Цалингийн орлогыг нийгмийн даатгалд буруу тайлагнасан бол тэтгэмжээ хэрхэн дахин бодуулах вэ?
Ажил олгогч цалингийн орлогыг нийгмийн даатгалд буруу, дутуу тайлагнасан бол шимтгэлээ нөхөн төлүүлж, тэтгэвэр, тэтгэмжээ хуульд заасны дагуу дахин бодуулах алхмыг тайлбарлав.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Оршил
Ажил олгогч таны цалингийн орлогыг нийгмийн даатгалд буруу, дутуу тайлагнасан бол таны тэтгэвэр, тэтгэмж бодит орлогоос тань доогуур бодогдох эрсдэлтэй. Хамгийн чухал шийдэл нь: нэгд, нийгмийн даатгалын байгууллагад хандан шимтгэл ногдох орлогын бүртгэлээ шалгуулж, дутуу шимтгэлийг ажил олгогчоор нөхөн төлүүлэх; хоёрт, шимтгэл төлсөн хугацаа, цалин хөлс, төлсөн шимтгэлийн хэмжээ өөрчлөгдсөн үндэслэлтэй болсон тул тэтгэвэр, тэтгэмжээ дахин бодуулах өргөдөл гаргах юм. Нийгмийн даатгалын шимтгэлийг нөхөн төлүүлэхэд хөөн хэлэлцэх хугацаа хэрэгжихгүй гэдгийг санах нь чухал.
Энэ нийтлэлд та ямар хуулийн үндэслэлд тулгуурлаж, ямар дарааллаар, ямар баримт бичигтэй хандах, ямар хугацаанд шийдвэрлүүлэх, санал нийлэхгүй бол хаана хандах зэргийг алхам алхмаар тайлбарлав.
Хууль зүйн үндэслэл
Шимтгэл ногдох орлогын бүрэлдэхүүн
Нийгмийн даатгалын шимтгэл ногдох орлогод цалин хөлс, түүнтэй адилтгах орлогыг хамааруулна. Үүнд хөдөлмөрийн гэрээгээр тохирсон цалин, ажил гүйцэтгэх, хөлсөөр ажиллах гэрээний хөлс, мөнгөн хэлбэрээр олгосон хоол, унаа, орон сууцны төлбөр, шагнал, урамшуулал зэрэг багтана. Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 19-д энэ бүрэлдэхүүнийг нарийвчлан заасан.
Мөн шимтгэл ногдох сарын цалин хөлс, түүнтэй адилтгах орлогын доод хэмжээ нь тухайн үед мөрдөж байгаа сарын хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээнээс багагүй байх ёстой. Харин дээд хэмжээ нь албан журмаар даатгуулагчийн хувьд сарын хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 10 дахин нэмэгдүүлсэнтэй тэнцэнэ.
Дутуу, буруу тайлагнасан шимтгэлийг нөхөн төлүүлэх
Ажил олгогч шимтгэл ногдох цалин хөлсний сан, түүнтэй адилтгах орлогыг нуусан буюу хэмжээг нь санаатайгаар бууруулсан, эсхүл хугацаанд нь төлөөгүй, дутуу төлсөн бол нийгмийн даатгалын шимтгэлийг нөхөн төлүүлнэ. Үүнийг Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 24-т заасан. Нөхөн төлүүлэхдээ шимтгэл ногдох орлогод хуулиар тогтоосон итгэлцүүр хэрэглэнэ.
Дутуу шимтгэлийг тайлагнах, нөхөн төлүүлэх харилцааг Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 25-д зохицуулсан. Шимтгэл ногдох орлогыг нуусан, хэмжээг нь санаатайгаар бууруулсан, буруу тодорхойлсон, шимтгэлийг дутуу төлсөн зөрчлийг нийгмийн даатгалын улсын байцаагч актаар тогтоож, тайланг ажил олгогчоор нөхөн гаргуулна.
Хөөн хэлэлцэх хугацаа хэрэгжихгүй
Шимтгэлийг нөхөн төлүүлэх, түүнд тооцсон алданги, торгуулийг төлүүлэх, хуурамч баримт бичгээр илүү тэтгэвэр, тэтгэмж авсан бол буцаан төлүүлэх зэрэг тохиолдолд хөөн хэлэлцэх хугацаагүй. Үүнийг НИЙГМИЙН ДААТГАЛЫН ЕРӨНХИЙ ХУУЛЬ /Шинэчилсэн найруулга/, 31-д тодорхой заасан. Энэ нь хэдэн жилийн өмнөх зөрчил байсан ч нөхөн төлүүлэх, тэтгэмжээ залруулах боломж хэвээр байна гэсэн үг.
Тэтгэврийн хэмжээг дахин тогтоох үндэслэл
Тэтгэврийг нь тогтооход баримталсан шимтгэл төлсөн хугацаа болон цалин хөлс, түүнтэй адилтгах орлого, төлсөн шимтгэлийн хэмжээ өөрчлөгдөх үндэслэлтэй бол тэтгэврийн хэмжээг өөрчлөн тогтооно. Мөн тэтгэвэр тогтоолгосноос хойш албан журмаар шимтгэл төлсөн бол нэмэгдүүлэн олгоно. Эдгээрийг Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 25-д заасан.
Тэтгэвэр тогтоолгох сарын дундаж цалин хөлсийг тодорхойлохдоо шимтгэл төлсөн сүүлийн 20 жилийн доторх дараалсан 5 жилийн орлогын нийлбэрийг 60-д хувааж бодно. Энэ журмыг Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 20-д тусгасан.
Тэтгэмжийн хэмжээг дахин бодох
Хөдөлмөрийн чадвар түр алдсаны тэтгэмжийг шимтгэл төлсөн сүүлийн дараалсан гурван сарын цалин хөлс, түүнтэй адилтгах орлогын дунджаас шимтгэл төлсөн хугацааг харгалзан тодорхой хувиар бодно (Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 4). Жирэмсний болон амаржсаны тэтгэмжийг өмнөх сүүлийн 12 сарын орлогын дунджаас 100 хувиар (Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 7), ажилгүйдлийн тэтгэмжийг сүүлийн 9 сарын орлогын дунджаас бодно (Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10). Тиймээс шимтгэл ногдох орлогын бүртгэл залруулбал эдгээр тэтгэмжийн хэмжээ ч дахин бодогдох үндэслэл болно.
Илүү авсан тэтгэмжийг буцаан төлүүлэх, суутгал хийх харилцааг Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 16-д зохицуулсан.
Даатгуулагчийн эрх
Таны гарт хууль тодорхой эрх олгосон. Шимтгэл төлсөн цалин хөлс, орлого, төлсөн шимтгэлийн хэмжээ, хугацааны талаарх мэдээллийг цахим, цаасан хэлбэрээр авах, шимтгэл ногдуулалт, төлөлтийн үндэслэлийг шалгуулахаар хүсэлт гаргах эрхтэй. Ажил олгогчийн буруугаас шимтгэл дутуу төлөгдсөний улмаас тэтгэвэр, тэтгэмжээ бүрэн аваагүй бол учирсан хохирол, эрхээ сэргээлгэхэд гарсан зардлыг ажил олгогчоор төлүүлэх эрхтэй. Эдгээрийг Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 33-т заасан. Мөн хөдөлмөрийн тухай хуулиар ажилтан нийгмийн даатгалын шимтгэл төлөлт, баталгаажилтад хяналт тавьж, буруу, дутуу бичилт, алдааг залруулахыг шаардах эрхтэй (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 42).
Практик алхамууд
Дараах дарааллаар ажиллах нь хамгийн үр дүнтэй.
1. Бүртгэлээ шалгах
Нийгмийн даатгалын байгууллагаас өөрийн шимтгэл төлсөн цалин хөлс, орлого, шимтгэлийн хэмжээ, хугацааны талаарх мэдээллийг цахим эсвэл цаасан хэлбэрээр гаргуулж авна. Энэ эрхийг Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 33-т заасан. Бодит авсан цалинтайгаа харьцуулж, зөрүүг тодорхойлно.
2. Баримт бичгээ цуглуулах
- Хөдөлмөрийн гэрээ, тушаал, цалингийн хуудас, банкны хуулга
- Ажилласан хугацааг нотлох баримт бичиг
- Нийгмийн даатгалын байгууллагаас авсан шимтгэлийн мэдээлэл
3. Нийгмийн даатгалын байгууллагад хандах
Харьяалагдах нийгмийн даатгалын байгууллагад зөрчлийн талаар мэдээлж, шалгалт хийлгэх хүсэлт гаргана. Ажил олгогчийн зөрчлийн талаар мэдээлэх нь даатгуулагчийн үүрэг гэдгийг Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 33-т тусгасан. Шалгалтыг нийгмийн даатгалын улсын байцаагч хийж, зөрчил илэрвэл акт тогтооно (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 38).
4. Нөхөн төлөлтийг баталгаажуулах
Улсын байцаагчийн актаар тогтоосон дутуу шимтгэл, алдангийг ажил олгогч нөхөн төлнө (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 24, 30). Ингэснээр таны нэрийн данс, шимтгэл төлсөн хугацааны бүртгэл залруулагдана.
5. Тэтгэвэр, тэтгэмжээ дахин бодуулах өргөдөл гаргах
Бүртгэл залрагдсаны дараа нийгмийн даатгалын байгууллагад тэтгэвэр, тэтгэмжийн хэмжээг өөрчлөн тогтоох өргөдлийг баримт бичгийн хамт гаргана.
6. Хугацааг анхаарах
- Тэтгэвэр: өргөдөл, баримт бичгийг хүлээн авснаас хойш 20 хоногийн дотор шийдвэрлэнэ (Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 22).
- Тэтгэмж: хөдөлмөрийн чадвар түр алдсаны, жирэмсний болон амаржсаны, ажилгүйдлийн тэтгэмжийн асуудлыг 14 хоногийн дотор шийдвэрлэнэ (Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 15).
- Өөрчлөлт эхлэх өдөр: тэтгэврийн хэмжээг өөрчлөх өргөдлийг тухайн сарын 15-ны өмнө хүлээн авбал мөн сарын 1-ний өдрөөс, 15-ны дараа хүлээн авбал дараа сарын 1-ний өдрөөс эхлэн олгоно (Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 23).
Шүүхийн практик
Энэ асуудлаарх шүүхийн шийдвэрийн тодорхой жишээг бидэнд ирүүлсэн эх сурвалжийн жагсаалтад оруулаагүй тул тодорхой хэргийг ишлэх боломжгүй. Ерөнхийдөө:
- Нийгмийн даатгалын улсын байцаагчийн актаар тогтоосон нөхөн төлөлт, алдангийн маргааныг эхлээд салбар зөвлөл, дараа нь төв зөвлөл хянан шийдвэрлэх бөгөөд төв зөвлөлийн шийдвэрийг эс зөвшөөрвөл шүүхэд хандана (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 42).
- Ажил олгогчийн буруугаас тэтгэвэр, тэтгэмжээ бүрэн аваагүй бол учирсан хохирлыг ажил олгогчоор төлүүлэх эрх хуулиар баталгаажсан (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 33).
Тодорхой хэргийн шийдвэрийг харахыг хүсвэл шүүхийн шийдвэрийн нэгдсэн сангаас нийгмийн даатгалын шимтгэл нөхөн төлүүлэх, тэтгэвэр дахин бодох асуудлаарх хэргийг хайж үзэх боломжтой.
Түгээмэл асуултууд
Ажил олгогч миний цалинг дутуу тайлагнасан бол нийгмийн даатгалын шимтгэлийг хэн нөхөн төлөх вэ?
Шимтгэл ногдох цалин хөлсний санг нуусан, хэмжээг нь санаатайгаар бууруулсан бол нөхөн төлөх үүрэг нь ажил олгогчид ноогдоно. Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 24, 44-т зааснаар ажил олгогч нөхөн шимтгэл төлөхөөс гадна алданги хүлээнэ. Энэ тохиолдолд хөөн хэлэлцэх хугацаа хэрэгжихгүй.
Тэтгэвэр, тэтгэмжээ дахин бодуулах хүсэлтээ хаана, хэдэн хугацаанд шийдвэрлүүлэх вэ?
Харьяалагдах нийгмийн даатгалын байгууллагад цаасан эсвэл цахим хэлбэрээр өргөдөл гаргана. Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 22-т зааснаар өргөдөл, баримт бичгийг хүлээн авснаас хойш 20 хоногийн дотор шийдвэрлэнэ. Тэтгэмжийн хувьд хөдөлмөрийн чадвар түр алдсаны, жирэмсний, ажилгүйдлийн тэтгэмжийг 14 хоногийн дотор шийдвэрлэхээр заасан.
Дахин бодуулсан тэтгэвэр, тэтгэмжийг хэзээс эхлэн олгох вэ?
Тэтгэврийн хэмжээг өөрчлөх өргөдөл, баримт бичгийг тухайн сарын 15-ны өдрөөс өмнө хүлээн авсан бол мөн сарын 1-ний өдрөөс, 15-ны өдрөөс хойш хүлээн авсан бол дараа сарын 1-ний өдрөөс эхлэн өөрчлөгдсөн тэтгэврийг олгоно. Өмнөх хугацааны зөрүүг нөхөн олгох асуудлыг нийгмийн даатгалын байгууллага тэтгэвэр тогтоосон үндэслэлтэй холбон шийдвэрлэнэ.
Нийгмийн даатгалын байгууллагын шийдвэртэй санал нийлэхгүй бол хаана хандах вэ?
Эхлээд салбар зөвлөлд, түүний шийдвэрийг үндэслэлгүй гэж үзвэл төв зөвлөлд, төв зөвлөлийн шийдвэрийг үндэслэлгүй гэж үзвэл шүүхэд хандана. Ажил олгогчийн буруугаас хохирсон бол учирсан хохирол, эрхээ сэргээлгэхэд гарсан зардлыг ажил олгогчоор төлүүлэх эрхтэй.
Ажил олгогч цалингийн санг нуусан бол ямар хариуцлага хүлээх вэ?
Нөхөн төлөх шимтгэлээс гадна төлбөл зохих шимтгэлийн 50 хувиас хэтрэхгүй хэмжээний алданги тооцно. Хэрэв нуусан орлого их хэмжээний бөгөөд шимтгэл төлөхөөс зайлсхийх зорилготой байсан бол Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 18.14-т заасан эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэж болно.
Дүгнэлт
Цалингийн орлогыг нийгмийн даатгалд буруу тайлагнасан нь таны тэтгэвэр, тэтгэмжийн хэмжээг бууруулах шууд шалтгаан болдог ч энэ байдлыг хуулийн хүрээнд залруулах бүрэн боломжтой. Гол нь:
- Бүртгэлээ шалгуулж, дутуу шимтгэлийг ажил олгогчоор нөхөн төлүүлэх — энэ тохиолдолд хөөн хэлэлцэх хугацаа хэрэгжихгүй.
- Шимтгэл төлсөн хугацаа, орлого, шимтгэлийн хэмжээ өөрчлөгдсөн үндэслэлээр тэтгэвэр, тэтгэмжээ дахин бодуулах өргөдөл гаргах.
- Шийдвэртэй санал нийлэхгүй бол салбар зөвлөл, төв зөвлөл, эцэст нь шүүх-ээр эрхээ хамгаалах.
- Ажил олгогчийн буруугаас учирсан хохирлыг ажил олгогчоор төлүүлэх эрхээ ашиглах.
Баримт бичгээ бүрэн цуглуулж, хугацааг алдалгүй хандах нь таны эрхийг хамгаалах хамгийн найдвартай зам юм.
