Ямар нэхэмжлэл улсын тэмдэгтийн хураамжаас чөлөөлөгдөх вэ: баримт ба хүсэлт
Улсын тэмдэгтийн хураамжаас чөлөөлөх үндэслэл, төлбөрийн чадваргүй байдлыг нотлох баримт, шүүгчид гаргах хүсэлтийн загвар, шүүхийн практикийг тоймлон тайлбарлав.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Улсын тэмдэгтийн хураамжаас чөлөөлөгдөх гол үндэслэл нь нэхэмжлэгч төлбөрийн чадваргүй болохыг тайлбар болон бусад нотлох баримтаар шүүхэд тогтоолгох, эсхүл хуульд тусгайлан заасан тохиолдолд (жишээ нь, эрүүгийн хэрэгт гаргасан иргэний нэхэмжлэл) хураамж төлөх үүрэг үүсэхгүй байх явдал юм. Өөрөөр хэлбэл, чөлөөлөлт нь автоматаар үүсдэггүй — ихэнх тохиолдолд та шүүгчид бичгээр хүсэлт гаргаж, баримтаар нотлох шаардлагатай. Энэ нийтлэлд чөлөөлөх эрх зүйн үндэслэл, ямар баримт цуглуулах, хүсэлтээ хэрхэн зөв гаргах, шүүхийн практик юу харуулж байгааг алхам алхмаар тайлбарлав.
Оршил: Хураамж гэж юу вэ, яагаад чөлөөлөх нь чухал вэ
Улсын тэмдэгтийн хураамж гэдэг нь шүүхээс эрх зүйн маргааныг шийдвэрлэхтэй холбогдсон үйлчилгээ үзүүлсний төлөө зохигчоос төлж байгаа мөнгөн хөрөнгө юм. Үүнийг урьдчилан нэхэмжлэгч төлөх бөгөөд нэхэмжлэл хангагдсан тохиолдолд хариуцагчаар нөхөн төлүүлэн нэхэмжлэгчид буцаан олгоно (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 57).
Практикт олон иргэн орлого багатай, ажилгүй, эсвэл гэр бүлийн хүнд нөхцөл байдлаас шалтгаалан хураамж төлж чадахгүй байдаг. Ийм тохиолдолд хууль тэдэнд шүүхэд хандах эрхээ хэрэгжүүлэх боломжийг олгохын тулд хураамжаас чөлөөлөх механизмыг тогтоосон. Гол анхаарах зүйл нь: чөлөөлөлт автоматаар биш, хүсэлт, нотлох баримтын үндсэн дээр шүүгчийн шийдвэрээр бий болдог.
Хууль зүйн үндэслэл
1. Хураамжийн хэмжээ, түүнийг тодорхойлох
Шүүхэд гаргах нэхэмжлэлийн хураамжийн хэмжээг Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай хуулиар зохицуулна. Эд хөрөнгийн чанартай, үнэлж болох нэхэмжлэлд нэхэмжлэлийн үнийн дүнгээс хамаарч хувь хэмжээгээр, эд хөрөнгийн бус болон үнэлэх боломжгүй нэхэмжлэлд тогтмол хэмжээгээр тооцдог (Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 7). Тухайлбал, эд хөрөнгийн бус нэхэмжлэлд 70,200 төгрөг байхаар заасан нь шүүхийн практикт олонтаа харагддаг.
Хураамжийг бэлэн болон бэлэн бус хэлбэрээр төлж, энэ тухай баримтыг нэхэмжлэлийн хамт ирүүлэх үүрэгтэй (Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 42).
2. Чөлөөлөх үндэслэл — Захиргааны хэргийн жишээ
Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуульд чөлөөлөх механизмыг илүү тодорхой тусгасан: нэхэмжлэгч төлбөрийн чадваргүй болох нь түүний тайлбар, бусад нотлох баримтаар тогтоогдсон болон хуульд заасан бусад үндэслэл байвал Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай хуульд заасны дагуу шүүгч улсын тэмдэгтийн хураамжаас чөлөөлж, захирамж гаргана (Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 49).
Энэ заалт нь чөлөөлөлтийн хоёр үндсэн сувгийг тодорхой харуулж байна:
- Төлбөрийн чадваргүй байдал — тайлбар болон бусад нотлох баримтаар тогтоогдох;
- Хуульд заасан бусад үндэслэл — тухайлбал, тодорхой ангиллын нэхэмжлэл хуулиар шууд чөлөөлөгдсөн байх.
3. Хуульд шууд заасан чөлөөлөлт — эрүүгийн хэрэгт гаргасан иргэний нэхэмжлэл
Хамгийн тод жишээ нь эрүүгийн хэрэгт гаргасан иргэний нэхэмжлэл юм. Гэмт хэргийн улмаас учирсан эд хөрөнгийн болон эд хөрөнгийн бус хохирлыг нөхөн төлүүлэх, сэргээлгэхээр шаардлага тавьж байгаа хүн, хуулийн этгээдийг иргэний нэхэмжлэгч гэнэ. Эрүүгийн хэрэгт гаргасан иргэний нэхэмжлэл нь улсын тэмдэгтийн хураамжаас чөлөөлөгдөнө (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 8.5).
Гэхдээ анхаарах нэг чухал нюанс бий: гэмт хэргийн улмаас учирсан хохиролтой холбогдолтой нэхэмжлэлийг тухайн эрүүгийн хэрэг шийдвэрлэгдээгүй байхад иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх ажиллагааны журмаар шийдвэрлэхийг хориглоно (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 8.5). Өөрөөр хэлбэл, чөлөөлөлт нь зөвхөн эрүүгийн хэргийн хүрээнд гаргасан иргэний нэхэмжлэлд хамаарна; ижил хохирлыг тусад нь иргэний нэхэмжлэлээр нэхэмжилбэл чөлөөлөлт хэрэглэгдэхгүй байж болно.
4. Хураамжийг буцаан олгох үндэслэл
Чөлөөлөлттэй нягт холбоотой асуудал нь буруу хураасан хураамжийг буцаах явдал юм. Тэмдэгтийн хураамжийг дараахь тохиолдолд буцаан олгоно:
- тогтоосон хэмжээнээс илүү хураасан;
- хуульд чөлөөлөхөөр заасан үйлчилгээнээс хураасан;
- үйлчилгээ үзүүлэхээс татгалзсан;
- данс андуурагдсанаас өөр төрлийн төлбөр хийгдсэн (Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 44).
Мөн нэхэмжлэлээсээ татгалзсан зарим тохиолдолд төлсөн хураамжийн тодорхой хэсгийг буцаан олгодог (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 59).
Чөлөөлөлтийн замыг харуулсан диаграм
Практик алхамууд: Хүсэлтээ хэрхэн зөв гаргах вэ
Алхам 1. Чөлөөлөх үндэслэлээ тодорхойлох
Эхлээд та аль сувгаар чөлөөлөгдөхөө тодорхойлох хэрэгтэй:
- Төлбөрийн чадваргүй байдлаар — орлого бага, ажилгүй, тэтгэвэр, тэтгэмжид амьдардаг, асрамжид хүүхэд, өвчтэй гэр бүлийн гишүүн байгаа зэрэг нөхцөл;
- Хуульд шууд заасан үндэслэлээр — жишээ нь, эрүүгийн хэрэгт гаргасан иргэний нэхэмжлэл.
Алхам 2. Нотлох баримтаа цуглуулах
Төлбөрийн чадваргүй байдлаа дараах баримтаар нотлож болно:
- Орлогын тодорхойлолт — ажил олгогч, тэтгэвэр, тэтгэмжийн байгууллагаас;
- Ажилгүйдлийн тодорхойлолт — хөдөлмөрийн байгууллагаас;
- Гэр бүлийн бүрэлдэхүүний тодорхойлолт — асрамжид байгаа хүүхэд, өндөр настан, хөгжлийн бэрхшээлтэй гишүүн байгаа эсэх;
- Эрүүл мэндийн баримт — өвчний онош, эмчилгээний зардлын баримт;
- Зээл, өрийн баримт — банкны хуулга, зээлийн төлбөрийн хуваарь;
- Бусад зардлын баримт — орон сууц, нийтийн үйлчилгээ, тээврийн зардал.
Эдгээр нь шүүгчид төлбөрийн чадваргүй байдлыг бодитойгоор харуулах баримт болно. Хуульд "тайлбар, бусад нотлох баримтаар тогтоогдсон" гэж заасан тул зөвхөн амаар тайлбарлахаас илүү бичгээр, баримттай хандах нь үр дүнтэй.
Алхам 3. Хүсэлтийг бичгээр гаргах
Хүсэлтэд дараах зүйлийг тусгах нь зүйтэй:
- Хүсэлт гаргагчийн мэдээлэл — овог, нэр, хаяг, холбоо барих утас;
- Хэргийн нэр, дугаар (хэрэв нэхэмжлэл аль хэдийн бүртгэгдсэн бол);
- Нэхэмжлэлийн товч агуулга, шаардлагын дүн;
- Хураамжийн хэмжээ, түүнийг төлөх боломжгүй байгаа шалтгаан;
- Чөлөөлөх хүсэлт — "улсын тэмдэгтийн хураамжаас чөлөөлөхийг хүсэж байна" гэсэн тодорхой өгүүлбэр;
- Хавсаргасан баримтын жагсаалт;
- Огноо, гарын үсэг.
Хүсэлтийг нэхэмжлэлийн бүрдүүлбэрийн дагуу — нэхэмжлэлийн хамт хавсарган ирүүлэх нь зүйтэй. Учир нь нэхэмжлэлд улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт, эсхүл уг хураамжаас чөлөөлүүлэх тухай хүсэлт-ийг хавсаргана (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 62). Захиргааны хэрэгт ч мөн адил "улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт, эсхүл чөлөөлөгдөх хүсэлт, түүнийг нотлох баримт" нэхэмжлэлд тусгагдана (Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 52).
Алхам 4. Шүүгчийн захирамжийг хүлээх
Хүсэлтийг хэргийг хянан шийдвэрлэх шүүгч хянаж, чөлөөлөх эсэх талаар захирамж гаргана (Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 49). Хүсэлт хангагдаагүй тохиолдолд хураамжаа хуульд заасан хугацаанд төлөх шаардлагатай болно.
Хэрэв нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзсан бол хураамжийг хураасан хэмжээгээр нэхэмжлэгчид шүүгчийн захирамжаар буцаан олгоно (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 59).
Шүүхийн практик: Юу анхаарах вэ
Шүүхийн шийдвэрүүдээс харахад чөлөөлөлт, хураамжийн хуваарилалт нь дараах хэв маягтай байдаг:
- Нэхэмжлэл хэрэгсэхгүй болсон тохиолдолд нэхэмжлэгчийн урьдчилан төлсөн хураамж улсын орлогод хэвээр үлддэг нь олон шийдвэрт тусгагдсан. Жишээ нь, нэхэмжлэлийг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгож, улсын тэмдэгтийн хураамжид төлсөн 70,200 төгрөгийг улсын орлогод хэвээр үлдээсэн шийдвэрүүд байна (Тогтоол #10444, Тогтоол #9722).
- Нэхэмжлэл хангагдсан тохиолдолд эсрэгээр хариуцагчаас хураамжийг гаргуулж нэхэмжлэгчид олгодог. Жишээ нь, нэхэмжлэлийн шаардлага хангагдсаны үндсэн дээр хариуцагчаас 70,200 төгрөгийг гаргуулж нэхэмжлэгчид олгосон шийдвэр бий (Тогтоол #9680, Тогтоол #10444).
- Нэхэмжлэлээс татгалзсан тохиолдолд хураамжийг ихэвчлэн буцаан олгодоггүй, харин тодорхой нөхцөлд (жишээ нь, хариуцагч шаардлагыг сайн дураараа биелүүлсний улмаас татгалзсан) тавин хувийг буцаан олгодог (Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, 59). Практикт нэхэмжлэлээс татгалзсаныг баталж, хураамжийг улсын орлогод хэвээр үлдээсэн, эсхүл тодорхой хэсгийг нь буцаан олгосон шийдвэрүүд байна (Тогтоол #169452, Тогтоол #177533).
Мөн нэхэмжлэлийн агуулга нь гэмт хэргийн улмаас учирсан хохирлыг арилгуулах нэхэмжлэл биш байсан тул улсын тэмдэгтийн хураамжаас чөлөөлөх үндэслэлгүй гэж үзсэн шийдвэр байдаг (Тогтоол #36077). Энэ нь чөлөөлөлтийн хүрээг зөв тодорхойлох шаардлагатайг харуулж байна.
Түгээмэл асуултууд
Төлбөрийн чадваргүй гэдгээ хэрхэн нотлох вэ?
Өөрийн тайлбар, орлогын тодорхойлолт, ажилгүйдлийн тодорхойлолт, тэтгэвэр, тэтгэмжийн баримт, асрамжид байгаа хүүхэд, өвчтэй гэр бүлийн гишүүний баримт, банкны хуулга, зээлийн төлбөрийн баримт зэргээр шүүхэд тогтоолгоно. Эдгээр нь шүүгчид хүсэлтийн хамт ирүүлэх нотлох баримт болно.
Хүсэлтийг нэхэмжлэлийн хамт өгөх үү, тусдаа өгөх үү?
Нэхэмжлэлийн бүрдүүлбэрт улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт эсхүл чөлөөлүүлэх тухай хүсэлтийг хавсаргана. Тиймээс хүсэлтийг нэхэмжлэлтэйгээ хамт, бичгээр гаргаж, нотлох баримтаа хавсаргах нь зүйтэй.
Чөлөөлөх эсэхийг хэн шийдвэрлэх вэ?
Хэргийг хянан шийдвэрлэх шүүгч хүсэлтийг хянаж, чөлөөлөх эсэх талаар захирамж гаргана. Хүсэлт хангагдаагүй тохиолдолд хураамжаа тогтоосон хугацаанд төлөх шаардлагатай болно.
Эрүүгийн хэрэгт гаргасан иргэний нэхэмжлэл хураамж төлөх үү?
Үгүй. Гэмт хэргийн улмаас учирсан эд хөрөнгийн болон эд хөрөнгийн бус хохирлыг нөхөн төлүүлэхээр эрүүгийн хэрэгт гаргасан иргэний нэхэмжлэл улсын тэмдэгтийн хураамжаас чөлөөлөгдөнө. Харин хохирлыг иргэний журмаар тусад нь нэхэмжилбэл чөлөөлөлт хэрэглэхгүй байж болно.
Хураамжийг буруу төлсөн бол буцаан авах боломжтой юу?
Тийм. Тогтоосон хэмжээнээс илүү хураасан, чөлөөлөх ёстой үйлчилгээнээс хураасан, үйлчилгээ үзүүлэхээс татгалзсан, данс андуурсан тохиолдолд буцаан олгоно. Мөн хүсэлтээсээ татгалзсан зарим тохиолдолд төлсөн хураамжийн тодорхой хэсгийг буцаан олгодог.
Дүгнэлт
Улсын тэмдэгтийн хураамжаас чөлөөлөгдөх асуудал нь хуульд заасан үндэслэл, бичгээр гаргасан хүсэлт, бодит нотлох баримт гэсэн гурван тулгуур дээр тогтдог. Гол дүгнэлтүүдийг товчлохвол:
- Төлбөрийн чадваргүй байдал нь тайлбар болон баримтаар тогтоогдсон тохиолдолд шүүгч чөлөөлж, захирамж гаргана. Үүнийг амаар бус, бичгээр, орлого, ажилгүйдэл, гэр бүлийн нөхцөл, зардлын баримтаар нотлох нь чухал.
- Эрүүгийн хэрэгт гаргасан иргэний нэхэмжлэл хуулиар шууд чөлөөлөгддөг — гэхдээ энэ нь зөвхөн эрүүгийн хэргийн хүрээнд гаргасан нэхэмжлэлд хамаарна.
- Хүсэлтээ нэхэмжлэлийн хамт, бүрдүүлбэрийн дагуу гаргаж, хавсаргах баримтаа бүрэн жагсаах нь зүйтэй.
- Хураамжийг буруу төлсөн, чөлөөлөх ёстой байсан бол буцаан олгох эрхтэй.
Практик зөвлөмж: хүсэлт гаргахаасаа өмнө холбогдох шүүхийн захиргааны ажилтнаас тухайн шүүхэд хүсэлт хүлээн авах журам, шаардагдах баримтын жагсаалтыг лавлаж, бүрдүүлбэрээ бүрэн гүйцэд хангасан эсэхийг шалгаарай. Ингэснээр хүсэлт хүлээн авахаас татгалзах, хугацаа хэтрэх эрсдэлийг бууруулна.