Оршил
Хөрөнгийн зах зээлийн шударга байдал, хөрөнгө оруулагчдын итгэлийг хамгаалахад "дотоод мэдээлэл" (insider information)-ийг хууль бусаар ашиглахгүй байх нь нэн чухал байдаг. Ялангуяа төрийн албан тушаалтнууд албан үүргийн дагуу төрийн бодлого, тендер, тусгай зөвшөөрөл эсвэл компаниудын үйл ажиллагаанд нөлөөлөхүйц шийдвэрийг нийтэд зарлахаас өмнө мэдэх боломжтой байдаг.
Төрийн албан тушаалтан ийм мэдээллийг ашиглан хувьцаа арилжаалах, эсвэл бусдад зөвлөгөө өгөх нь зөвхөн ёс зүйн асуудал биш, эрүүгийн болон иргэний хариуцлага хүлээх ноцтой зөрчил юм.
Хууль зүйн үндэслэл
Монгол Улсын хууль тогтоомжоор дотоод мэдээлэл ашиглахыг дараах байдлаар зохицуулж, хориглодог:
1. Дотоод мэдээллийн тодорхойлолт
ҮЦЗЗтХ-ийн §76.1-д зааснаар тодорхой үнэт цаасны үнэ ханшид нөлөөлөхүйц, хараахан нийтэд зарлагдаагүй байгаа мэдээллийг дотоод мэдээлэл гэнэ.
2. Дотоод мэдээлэл эзэмшигч
Төрийн албан тушаалтнууд нь ҮЦЗЗтХ-ийн §77.1.2-т заасан "албан үүргээ хэрэгжүүлэх явцдаа дотоод мэдээллийг олж авсан этгээд" гэх ангилалд шууд хамаардаг. Үүнд мэдээллийг шууд буюу шууд бусаар олж авсан эсэх нь хамаарахгүй.
3. Хориглох зүйлс
ҮЦЗЗтХ-ийн §78.1-д зааснаар дотоод мэдээлэл эзэмшигчид дараах үйлдлийг хориглоно:
- Уг мэдээллийг ашиглан арилжаанд оролцох;
- Бусдад арилжаанд оролцохыг санал болгох, ятгах;
- Албан үүргээс гадуур бусдад мэдээллийг задруулах.
4. Хариуцлага
- Иргэний хариуцлага: Учирсан хохирлыг нөхөн төлөх үүрэгтэй ҮЦЗЗтХ-ийн §81.1.
- Эрүүгийн хариуцлага: Төрийн албан тушаалтан албаны эрх мэдэл, албан тушаалын байдлаа урвуулан ашиглаж бусдад давуу байдал олгосон, хохирол учруулсан бол ЭХ-ийн §263.1-ээр шийтгүүлнэ.
- Захиргааны хариуцлага: Гэмт хэргийн шинжгүй бол Төрийн албаны тухай хуулийн дагуу албан тушаалаас халах хүртэл сахилгын шийтгэл хүлээнэ.
Процессын зураглал
Төрийн албан тушаалтан дотоод мэдээлэл ашигласан тохиолдолд хянан шалгах ажиллагаа дараах байдлаар явагдана:
Практик алхамууд: Эрсдэлээс хэрхэн сэргийлэх вэ?
Төрийн албан тушаалтан та өөрийгөө болон ойр дотны хүмүүсээ хууль зүйн эрсдэлд оруулахгүйн тулд дараах дүрмийг баримтлах ёстой:
- Ашиг сонирхлын мэдүүлэг: Хувийн ашиг сонирхлын болон хөрөнгө орлогын мэдүүлэгтээ өөрийн болон гэр бүлийн гишүүдийн эзэмшиж буй хувьцааг үнэн зөв мэдүүлэх.
- Мэдээллийн нууцлал: Албан үүргийн дагуу мэдсэн, нийтэд зарлагдаагүй мэдээллийг гэр бүл, найз нөхөддөө ч хэлэхгүй байх.
- Арилжааг хязгаарлах: Өөрийн ажиллаж буй салбар эсвэл шийдвэр гаргахад оролцож буй компаниудын хувьцааг арилжаалахгүй байх.
- Зөвлөгөө авах: Хэрэв ашиг сонирхлын зөрчил үүсэж болзошгүй гэж үзвэл Авлигатай Тэмцэх Газар (АТГ) болон байгууллагынхаа ёс зүйн хорооноос урьдчилан зөвлөгөө авах.
Шүүхийн практик
Шүүхийн практикт төрийн албан тушаалтнууд ашиг сонирхлын зөрчил гаргасан, албан тушаалаа урвуулан ашигласан тохиолдолд хатуу хариуцлага тооцдог.
Жишээ нь, Тогтоол #956-д дурдсанаар төрийн албан хаагч хувийн ашиг сонирхлын мэдүүлгээ буруу мэдүүлэх, давхар ажил эрхлэх зэрэг нь албанаас халах үндэслэл болдог. Хэдийгээр тухайн компани үйл ажиллагаа явуулаагүй байсан ч мэдүүлэх үүргээ биелүүлээгүй нь зөрчилд тооцогддог байна.
Мөн Тогтоол #884-т бусдад давуу байдал бий болгосон үйлдлийг үргэлжилсэн шинжтэй сахилгын ноцтой зөрчил гэж үзэж, албан тушаалаас халах шийдвэрийг хэвээр үлдээсэн байдаг. Энэ нь дотоод мэдээлэл задруулж бусдад ашиг олох боломж олгохтой ижил үр дагавартай юм.
Дүгнэлт
Төрийн албан тушаалтан дотоод мэдээллийг хувийн зорилгоор ашиглах нь үнэт цаасны зах зээлийн тухай хууль болон Эрүүгийн хуулиар хориглосон үйлдэл юм.
- Санхүүгийн: Олсон ашиг, учруулсан хохирлыг нөхөн төлнө.
- Захиргааны: Төрийн албанд ажиллах эрхээ хасуулж, албанаас халагдана.
- Эрүүгийн: Хорих ял хүртэл шийтгэл хүлээх эрсдэлтэй.
Иймд төрийн албан хаагчид "мэдээлэл бол хүч" гэдгийг ухамсарлаж, тэрхүү хүчийг зөвхөн нийтийн ашиг сонирхлын төлөө ашиглах хууль ёсны үүрэгтэй.