Улсын тэмдэгтийн хураамж бодох: тариф, томьёо, жишээ
Шүүхэд нэхэмжлэл гаргахад улсын тэмдэгтийн хураамжийг хэрхэн зөв бодох, шаталсан тарифын томьёо, жишээ тооцоолол болон зардлыг хариуцагчаас гаргуулах журам.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Улсын тэмдэгтийн хураамж бодохдоо нэхэмжлэлийн төрөл, үнийн дүн, чөлөөлөгдөх үндэслэлийг эхэлж шалгана. Үнэлж болох иргэний нэхэмжлэлд шаталсан тариф хэрэглэнэ. Жишээлбэл, чөлөөлөлтгүй 5,000,000₮-ийн мөнгөн нэхэмжлэлийн хураамж 94,950₮, 20,000,000₮-ийнх 257,950₮ байна.
2026.10.20-ны байдлаарх шүүхийн нэхэмжлэлийн тооцоо: нотариат, улсын бүртгэл, зөвшөөрөл зэрэг бусад үйлчилгээний хураамжид доорх таван шатлалыг шууд хэрэглэхгүй. Үндэслэл нь Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай хуулийн 7.1.1, 7.1.2.
Эдгээр жишээнд нэг үнэлж болох мөнгөн шаардлага, чөлөөлөлтгүй нөхцөл гэж үзэв. Хэд хэдэн өөр төрлийн шаардлага нэгтгэх, давж заалдах, хураамжаас чөлөөлөх тохиолдолд тусад нь шалгана.
Ямар нэхэмжлэлд энэ тариф үйлчлэх вэ?
Иргэний хэргийн шүүхэд өөрийн зөрчигдсөн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлоо хамгаалуулахаар хандахад нэхэмжлэлийн бүрдүүлбэрийн салшгүй нэг хэсэг нь улсын тэмдэгтийн хураамж төлөх явдал байдаг. Шүүхэд гаргаж буй эд хөрөнгийн чанартай нэхэмжлэлд тэмдэгтийн хураамжийг нэхэмжилж буй мөнгөн дүнгээс хамааруулан хуульд заасан 5 шатлалаар хувь тэнцүүлэн тооцдог бол эд хөрөнгийн бус, үнэлэх боломжгүй шаардлагад тогтмол 70,200 төгрөг төлдөг.
Тэмдэгтийн хураамжийг буруу тооцож дутуу төлөх нь нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзах үндэслэл болдог тул шаталсан тариф, нэхэмжлэлийн үнийг хэрхэн тодорхойлох болон төлсөн төлбөрөө шүүхийн шийдвэр гарсны дараа зардал хариуцах талаас хэрхэн нөхөн гаргуулах журмыг нарийвчлан мэдэх нь практик өндөр ач холбогдолтой юм.
Хууль зүйн үндэслэл
Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 3-р зүйлийн 3.1 дэх хэсэгт зааснаар төрийн эрх бүхий байгууллагаас хуульд заасан үйлчилгээ үзүүлсний төлөө иргэн, хуулийн этгээдээс төлж буй мөнгөн хөрөнгийг тэмдэгтийн хураамж гэнэ. Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 4-р зүйлийн 4.1 дэх хэсэгт заасны дагуу Монгол Улсын иргэн, гадаадын иргэн, харьяалалгүй хүн, хуулийн этгээд шүүхээр үйлчлүүлэхдээ уг хураамжийг төлөх үүрэг хүлээдэг.
Мөн Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5-р зүйлийн 5.1.1 дэх заалтаар шүүхээс эрх зүйн маргааныг хянан шийдвэрлэхэд тэмдэгтийн хураамж хураахаар хуульчилсан бөгөөд хэмжээг Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 6-р зүйлийн 6.1 дэх хэсгийн дагуу тус хуулиар тогтоодог.
1. Нэхэмжлэлийн үнийг тодорхойлох дүрэм
Хураамж бодохын тулд хамгийн түрүүнд нэхэмжлэлийн үнийг үнэн зөв тогтоох шаардлагатай. Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 63-р зүйлийн 63.1 дэх хэсэгт зааснаар:
- Мөнгө гаргуулах шаардлагад: Нэхэмжилж байгаа мөнгөний дүнгээр (63.1.1);
- Эд хөрөнгө гаргуулахад: Тухайн хөрөнгийн тухайн үеийн зах зээлийн үнийн дүнгээр (63.1.2);
- Хэд хэдэн бие даасан шаардлага гаргасан бол: Бүх шаардлагын үнийн нийлбэрээр (63.1.3);
- Гэрээ, хэлцлийг хүчин төгөлдөр бус гэж тооцуулахад: Уг гэрээ, хэлцлийн үнийн дүнгээр (63.1.4);
- Тогтмол хугацаанд төлөгдөх тэтгэвэр, тэтгэмж, хохирол шаардахад: Тэдгээрийн 1 жилийн хугацаанд төлбөл зохих дүнгээр (63.1.5);
- Үл хөдлөх хөрөнгө гаргуулахад: Үл хөдлөх эд хөрөнгийн бүртгэлийн газарт бүртгүүлсэн үнийн дүнгээр (63.1.6).
2. Шаталсан тариф (Хуулийн 7.1.1-д заасан хэмжээ)
Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 7-р зүйлийн 7.1.1 дэх заалтад заасан шаталсан тариф нь дараах хуваарьтай:
Хэрэв нэхэмжлэл нь үнэлэх боломжгүй эсхүл эд хөрөнгийн бус шинжтэй байвал хуулийн 7.1.2-т зааснаар 70,200 төгрөг байна. Мөн шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ажиллагаатай холбоотой гаргах гомдолд хуулийн 7.1.4-т заасны дагуу энэхүү 70,200 төгрөгийн хураамж төлөгдөнө.
Бодох аргачлалын бодит жишээнүүд
Жишээ 1: 500,000 төгрөгийн нэхэмжлэл (2-р шатлал)
Нэхэмжлэлийн үнэ нь 130,001 – 650,000 төгрөгийн хооронд хамаарна.
- 130,000 төгрөгөөс давсан дүн: 500,000 - 130,000 = 370,000 төгрөг
- 3%-ийн хураамж: 370,000 × 3% = 11,100 төгрөг
- Нийт хураамж: 4,550 + 11,100 = 15,650 төгрөг
Жишээ 2: 5,000,000 төгрөгийн нэхэмжлэл (4-р шатлал)
Нэхэмжлэлийн үнэ нь 1,300,001 – 13,000,000 төгрөгийн хооронд хамаарна.
- 1,300,000 төгрөгөөс давсан дүн: 5,000,000 - 1,300,000 = 3,700,000 төгрөг
- 1.6%-ийн хураамж: 3,700,000 × 1.6% = 59,200 төгрөг
- Нийт хураамж: 35,750 + 59,200 = 94,950 төгрөг
Жишээ 3: 20,000,000 төгрөгийн нэхэмжлэл (5-р шатлал)
Нэхэмжлэлийн үнэ нь 13,000,001 төгрөгөөс дээш шатлалд хамаарна.
- 13,000,000 төгрөгөөс давсан дүн: 20,000,000 - 13,000,000 = 7,000,000 төгрөг
- 0.5%-ийн хураамж: 7,000,000 × 0.5% = 35,000 төгрөг
- Нийт хураамж: 222,950 + 35,000 = 257,950 төгрөг
Практик алхамууд ба хэрэгжих дараалал
Шүүхэд нэхэмжлэл гаргахдаа улсын тэмдэгтийн хураамжийг урьдчилан төлж баримтыг хавсаргах шаардлагатай.
Алхам 1: Нэхэмжлэлийн төрөл, дүнгээ зөв тодорхойлох
Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 62-р зүйлийн 62.1.5, 62.2-т зааснаар нэхэмжлэлд үнийн дүнг заавал тусгаж, хураамж төлсөн баримт эсвэл чөлөөлүүлэх тухай хүсэлт хавсаргана. Төлөхгүй бол шүүгч Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 65-р зүйлийн 65.1.11-д зааснаар нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзана.
Алхам 2: Хуулиар чөлөөлөгдөх эсэхийг шалгах
Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 41-р зүйлийн 41.1 дэх хэсэгт заасан нэхэмжлэлийг тэмдэгтийн хураамжаас шууд чөлөөлдөг. Үүнд:
- Тэтгэвэр, тэтгэмжийн нэхэмжлэл (41.1.1);
- Патент, зохиогчийн эрхтэй холбоотой маргаан (41.1.2);
- Гомдлоор авч хэлэлцэх хэргийн нэхэмжлэл буюу ажлаас үндэслэлгүй халагдсаныг эсэргүүцсэн хөдөлмөрийн маргаан (41.1.5);
- Гэмт хэргийн улмаас учирсан хохирлыг арилгуулах нэхэмжлэл (41.1.7).
Хэрэв чөлөөлөгдөх үндэслэлгүй боловч төлбөрийн чадваргүй бол Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 58-р зүйлийн 58.3, 58.4-т зааснаар чөлөөлөх, багасгах эсвэл хойшлуулах хүсэлтээ баримтын хамт гаргаж болно.
Алхам 3: Төлбөрийг төлөх
Хураамжийг тухайн шүүхийн төлбөрийн заавар, нэхэмжлэхээр төлж, хүлээн зөвшөөрөх хэлбэрийн баримтыг хавсаргана. Данс, төлбөрийн кодыг тухайн шүүхээс шалгана. Нэхэмжлэлийн шаардлагыг ихэсгэх тохиолдолд Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 58-р зүйлийн 58.2-т зааснаар нэмэгдсэн дүнд тохирох зөрүүг нөхөн төлүүлдэг.
Алхам 4: Шүүхийн шийдвэрээр зардлыг нөхөн төлүүлэх
Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 57-р зүйлийн 57.1 болон Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 60-р зүйлийн 60.1-д заасны дагуу хураамжийг шүүхийн зардалд хамааруулан хуваарилна. Үүнийг Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 56-р зүйлийн дагуу:
- Нэхэмжлэл бүрэн хангагдвал нэхэмжлэгчийн урьдчилан төлсөн хураамжийг хариуцагчаас гаргуулан буцаан олгоно (56.1);
- Нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй болгобол нэхэмжлэгчийн төлсөн хураамж улсын төсөвт үлдэнэ (56.1);
- Шаардлагын зарим хэсгийг хангавал хангагдсан болон хэрэгсэхгүй болгосон хэмжээгээр зохигчдод хувь тэнцүүлэн хуваарилна (56.2).
Хэрэв талууд давж заалдах эсвэл хяналтын шатанд гомдол гаргах бол Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 162-р зүйлийн 162.4, Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 173-р зүйлийн 173.3-т зааснаар гомдол гаргагч хураамжийг урьдчилан төлөх үүрэгтэй.
Түгээмэл асуултууд
5 сая төгрөгийн нэхэмжлэлийн хураамж хэд вэ?
Чөлөөлөлтгүй, нэг үнэлж болох 5,000,000₮-ийн мөнгөн шаардлагад 35,750 + (5,000,000 − 1,300,000) × 1.6% = 94,950₮ байна.
Бүх нэхэмжлэлийн дүнгээс 0.5 хувийг шууд бодох уу?
Үгүй. Тухайн үнийн шатлалын суурь хураамж дээр зөвхөн босгоос давсан хэсгийн хувийг нэмнэ. 0.5 хувийн шатлал нь 13,000,000₮-өөс давсан хэсэгт үйлчилнэ.
1. Шүүх нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзвал төлсөн тэмдэгтийн хураамжаа буцааж авч болох уу?
Тийм. Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 59-р зүйлийн 59.1, Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 44-р зүйлийн 44.1.3-т зааснаар нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзсан бол төлсөн хураамжийг шүүгчийн захирамжаар бүтнээр нь буцаан олгоно. Харин Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 59-р зүйлийн 59.5-д зааснаар 59.4-т заасан онцгой нөхцөлөөс бусад тохиолдолд нэхэмжлэлээсээ татгалзах, шаардлагаа багасгах, зохигч эвлэрэх үед хураамжийг буцаан олгохгүй. Хариуцагч шаардлагыг сайн дураар биелүүлсний улмаас татгалзсан бол 59.4-т заасан 50 хувийн буцаалтын нөхцөлийг шалгана.
2. Төлбөрийн чадваргүй иргэн тэмдэгтийн хураамж төлөхөөс чөлөөлөгдөх боломжтой юу?
Тийм. Хэрэв нэхэмжлэгч төлбөрийн чадваргүй болох нь холбогдох нотлох баримтаар тогтоогдвол Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 58-р зүйлийн 58.3-т заасны дагуу шүүгчийн захирамжаар хураамжаас чөлөөлөгдөж болно. Мөн шүүх тухайн иргэний хүсэлтээр төлбөрийн хэмжээг багасгах, хугацааг хойшлуулах эрхтэй.
3. Давж заалдах шатны шүүхэд гомдол гаргахад тэмдэгтийн хураамжийг хэрхэн тооцож төлдөг вэ?
Давж заалдах шатанд гомдол гаргагч нь шийдвэрийг зөвшөөрөхгүй байгаа тэр хэмжээгээрээ хураамжийг тооцож урьдчилан төлнө (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 57-р зүйлийн 57.4). Хэрэв давж заалдах шатны шүүх гомдлыг хангаж шийдвэрийг хүчингүй болговол төлсөн хураамжийг шүүгчийн захирамжаар буцаан олгодог (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 59-р зүйлийн 59.3).
4. Эд хөрөнгийн бус нэхэмжлэл гэж юу вэ, түүнд хэдэн төгрөг төлөх вэ?
Мөнгөн дүнгээр шууд үнэлэх боломжгүй, жишээлбэл тодорхой үйлдэл хийхийг даалгах, эрх зүйн байдлыг тогтоолгох, компанийн тамга тэмдэг гаргуулах зэрэг нэхэмжлэлүүд хамаарна. Эдгээр шаардлагад Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 7-р зүйлийн 7.1.2-т зааснаар тогтмол 70,200 төгрөг төлдөг.
Дүгнэлт
Улсын тэмдэгтийн хураамж нь шүүхийн үйлчилгээ авах урьдчилгаа зардал төдийгүй шүүхэд үндэслэлгүй нэхэмжлэл гаргахаас сэргийлэх хариуцлагын хэрэгсэл юм. Нэхэмжлэл гаргахдаа нэхэмжлэлийн үнээ зөв тодорхойлж, Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 7-р зүйлийн 7.1.1-д заасан 5 шатлалт тарифаар алдаагүй тооцож тушаах нь таны хэрэг хугацаа алдалгүй хянан шийдвэрлэгдэх үндэс болно. Хэрэв таны нэхэмжлэлийн шаардлага үндэслэлтэй нотлогдож бүрэн хангагдвал урьдчилан төлсөн хураамжийг буруутай тал буюу хариуцагчаас бүрэн буцаан гаргуулж авах хуулийн хамгаалалттай байдаг.