Улсын тэмдэгтийн хураамжаа буцаан авах: хүсэлт, баримт ба шийдвэрийн дараалал
Улсын тэмдэгтийн хураамжийг ямар тохиолдолд буцаан авах вэ, хүсэлтээ хаана гаргах, ямар баримт хавсаргах, шүүх болон татварын албаны шийдвэрийн дарааллыг практик алхам алхмаар тайлбарлав.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Улсын тэмдэгтийн хураамжийг зөвхөн хуульд заасан дөрвөн үндэслэлээр буцаан олгох бөгөөд хамгийн түгээмэл тохиолдол нь тогтоосон хэмжээнээс илүү хураасан, эсвэл шүүх нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзсан байх юм. Хураамж буцаах хүсэлтийг хэн хураасан байгууллагад гаргах, ямар баримт хавсаргах, шийдвэр хэдэн хоногт гарах зэргийг зөв мэдэх нь мөнгөө алдахгүй байх гол нөхцөл болдог.
Энэхүү нийтлэлд улсын тэмдэгтийн хураамжийг буцаан авах эрх зүйн үндэслэл, практик алхам, шаардлагатай баримтын жагсаалт, шүүхийн практикийн жишээ болон түгээмэл асуултуудыг тайлбарлав.
Хууль зүйн үндэслэл
Тэмдэгтийн хураамж гэж юу вэ
Улсын тэмдэгтийн хураамж гэдэг нь төрийн эрх бүхий байгууллагаас хуульд заасан үйлчилгээ үзүүлсний төлөө иргэн, хуулийн этгээдийн төлж байгаа мөнгөн хөрөнгийг хэлнэ (Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 3). Хураамж төлөгч нь Монгол Улсын иргэн, гадаадын иргэн, харьяалалгүй хүн, төрийн болон төрийн бус байгууллага, аж ахуйн нэгж зэрэг үйлчилгээгээр үйлчлүүлж байгаа этгээд байна (Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 4).
Хураамжийг шүүхээс эрх зүйн маргаан шийдвэрлэх, нотариатын үйлчилгээ, иргэний бүртгэл, консулын үйлчилгээ, зөвшөөрөл олгох зэрэг олон төрлийн үйлчилгээнд хураана (Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5).
Буцаан олгох дөрвөн үндсэн тохиолдол
Улсын тэмдэгтийн хураамжийг дараах тохиолдолд буцаан олгоно (Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 44):
- Тогтоосон хэмжээнээс илүү хураасан — хуулиар тогтоосон хэмжээнээс илүү мөнгө төлсөн бол зөрүүг буцаана.
- Хуулиар чөлөөлөхөөр заасан үйлчилгээнээс хураасан — чөлөөлөгдөх ёстой байсан үйлчилгээний хураамжийг албадан авсан бол.
- Үйлчилгээ үзүүлэхээс татгалзсан — хураамж төлсөн ч үйлчилгээ үзүүлэхээс татгалзсан бол.
- Данс андуурагдсанаас өөр төрлийн төлбөр хийгдсэн — буруу дансанд төлбөр орсон бол.
Шүүхээс хураасан хураамжийг буцаах тусгай зохицуулалт
Шүүхээс хураасан улсын тэмдэгтийн хураамжийг буцаах асуудлыг Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хууль тусгайлан зохицуулдаг. Тухайлбал:
- Шүүх нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзсан бол хураасан хэмжээгээр нэхэмжлэгчид шүүгчийн захирамжаар буцаан олгоно (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 59).
- Давж заалдах журмаар гомдол гаргасан этгээд шүүх хуралдаанаас өмнө татгалзвал тухайн шатны шүүгч гомдлыг гаргаагүйд тооцож, төлсөн хураамжийг буцаан олгох захирамж гаргана (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 59).
- Давж заалдах шатны шүүх гомдлыг үндэслэлтэй гэж үзэж шийдвэрийг хүчингүй болгосон буюу өөрчилсөн тохиолдолд гомдол гаргагчийн төлсөн хураамжийг буцаан олгоно (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 59).
- Хариуцагч нэхэмжлэлийн шаардлагыг сайн дураар хүлээн зөвшөөрч биелүүлсэн шалтгаанаар нэхэмжлэгч нэхэмжлэлээсээ татгалзсан бол урьдчилан төлсөн хураамжийн тавин хувийг буцаан олгоно (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 59).
Анхаарах нь чухал: нэхэмжлэгч шаардлагаа багасгах, нэхэмжлэлээсээ татгалзах, зохигч эвлэрэх замаар хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа дуусгавар болсон бол улсын тэмдэгтийн хураамжийг буцаан олгохгүй (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 59). Мөн нэхэмжлэлийг шүүх буцаасан тохиолдолд хураамжийг улсын орлого болгоно.
Хураамж буцаах нь чөлөөлөх, хэмжээг багасгахаас ялгаатай
Иргэд ихэвчлэн "хураамж буцаах" ба "хураамжаас чөлөөлөх" гэсэн ойлголтыг андуурдаг. Эдгээр нь тусдаа зохицуулалт юм:
- Чөлөөлөх, хойшлуулах, багасгах — нэхэмжлэл гаргах үед төлбөрийн чадваргүй болох нь тогтоогдсон бол шүүгч захирамжаар хураамж төлөхөөс чөлөөлж, хугацааг хойшлуулж, эсхүл хэмжээг багасгаж болно (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 58). Энэ нь хураамж төлөхөөс өмнө шийдвэрлэгддэг асуудал.
- Буцаан олгох — хураамж аль хэдийн төлөгдсөний дараа хуульд заасан үндэслэлээр мөнгөө эргүүлэн авах асуудал.
Мөн хуулиар шүүхэд гаргасан зарим нэхэмжлэлийг тэмдэгтийн хураамжаас чөлөөлдөг, тухайлбал тэтгэвэр, тэтгэмжийн талаар гаргасан нэхэмжлэл, гэмт хэргийн улмаас учирсан хохирлыг арилгуулахаар гаргасан нэхэмжлэл зэрэг (Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 41). Хэрэв ийм нэхэмжлэлээс хураамж хураагдсан бол энэ нь буцаан олгох үндэслэл болно.
Практик алхамууд
Доорх диаграм нь хураамж буцаан авах ерөнхий дарааллыг харуулав.
Алхам 1: Буцаах үндэслэлээ тодорхойлох
Эхлээд хураамж буцаах үндэслэл хуульд заасан дөрвөн тохиолдлын аль нэгэнд хамаарах эсэхийг тогтооно (Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 44). Хэрэв шүүхээс хураасан бол Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 59 дүгээр зүйлийн тусгай тохиолдлуудыг шалгана.
Алхам 2: Хураамж төлсөн баримтаа цуглуулах
Хураамж төлсөн баримт нь хүсэлтийн зайлшгүй хавсралт юм. Шүүхэд нэхэмжлэл гаргагч хураамжийг бэлэн болон бэлэн бус хэлбэрээр төлж, энэ тухай баримтыг нэхэмжлэлийн хамт ирүүлдэг (Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 42). Тиймээс төлсөн баримт таны гарт байх ёстой.
Алхам 3: Хүсэлт бичих
Хүсэлтэд дараах мэдээллийг тодорхой тусгана:
- Хүсэлт гаргагчийн овог, нэр, хаяг, утас;
- Хураамж төлсөн огноо, баримтын дугаар, дүн;
- Буцаан авахыг хүсэж буй мөнгөн дүн;
- Буцаах үндэслэл (хуулийн аль заалтад хамаарах);
- Хавсаргасан баримт бичгийн жагсаалт.
Алхам 4: Хүсэлтийг зохих байгууллагад гаргах
Хураамжийг хэн хурааснаас хамаарч хүсэлтийг гаргах газар өөр байна:
- Шүүхээс хураасан бол — тухайн хэргийг хянан шийдвэрлэсэн шүүхэд хүсэлт гаргаж, шүүгчийн захирамж авна.
- Бусад байгууллагаас хураасан бол — хураамж хураасан эрх бүхий байгууллагад хүсэлт гаргана. Хураамжийн биелэлтэд Үндэсний татварын алба хяналт тавьдаг (Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 42).
Алхам 5: Шийдвэрийг хүлээх
Эрх бүхий байгууллага гомдлыг хүлээн авсан өдрөөс хойш ажлын 14 өдрийн дотор хянан шийдвэрлэнэ (Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 45). Шүүхээс хураасан хураамжийн талаар гарсан гомдлыг Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн дагуу дээд шатны шүүх хянан шийдвэрлэнэ.
Алхам 6: Шийдвэрт гомдол гаргах
Хэрэв хүсэлтийг хангахгүй шийдвэр гарвал хураамж төлснөөс хойш 14 хоногийн дотор эрх бүхий байгууллага болон шүүхэд гомдол гаргах эрхтэй (Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 45).
Шаардлагатай баримтын жагсаалт
Хураамж буцаах хүсэлтэд дараах баримтыг хавсаргах нь зүйтэй:
- Хураамж төлсөн баримт (квитанц, гүйлгээний хуулга);
- Иргэний үнэмлэхний хуулбар;
- Хураамж буцаах үндэслэлийг нотлох баримт:
- Шүүхийн захирамж (нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзсан, гомдлоос татгалзсан тухай);
- Үйлчилгээ үзүүлэхээс татгалзсан байгууллагын хариу;
- Хураамжаас чөлөөлөгдөх үндэслэлийг нотлох баримт;
- Хураамж буцаах хүсэлт (гарын үсэгтэй);
- Хуулийн этгээд бол улсын бүртгэлийн гэрчилгээний хуулбар, итгэмжлэл.
Шүүхийн практик
Шүүхийн практикт хураамж буцаах асуудал хэд хэдэн хэлбэрээр гарч ирдэг.
Илүү төлсөн хураамжийг буцаах. Нэхэмжлэлийн үнийн дүн өөрчлөгдсөн, эсхүл шүүх хураамжийг буруу тооцсоны улмаас илүү төлсөн хураамжийг буцаан олгох шийдвэр хэд хэдэн хэрэгт гарсан. Тухайлбал, давж заалдах шатны шүүх улсын тэмдэгтийн хураамжийг буруу хуваарилсан тул илүү төлсөн 70,200 төгрөгийг нэхэмжлэгчид буцаан олгохоор шийдвэрлэсэн байдаг (Тогтоол #3379). Мөн нэхэмжлэлийн шаардлагын хэмжээ буурснаас илүү төлсөн хураамжийг буцаах асуудлыг хяналтын шатны шүүх хянаж шийдвэрлэсэн (Тогтоол #9758).
Нэхэмжлэлээс татгалзсан үед хураамж буцаах. Нэхэмжлэгч нэхэмжлэлийн шаардлагын зарим хэсгийг татан авсан тохиолдолд тухайн хэсэгт ногдох хураамжийг буцаах эсэх асуудал маргаан болдог. Хяналтын шатны шүүх нэхэмжлэлээс татгалзсан, шаардлагаа багасгасан тохиолдолд хураамжийг буцаан олгохгүй гэсэн зохицуулалтыг баримталсан (Тогтоол #6087).
Хураамж төлөхөөс чөлөөлөгдсөн иргэний хураамж. Тэтгэвэр, тэтгэмжийн талаар гаргасан нэхэмжлэл нь хураамжаас чөлөөлөгддөг тул ийм нэхэмжлэлд хураамж хураасан бол буцаан олгох үндэслэл болно (Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 41).
Хураамжийг улсын орлогод үлдээх шийдвэр. Зарим тохиолдолд шүүх хураамжийг буцаахгүйгээр улсын орлогод үлдээх шийдвэр гаргадаг. Тухайлбал, хяналтын журмаар гаргасан гомдлыг хангахгүй орхисон тохиолдолд гомдол гаргагчийн төлсөн хураамжийг улсын орлогод хэвээр үлдээсэн шийдвэрүүд байдаг (Тогтоол #10971, Тогтоол #10980).
Түгээмэл асуултууд
Улсын тэмдэгтийн хураамжийг ямар тохиолдолд буцаан олгох вэ?
Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай хуулийн 44.1 дүгээр зүйлд дөрвөн үндэслэл заасан: тогтоосон хэмжээнээс илүү хураасан, хуулиар чөлөөлөхөөр заасан үйлчилгээнээс хураасан, үйлчилгээ үзүүлэхээс татгалзсан, данс андуурч өөр төрлийн төлбөр хийгдсэн. Үүнээс гадна шүүх нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзсан, давж заалдах гомдлоос татгалзсан зэрэг тохиолдолд Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулиар буцаан олгохыг зохицуулсан.
Хураамж буцаах хүсэлтийг хаана гаргах вэ?
Хураамжийг хэн хураасан байгууллагаас хамаарна. Шүүхээс хураасан хураамжийг тухайн хэргийг хянан шийдвэрлэсэн шүүх шүүгчийн захирамжаар буцаана. Шүүхээс бусад байгууллага, тухайлбал нотариат, иргэний бүртгэл, зөвшөөрөл олгосон байгууллагаас хураасан хураамжийг эрх бүхий байгууллагад хүсэлт гаргаж шийдвэрлүүлнэ. Хураамжийн биелэлтэд Үндэсний татварын алба хяналт тавьдаг.
Хураамж буцаах хүсэлтэд ямар баримт хавсаргах вэ?
Хураамж төлсөн баримт буюу баримт бичиг, иргэний үнэмлэх, хураамж буцаах үндэслэлийг нотлох баримт, тухайлбал шүүхийн захирамж, нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзсан захирамж, үйлчилгээ үзүүлэхээс татгалзсан хариу зэргийг хавсаргана. Хүсэлтэд буцаан авах мөнгөн дүн, төлсөн огноо, баримтын дугаарыг тодорхой бичнэ.
Хураамж буцаах хүсэлтийг хэдэн хоногийн дотор гаргах вэ?
Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай хуулийн 45.1 дүгээр зүйлд хураамжтай холбогдсон гомдлыг хураамж төлснөөс хойш 14 хоногийн дотор эрх бүхий байгууллага болон шүүхэд гаргах эрхтэй гэж заасан. Эрх бүхий байгууллага гомдлыг хүлээн авсан өдрөөс хойш ажлын 14 өдрийн дотор хянан шийдвэрлэнэ.
Хураамж буцаах шийдвэр гарвал мөнгө хэзээ олгох вэ?
Шүүх нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзсан бол шүүгчийн захирамжаар хураасан хэмжээгээр буцаана. Давж заалдах гомдлоос татгалзсан тохиолдолд тухайн шатны шүүгч гомдлыг гаргаагүйд тооцож, төлсөн хураамжийг буцаан олгох захирамж гаргана. Захирамж гарсны дараа холбогдох байгууллага төсвийн данснаас мөнгө шилжүүлэх ажиллагааг гүйцэтгэнэ.
Дүгнэлт
Улсын тэмдэгтийн хураамжаа буцаан авахын тулд дараахь зүйлийг санаарай:
- Буцаах үндсэн дөрвөн тохиолдлыг сайн мэдэж, өөрийн нөхцөл аль үндэслэлд хамаарахыг тодорхойл.
- Хураамж төлсөн баримтаа заавал хадгалж, хүсэлтдээ хавсарга.
- Хүсэлтийг зөв байгууллагад гарга — шүүхээс хураасан бол шүүхэд, бусад байгууллагаас хураасан бол тухайн байгууллагад.
- Хугацааг анхаар — гомдлыг хураамж төлснөөс хойш 14 хоногийн дотор гаргах эрхтэй.
- Шийдвэр гарсны дараа мөнгө буцаан олгох ажиллагааг хянаж, шаардлагатай бол гомдол гарга.
Хураамж буцаах асуудал нь баримт бичгийн бүрэн бүтэн байдал, хугацааны нарийн мөрдөлтөөс ихээхэн хамаардаг тул хүсэлтээ гаргахаас өмнө холбогдох хуулийн заалтыг нягтлан шалгахыг зөвлөж байна.