд нь олгох цалин хөлс, алданги, олговор, нөхөн төлбөрөөс чөлөөлөгдөх үндэслэл болохгүй.

Өөрөөр хэлбэл, ажлаас гарсан нь ажилтны цалин хөлсийг олгох үүргийг болиулахгүй. Мөн ажилтны хувьд ч хүлээсэн зээлийн үүрэг хэвээр үлдэнэ.

Ажлаас гарахын өмнө болон дараа байрны урьдчилгааны асуудлыг шийдэхийн тулд дараах алхмыг дарааллаар хийхийг зөвлөж байна.

Урьдчилгаа төлбөрийг буцаан шаардсан маргаанд шүүх дараах байдлаар дүгнэлт хийсэн байдаг. Эдгээр нь байрны урьдчилгаа биш, бусад төрлийн урьдчилгаа байсан ч зарчмын хувьд ижил төстэй асуудлыг шийддэг.

Үндэслэлгүй хөрөнгөжилт ба буцаан шаардах эрх

Тогтоол #34410-д нэхэмжлэгч орон сууц захиалсны үндсэн дээр мөнгө шилжүүлсэн боловч гэрээ байгуулагдаагүй тул буцаан шаардсан. Давж заалдах шатны шүүх хариуцагчийн тайлбар баримтаар нотлогдоогүй гэж үзэж, мөнгийг гаргуулахаар шийдвэрлэсэн. Шүүх Иргэний хууль, 492 дугаар зүйлийг баримталсан.

Гэрээний гүйцэтгэлээс татгалзсан үр дагавар

Тогтоол #35008-д үл хөдлөх эд хөрөнгө худалдах гэрээний урьдчилгаа төлбөрийг буцаан авах маргааныг шийдсэн. Давж заалдах шатны шүүх талууд гэрээний гүйцэтгэлээс татгалзсан тул гэрээ биелснээс олсон ашгийг харилцан буцааж өгөх үүрэгтэй гэж үзэж, Иргэний хууль, 205.1-д заасныг баримтлан нэхэмжлэлийг хангасан.

Хөөн хэлэлцэх хугацаа

Тогтоол #35008-д хариуцагч эрүүгийн журмаар шалгагдах явцад төлөх үүрэгтэй талаараа мэдүүлсэн нь хөөн хэлэлцэх хугацааг тасалдахад нөлөөлсөн гэж шүүх дүгнэсэн. Энэ нь урьдчилгаа буцаан шаардах эрх цаг хугацааны хувьд хязгаарлагддаг гэдгийг сануулж байна.

Хөрөнгийг бодит байдлаар буцаах боломжгүй бол үнийг төлөх

Тогтоол #34906-д автомашиныг урьдчилгааны барьцаа болгон шилжүүлсэн боловч эргүүлэн авах боломжгүй болсон тул шүүх Иргэний хууль, 493.2-т зааснаар олж авсан этгээд үнийг төлөх үүрэгтэй гэж дүгнэсэн. Байрны урьдчилгааны хувьд ч хөрөнгийг биет байдлаар буцаах боломжгүй бол үнийг нь төлөх зарчим хамаарч болно.

Үндэслэлгүй хөрөнгөжилтийг нотлох

Тогтоол #10458-д Улсын дээд шүүх анхан болон давж заалдах шатны шүүхийн шийдвэрийг хүчингүй болгож, хэргийг дахин хэлэлцүүлэхээр буцаасан. Шүүх зохигчийн хооронд ямар гэрээний харилцаа үүссэнийг тогтоохгүйгээр Иргэний хууль, 492.1.1-д заасныг хэрэглэсэн нь учир дутагдалтай гэж үзсэн. Энэ нь урьдчилгааны хувьд эхлээд гэрээний харилцааг зөв тодорхойлох шаардлагатайг харуулж байна.