Ажил гүйцэтгэх гэрээнээс татгалзах: Төлбөр буцаах ба гүйцэтгэсэн ажлын тооцоо
Ажил гүйцэтгэх гэрээнээс татгалзах, цуцлах журам, төлбөрөө буцаан шаардах болон бодитоор хийсэн ажлыг хэрхэн тооцож шийдвэрлэх тухай хууль зүйн зөвлөгөө.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Оршил
Иргэд, хуулийн этгээдүүдийн дунд барилга барих, засвар хийх, тавилга угсрах зэрэг ажлын хүрээнд байгуулсан гэрээ цаг хугацаандаа биелэхгүй байх, дутуу хийгдэх эсвэл чанаргүй гүйцэтгэгдэх маргаан түгээмэл гардаг. Ажил гүйцэтгэгч үүргээ ноцтой зөрчсөн, ажлыг хугацаандаа эхлүүлээгүй эсхүл чанарын доголдол гаргасан бол захиалагч гэрээнээс татгалзаж, шилжүүлсэн төлбөрөө бүрэн буцаан шаардах эрхтэй бөгөөд ажил гүйцэтгэгч зөвхөн чанарын шаардлага хангасан, үр дүн өгөхүйц бодит ажлынхаа хөлсийг суутган тооцуулах боломжтой.
Энэхүү нийтлэлээр ажил гүйцэтгэх гэрээнээс татгалзах, гэрээг цуцлах журам, шилжүүлсэн төлбөрөө буцаан шаардах болон дутуу хийгдсэн ажлыг хэрхэн тооцож шийдвэрлэх талаар практик зөвлөмжийг хүргэж байна.
Хууль зүйн үндэслэл
Ажил гүйцэтгэх харилцаа болон гэрээнээс татгалзах, цуцлах журмыг Монгол Улсын Иргэний хуулиар нарийвчлан зохицуулдаг.
1. Ажил гүйцэтгэх гэрээний мөн чанар
Иргэний хууль, 343-ийн 343.1-д зааснаар ажил гүйцэтгэгч нь тохирсон ажлыг хийж гүйцэтгэх, захиалагч нь ажлын үр дүнг хүлээн авч, хөлс төлөх үүрэг хүлээнэ. Энэ төрлийн гэрээний гол зүйл нь зөвхөн ажиллах үйл явц бус, харин гүйцэтгэсэн ажлын үр дүн байдаг. Түүнчлэн Иргэний хууль, 346-ийн 346.1-д заасны дагуу талууд өөрөөр тохиролцоогүй бол ажлыг бүрэн гүйцэтгэж, ажлын үр дүнг хүлээлгэн өгөх үед хөлс төлөх ерөнхий дүрэмтэй.
2. Үүрэг зөрчсөнөөс гэрээнээс татгалзах
Хэрэв ажил гүйцэтгэгч гэрээнд заасан ажлаа хугацаандаа хийгээгүй, хойшлуулсан эсвэл доголдолтой гүйцэтгэсэн бол дараах хуулийн зохицуулалт үйлчилнэ:
- Нэмэлт хугацаа тогтоох: Иргэний хууль, 225-ийн 225.1-д зааснаар аль нэг тал үүргээ зөрчсөн бөгөөд нөгөө тал үүрэг гүйцэтгэх нэмэлт хугацаа тогтоосон боловч үр дүн гараагүй бол гэрээнээс татгалзах эрх үүснэ.
- Урьдчилан сануулах: Нэмэлт хугацаа тогтоогоогүй ч үүргээ биелүүлэхийг урьдчилан сануулсан бол хугацаа тогтоосонтой адилтгаж үзнэ (Иргэний хууль, 225-ийн 225.2). Харин ямар нэгэн үр дүн гарахгүй нь илт байвал нэмэлт хугацаа тогтоох шаардлагагүй (Иргэний хууль, 226-ийн 226.1.1).
- Мэдэгдэл өгөх журам: Аль нэг тал гэрээнээс татгалзах бол энэ тухайгаа нөгөө талдаа заавал мэдэгдэх үүрэгтэй (Иргэний хууль, 204-ийн 204.1).
3. Гэрээнээс татгалзсаны үр дагавар ба ажлын тооцоо
Гэрээнээс татгалзсан үед дараах санхүүгийн болон эд хөрөнгийн үр дагавар үүснэ:
- Өгсөн авснаа харилцан буцаах: Иргэний хууль, 205-ийн 205.1-д зааснаар талууд гэрээний гүйцэтгэлийг биет байдлаар нь харилцан буцааж өгөх үүрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл, захиалагч урьдчилгаа төлбөрөө буцаан шаардах, гүйцэтгэгч өөрийн эд зүйлсийг татан авах эрхтэй.
- Гүйцэтгэсэн ажлын тооцоо: Иргэний хууль, 355-ийн 355.2-т зааснаар захиалагч ажил бүрэн дуусахаас өмнө хэдийд ч гэрээг цуцлах эрхтэй. Захиалагчийн санаачилгаар ажил дуусахаас өмнө цуцалсан үед 355.6-д заасан орлого, үр шимийг хасах болон хохирлыг нөхөх тооцоог тусад нь гаргана. 355.5 нь ажил гүйцэтгэгч өөрөө гэм буруугүй буюу онцгой нөхцөлөөр цуцлах тусгай тохиолдол тул түүнийг бүх цуцлалтад ижил хэрэглэхгүй (Иргэний хууль, 355).
- Доголдлын шаардлагыг ялгах: 352.2-т заасан доголдол арилгуулах, шинээр гүйцэтгүүлэх, зардал шаардах, хөлс бууруулах боломжийг нөхцөлөөр нь шалгана. Доголдол байна гэдгээр бүх тохиолдолд хөлсийг бүрэн төлөхгүй гэж дүгнэхгүй (Иргэний хууль, 352).
- Хохирол арилгах: Үүргээ зөрчсөн тал нь нөгөө талдаа учирсан бодит зардал, эд хөрөнгийн алдагдлыг нөхөн төлөх үүрэг хүлээнэ (Иргэний хууль, 227-ийн 227.1, 227.3).
Процессын дараалал
Гэрээнээс татгалзах болон санхүүгийн тооцоо хийх ерөнхий дарааллыг дараах диаграмаас харна уу.
Практик алхамууд
Хэрэв таны байгуулсан ажил гүйцэтгэх гэрээ зөрчигдсөн бол төлбөрөө буцаан авч, тооцоо хийхийн тулд дараах алхмуудыг хэрэгжүүлээрэй.
Алхам 1. Зөрчил, ажлын явцыг баримтжуулах
Ажил гүйцэтгэгч хугацаа хэтрүүлсэн, ажлын талбайг орхисон эсхүл чанаргүй хийсэн зэргийг нотлох баримтуудыг цуглуулна:
- Гэрэл зураг, дүрс бичлэгээр ажлын явцыг бэхжүүлэх;
- Хөндлөнгийн мэргэжлийн хүн эсвэл шинжээчээр ажлын гүйцэтгэл, доголдлын талаар дүгнэлт гаргуулах;
- Шилжүүлсэн урьдчилгаа төлбөрийн банкны хуулга, баримтыг бэлтгэх.
Алхам 2. Үүрэг гүйцэтгэх нэмэлт хугацаа тогтоох
Иргэний хууль, 225-ийн 225.1-д заасны дагуу ажил гүйцэтгэгчид боломжит нэмэлт хугацаа олгосон албан шаардлагыг бичгээр хүргүүлнэ. Үүнд зөрчлийг арилгах тодорхой хугацааг зааж, заасан хугацаанд гүйцэтгээгүй бол гэрээнээс татгалзахыг урьдчилан анхааруулна.
Алхам 3. Гэрээнээс татгалзах тухай мэдэгдэл илгээх
Хэрэв тогтоосон нэмэлт хугацаанд ажил хийгдээгүй бол Иргэний хууль, 204-ийн 204.1-д заасны дагуу гэрээнээс татгалзаж байгаагаа албан ёсоор мэдэгдэнэ. Мэдэгдэлд урьдчилгаа төлбөрийг буцаан шилжүүлэх данс, эцсийн хугацааг тусган баталгаат шуудан эсвэл гарын үсэг зуруулан хүлээлгэн өгнө.
Алхам 4. Гүйцэтгэсэн ажлын тооцоо нийлэх
Хэрэв гүйцэтгэгч тодорхой хэмжээний ажил хийсэн бол талууд хамтран үзлэг хийж, тооцоо нийлсэн акт үйлдэнэ:
- Ашиглах боломжтой хэсэг: Чанарын шаардлага хангасан, үр дүн өгөх ажлыг үнэлж тохиролцоно.
- Чанаргүй, ашиггүй хэсэг: Стандарт хангаагүй ажлын зардлыг захиалагч хүлээн зөвшөөрөх үүрэггүй бөгөөд суутгах үндэслэл болохгүй.
Алхам 5. Шүүхэд нэхэмжлэл гаргах
Ажил гүйцэтгэгч төлбөрийг сайн дураар буцаан төлөхөөс татгалзвал харьяа дүүрэг, сумын Иргэний хэргийн анхан шатны шүүхэд гэрээнээс татгалзаж, урьдчилгаа төлбөр болон учирсан хохирлыг гаргуулахаар нэхэмжлэл гаргана.
Шүүхийн практик
Монгол Улсын шүүх ажил гүйцэтгэх гэрээнээс татгалзах, төлбөр буцаан олгох болон ажлын хөлс тооцох маргааныг хэрхэн шийдвэрлэснийг дараах шийдвэрүүдээс харж болно.
Жишээ 1. Ажил огт эхлээгүй тул төлбөрийг бүрэн буцаан гаргуулсан
Нэхэмжлэгч орон сууц захиалгын гэрээ байгуулж, урьдчилгаа төлбөрөө шилжүүлсэн боловч хариуцагч барилгын ажлыг хугацаандаа эхлүүлээгүй тул нэхэмжлэгч гэрээнээс татгалзаж, төлбөрөө буцаан шаардсан байна. Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #10256-д хариуцагч гэрээгээр тохирсон үүргээ биелүүлээгүй тул Иргэний хууль, 205-ийн 205.1-д заасны дагуу шилжүүлсэн мөнгийг бүтнээр нь буцаан гаргуулахаар эцэслэн шийдвэрлэжээ. Үүнтэй төстэйгөөр барилга баригдаагүй шалтгаанаар урьдчилгаа төлбөрийг бүрэн буцаалгасан өөр нэг жишээ бол Тогтоол #8577 юм.
Жишээ 2. Чанаргүй гүйцэтгэсэн ажилд хөлс олгохоос татгалзсан
Захиалагч нь орон сууц бариулахаар гэрээ байгуулж 46 сая төгрөг шилжүүлсэн боловч гүйцэтгэгч компанийн хийсэн суурийн бетон бат бэх биш, арматурчлал хийгдээгүй, стандартын ноцтой доголдолтой болох нь шинжээчээр тогтоогджээ. Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #9898-д дурдсанаар, гүйцэтгэсэн ажил нь доголдолтой тул Иргэний хууль, 355-ийн 355.5-д заасны дагуу ажил гүйцэтгэгч ажлын хөлс шаардах эрхгүй гэж дүгнэн, захиалагчийн төлсөн 46 сая төгрөгийг бүтнээр нь буцаан гаргуулж, гүйцэтгэгчийн хөлс гаргуулах сөрөг нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй болгосон байна.
Жишээ 3. Хийсэн бодит ажлыг суутган тооцсон тохиолдол
Захиалагч дүнзэн байшин бариулахаар тохирч, урьдчилгаанд 18 сая төгрөг өгснөөс гэрээ цуцлагдахад барилгын суурийн ажлыг бодитоор хийсэн байжээ. Шүүх хэргийг хянан шийдвэрлэхдээ, гүйцэтгэсэн ажлын үр дүн нь захиалагчид ашигтай тул хийсэн суурийн зардлыг харилцан тооцож, үлдэх мөнгийг гүйцэтгэгчээс гаргуулахаар шийдвэрлэсэн байдаг (Тогтоол #5713).
Харин гүйцэтгэгч нь "бид тийм зардал гаргасан" гэж амаар тайлбарласан боловч баримтаар нотлоогүй бол урьдчилгаа төлбөрөөс хасаж тооцох боломжгүйг Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #7560-д тодорхой заасан байна.
Түгээмэл асуултууд
Ажил гүйцэтгэгч ажлаа хугацаандаа эхлүүлээгүй бол урьдчилгаа төлбөрөө бүрэн буцаан авч чадах уу?
Ноцтой зөрчил, гэрээнээс татгалзах хуульд заасан үндэслэл, мэдэгдэх журмыг хангасан бол урьдчилгааг буцаан шаардах үндэслэл үүснэ. Буцаах дүнг бодит гүйцэтгэл, өгсөн авсан зүйл, харилцан шаардлагын баримтаар тооцно.
Хийсэн ажил нь ноцтой доголдолтой, ашиглах боломжгүй байвал гүйцэтгэгчид ажлын хөлс төлөх үү?
Доголдол арилгуулах, ажлыг шинээр гүйцэтгүүлэх, хөлсийг бууруулах зэрэг шаардлагыг ялгана. Ноцтой доголдлоос татгалзах бол түүний хэмжээ, ашиглах боломж, засах ажиллагаа болон гэрээний тооцоог баримтаар тогтооно.
Захиалагч өөрийн санаачилгаар ажил дуусахаас өмнө гэрээг цуцалж болох уу?
Болно. Иргэний хуулийн дагуу захиалагч ажил дуусахаас өмнө хэдийд ч гэрээг цуцлах эрхтэй. Гэхдээ Иргэний хуулийн 355.6-д заасан орлого, үр шимийг хасах болон учирсан хохирлыг нөхөх тооцоог баримтаар гаргана. Зөвхөн хийсэн ажлын зардлаар бүх тооцоо хязгаарлагдана гэж урьдчилан үзэхгүй.
Гэрээнээс татгалзах тухай мэдэгдлийг заавал бичгээр өгөх ёстой юу?
Хуульд тусгайлан хэлбэр заагаагүй боловч маргаан гарсан тохиолдолд шүүхэд нотлох баримт болгох үүднээс албан бичиг, баталгаат шуудан эсхүл нотлогдох цахим хэлбэрээр мэдэгдэх нь зайлшгүй чухал юм.
Дүгнэлт
Ажил гүйцэтгэх гэрээ цуцлагдах эсвэл гэрээнээс татгалзах үед төлбөр тооцооны маргаан ихэвчлэн үүсдэг. Захиалагчийн зүгээс гэрээнээс татгалзахдаа хуульд заасан нэмэлт хугацаа олгох, мэдэгдэх журмыг хатуу мөрдөх шаардлагатай. Түүнчлэн ажил гүйцэтгэгчийн хийсэн ажил доголдолтой, хэрэгцээ хангахгүй бол түүнд хөлс төлөхөөс татгалзах хууль зүйн бүрэн эрхтэй бөгөөд ажил гүйцэтгэгч нь зөвхөн баримтаар нотлогдсон, чанартай ажлынхаа зардлыг суутгуулах эрхтэйг анхаарна уу.