Алдангийн тооцоонд заавал шинжээч томилуулах уу?

Шинжээч томилох нөхцөл

Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 47.1-д зааснаар хэрэг хянан шийдвэрлэхэд шинжлэх ухаан, тооцоо, тоо бүртгэл, урлаг, утга зохиол, техникийн зэрэг тусгай мэдлэг шаардагдах асуудлыг тодруулахын тулд хэргийн оролцогчийн хүсэлтээр, шүүхийн санаачилгаар шүүгч захирамж гарган шинжээчийг томилно. Шинжээч нь шинжилгээ хийж дүгнэлт гаргахдаа Шүүх шинжилгээний тухай хуульд заасан журмыг баримтална (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 47).

Энэ заалтаас харахад шинжээч томилох нь тусгай мэдлэг шаардагдах асуудалтай шууд холбоотой. Алдангийн тооцоо нь зөвхөн тоо үржүүлэх, хуваах үйлдэл бол тусгай мэдлэг шаардахгүй. Харин тооцооны аргачлал, ханшийн тулгалт, санхүүгийн гүйлгээний шинжилгээ шаардлагатай бол шүүх шинжээч томилж болно.

Нотлох баримтыг үнэлэх

Шүүх хэргийн оролцогчийн гаргасан нотлох баримтыг тал бүрээс нь бодитойгоор харьцуулан үзсэний үндсэн дээр өөрийн дотоод итгэлээр үнэлнэ. Шүүхэд урьдаас хөдөлбөргүй үнэн гэж тогтоогдсон ямар ч нотлох баримт байж болохгүй (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 40). Өөрөөр хэлбэл шинжээчийн дүгнэлт нь шүүхийг заавал удирдах "туйлын үнэн" биш — бусад нотлох баримттай хамт үнэлэгдэх нэг баримт юм.

Нотлох баримтаа өөрөө гаргах үүрэг

Зохигч, гуравдагч этгээд, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч нь өөрийн шаардлага ба татгалзлын үндэс болж байгаа байдлын талаархи нотлох баримтаа өөрөө гаргаж өгөх, цуглуулах үүрэгтэй (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 38). Мөн хэрэг хянан шийдвэрлэхэд зайлшгүй шаардлагатай, тухайлбал шинжилгээ хийлгэх тохиолдолд нотлох баримтыг хэргийн оролцогчийн хүсэлтээр шүүх бүрдүүлнэ. Энэ нь алдангийн тооцоог тал өөрөө гаргаж өгөх үүрэгтэйг харуулж байна.

Алдангийн хууль зүйн хязгаар

Алдангийн тооцоонд шүүх хэрэглэх хууль зүйн хязгаарыг мэдэх нь чухал:

• Анз нь торгууль, алданги гэсэн төрөлтэй бөгөөд анзын нийт дүн гүйцэтгээгүй үүргийн үнийн дүнгийн 50 хувиас хэтэрч болохгүй (Иргэний хууль, 232).
• Хугацаа хэтрүүлсэн тал нь хоног тутамд гүйцэтгээгүй үүргийн үнийн дүнгийн 0,5 хувиас хэтрэхгүй хэмжээгээр алданги төлнө.
• Алдангийн хэмжээ илт их байвал хэргийн нөхцөл байдлыг харгалзан шүүх түүнийг багасгаж болно.

Эдгээр хязгаар нь хууль зүйн дүгнэлт бөгөөд шинжээчийн тусгай мэдлэгээр бус, шүүх өөрөө хэрэглэх зохицуулалт юм. Шинжээч нь зөвхөн тооцооны тоон үр дүнг тогтооход тусална, харин хууль зүйн дүгнэлтийг шүүх гаргана.

Шинжээчийн зардал

Шинжээчийн тээвэр, байр, хоолны зардал болон ажлын хөлсийг шүүхийн зардалд тооцож, нэхэмжлэл бүрэн хангагдсан тохиолдолд хариуцагчаар, хэрэгсэхгүй болгосон тохиолдолд нэхэмжлэгчээр нөхөн төлүүлнэ (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 53, Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 56). Төлбөрийн чадваргүй бол шүүгчийн захирамжаар шүүхийн зардлыг нөхөн төлөхөөс чөлөөлж болно (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 55). Иймээс шинжээч томилуулах нь нэмэлт зардал, цаг хугацааны ачаалал дагуулдгийг урьдчилан тооцох хэрэгтэй.

Доорх диаграмаар шийдвэрийн замыг товч харуулав.

Шинжээч шаардлагагүй тохиолдол

• Гэрээнд алдангийн хувь тодорхой заагдсан, үнийн дүн, хугацаа хэтэрсэн хоногийн тоо баримтаар тогтоогдсон бол энгийн арифметик тооцоо хангалттай.
• Талууд алдангийн тооцооны талаар маргахгүй, зөвхөн төлөх эсэхэд маргаж байвал шинжээч шаардлагагүй.
• Нэхэмжлэгч өөрөө тооцоогоо гаргаж, гэрээ, төлбөрийн баримт, хүлээлгэн өгөх акт зэргээр нотолж байгаа бол шүүх эдгээрийг үнэлэх боломжтой.

Шинжээч шаардлагатай байж болох тохиолдол

• Олон жилийн гүйлгээ, ханшийн тулгалт, банкны хүү, зээл бодох аргачлалын дагуу тооцоо хийх шаардлагатай бол.
• Барилга угсралт, төсөв нэмэгдсэнтэй холбоотой ажлын хөлс, гүйцэтгэлийн хэмжээг тогтоох шаардлагатай бол.
• Бараа материалын дутагдал, эмийн үнэ зэрэг тоо бүртгэлийн зөрүү-г тогтоох шаардлагатай бол.
• Талуудын гаргасан тооцоо хоорондоо эрс зөрүүтэй, аль нь үндэслэлтэйг тогтоохын тулд мэргэжлийн дүгнэлт шаардлагатай бол.

Эдгээр тохиолдолд шинжээчийн дүгнэлт нь шүүхэд тооцооны бодит хэмжээг тогтооход туслах боловч хууль зүйн дүгнэлтийг шүүх өөрөө гаргана.

1. Тооцоогоо өөрөө гарга. Гэрээний алдангийн заалт, үнийн дүн, хугацаа хэтэрсэн хоногийн тоог тодорхойлж, бичгээр тооцоо гарга. Хууль зүйн хязгаарыг (50 хувь, хоногт 0.5 хувь) харгалз.
2. Баримтаа цуглуул. Гэрээ, нэмэлт гэрээ, хүлээлгэн өгөх акт, нэхэмжлэх, төлбөрийн баримт, дансны хуулга, захидал харилцааг цуглуул. Нотлох баримтаа өөрөө гаргах үүрэгтэйг сана.
3. Шинжээч шаардлагатай эсэхийг үнэл. Зөвхөн тусгай мэдлэг шаардагдах асуудал байгаа эсэхийг тодорхойл. Энгийн тооцоо бол шинжээч хэрэггүй.
4. Шаардлагатай бол хүсэлт гарга. Шинжээч томилуулах шаардлагатай бол шүүхэд хүсэлт гаргаж, ямар асуудлыг тодруулах, яагаад тусгай мэдлэг шаардагдаж байгааг үндэслэлтэй тайлбарла.
5. Зардлаа тооц. Шинжээчийн зардал шүүхийн зардалд тооцогдож, хэн хариуцах нь нэхэмжлэлийн үр дүнгээс хамаарна. Төлбөрийн чадваргүй бол чөлөөлөх хүсэлт гаргаж болно.
6. Дүгнэлтийг шүүхэд тайлбарла. Шинжээчийн дүгнэлтийг бусад нотлох баримттай хамт танилцуулж, шүүхэд үнэлүүлэх боломж бүрдүүл.

Шүүхийн практикаас харахад алдангийн тооцооны маргаанд шүүх ихэвчлэн гэрээний заалт, төлбөрийн баримт, хоногийн тооцоонд үндэслэдэг бөгөөд шинжээч томилох нь заавал биш болохыг дараах жишээнүүд харуулж байна.

• Тооцоог гэрээ, хоногийн жагсаалтаар хийсэн жишээ: гэрээнд заасан 0.3 хувийн алдангийг хугацаа хожимдуулсан хоногийн жагсаалтаар тооцсон нь хуульд нийцсэн гэж үзэж, шүүх тооцоог хэвээр үлдээсэн (Тогтоол #8542).
• Гэрээнээс татгалзсаны дараах алдангийн асуудал: гэрээнээс татгалзсан тохиолдолд алданги шаардах эрх дуусгавар болж, харин хохирол шаардах эрх үүсдэг гэж дүгнэсэн (Тогтоол #10726). Энэ нь алдангийн тооцооноос илүү хууль зүйн дүгнэлтийн асуудал бөгөөд шинжээчээр шийдэх зүйл биш.
• Алдангийн заалтыг хуульд нийцүүлэн тайлбарласан жишээ: гэрээнд алдангийг "нийт үнийн дүнгээс" тооцохоор бичсэн ч шүүх хуульд нийцүүлэн "гүйцэтгээгүй үүргийн үнийн дүн"-гээс тооцож шийдвэрлэсэн (Тогтоол #9935).
• Алдангийг хууль зүйн хязгаараар хязгаарласан жишээ: шүүх алдангийг гүйцэтгээгүй үүргийн үнийн дүнгийн 50 хувиар хязгаарлаж шийдвэрлэсэн нь хуульд нийцсэн (Тогтоол #9043).
• Шинжээч томилсон ажиллагааны алдаа: шинжээч томилохдоо түүний эрх, үүрэг, хариуцлагыг танилцуулаагүй, гарын үсэг зуруулаагүй нь хууль зөрчсөн гэж үзэж, шийдвэрийг хүчингүй болгосон (Тогтоол #1294). Энэ нь шинжээч томилох бол заавал хуулийн журмыг баримтлах ёстойг сануулж байна.
• Шинжээчийн дүгнэлтийг бүрэн бус гэж үзсэн жишээ: шинжээч захирамжид дурдсан асуултад бүрэн хариулаагүй тул шүүх шийдвэрийг хүчингүй болгож, дахин хэлэлцүүлэхээр буцаасан (Тогтоол #4419).
• Алдангийн хэмжээг багасгасан жишээ: алдангийн хэмжээ илт их байвал шүүх хэргийн нөхцөл байдлыг харгалзан багасгаж болох бөгөөд энэ нь шинжээч шаардахгүйгээр шүүхийн хууль зүйн дүгнэлтээр шийдэгддэг (Тогтоол #1814).

Эдгээр жишээнээс харахад алдангийн тооцооны маргаан ихэвчлэн гэрээний заалт, баримт, хууль зүйн хязгаарын хүрээнд шийдэгддэг. Шинжээч зөвхөн тусгай мэдлэг шаардагдах тохиолдолд л шаардлагатай болдог.