Хууль зүйн нийтлэл
Хөдөлмөрийн эрх зүй9 минут

Тэтгэвэр тогтоох шийдвэрт тооцоогүй ажилласан хугацааг хэрхэн нэмж бодуулах вэ?

Тэтгэвэр тогтоох шийдвэрт тооцоогүй ажилласан хугацааг нэмж бодуулах хууль зүйн үндэслэл, гомдол гаргах дараалал, шүүхэд хандах хугацаа, түгээмэл асуултуудыг тайлбарлав.

Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.

Чатаар асуух

Тэтгэвэр тогтоох шийдвэрт ажилласан хугацаа тооцоогүй бол эхлээд нийгмийн даатгалын байгууллагад бичгээр өргөдөл гаргаж, дараа нь салбар зөвлөл, төв зөвлөлд гомдол гаргах, хамгийн сүүлд захиргааны хэргийн шүүхэд нэхэмжлэл гаргах дарааллаар эрхээ сэргээлгэнэ. Хамгийн чухал нь тооцоогүй хугацаа нь хуульд заасан "шимтгэл төлснөөр тооцох хугацаа"-д хамаарах эсэх, мөн шимтгэлийг нөхөн төлүүлэх үндэслэл байгаа эсэхийг эхлээд тогтоох хэрэгтэй.

Энэ нийтлэлд тооцоогүй хугацааг нэмж бодуулах хууль зүйн үндэслэл, практик алхам, гомдол гаргах дараалал, шүүхэд хандах хугацааны талаар товч тайлбарлав.

Хууль зүйн үндэслэл

Ямар хугацааг шимтгэл төлснөөр тооцох вэ

Тэтгэврийн хугацаа тооцох үндсэн заалт бол Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 23 юм. Уг зүйлд дараах хугацааг нийгмийн даатгалын шимтгэл төлснөөр тооцно гэж заасан:

  • ажилтны 1991 оны 7 дугаар сарын 1-ний өдөр хүртэл хөдөлмөрийн гэрээгээр ажилласан хугацаа;
  • 1991 оны 7 дугаар сарын 1-ний өдрөөс 1995 оны 1 дүгээр сарын 1-ний өдөр хүртэл аж ахуйн нэгж, байгууллага, хоршоолол, шашны байгууллагад ажиллаж, цалин хөлсний сангаас шимтгэл төлсөн хугацаа;
  • 1995 оноос өмнө цэргийн жинхэнэ болон хугацаат цэргийн алба хаасан хугацаа;
  • тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг 10-аас доошгүй жил төлсөн, хүүхдээ зургаан нас хүртэл өсгөсөн эхийн төрүүлсэн, үрчлэн авсан хүүхэд бүрийн тоогоор нэг жил зургаан сараар тооцсон хугацаа;
  • цэргийн жинхэнэ алба хаасан нэг жилийг шимтгэл төлсөн нэг жил зургаан сараар тооцсон хугацаа;
  • 1995 оноос өмнө ажилласан, холбогдох хуулийн дагуу нөхөн тооцож баталгаажуулсан хугацаа;
  • Дипломат албаны тухай хуулийн дагуу цаг уурын хүнд нөхцөл бүхий улсад ажилласан нэг жилийг нэг жил зургаан сараар тооцсон хугацаа.

Хэрэв таны тооцоогүй хугацаа дээрх жагсаалтад хамаарах бол түүнийг нэмж бодуулах хууль зүйн үндэслэл бүрдэнэ.

Шимтгэлийг нөхөн төлүүлэх үндэслэл

Зарим тохиолдолд хугацаа тооцоогдоогүйн шалтгаан нь ажил олгогч шимтгэл төлөөгүй, дутуу төлсөн байх явдал юм. Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 24-т зааснаар дараах тохиолдолд шимтгэлийг нөхөн төлүүлнэ:

  1. ажил олгогч шимтгэл ногдох цалин хөлсний санг нуусан буюу хэмжээг санаатайгаар бууруулсан;
  2. ажил олгогч хуульд заасан хугацаанд төлөөгүй, дутуу төлсөн;
  3. сайн дураар даатгуулах гэрээгээр тохирсон хугацаанд төлөөгүй;
  4. хууль бусаар ажлаас халагдсан тухай шүүхийн шийдвэр гарсан;
  5. хилс хэргээр мөрдөгдсөн, хорих ял эдэлсэн тухай шүүхийн шийдвэр гарсан;
  6. Малчны тухай хуульд заасан бол.

Эдгээр тохиолдолд шимтгэлийг нөхөн төлүүлэх бөгөөд Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 31-д зааснаар хөөн хэлэлцэх хугацаа хэрэглэгдэхгүй. Өөрөөр хэлбэл, ажил олгогч шимтгэл төлөөгүйгээс хэдэн жил өнгөрсөн ч нөхөн төлүүлэх шаардлага хүчинтэй хэвээр байна.

Тэтгэврийн хэмжээг өөрчлөн тогтоох үндэслэл

Тооцоогүй хугацааг нэмж бодуулах нь тэтгэврийн хэмжээг өөрчлөн тогтоох асуудал юм. Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 25-д зааснаар тэтгэврийн хэмжээг дараах тохиолдолд өөрчлөн тогтооно:

  • тэтгэврийг тогтооход баримталсан шимтгэл төлсөн хугацаа, цалин хөлс, төлсөн шимтгэлийн хэмжээ өөрчлөгдөх үндэслэлтэй бол;
  • тэтгэвэр авагч тэтгэвэр тогтоолгосноос хойш шимтгэлийг албан журмаар төлсөн бол.

Мөн Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 29-д шилжилтийн зохицуулалт байна: уг хуулийг дагаж мөрдөхөөс өмнө дараалсан зургаа, долоон жилийн цалин хөлсөөс тэтгэвэр бодуулсан тэтгэвэр авагчийн тэтгэврийг хүсэлтэд үндэслэн 20.1-д заасны дагуу (дараалсан 5 жил) нэг удаа өөрчлөн бодно.

Тэтгэвэр тогтоох баримт бичиг, шийдвэрлэх хугацаа

Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 22-т зааснаар нийгмийн даатгалын байгууллага өргөдөл, холбогдох баримт бичгийг хүлээн авснаас хойш 20 хоногийн дотор тэтгэвэр тогтоох асуудлыг шийдвэрлэнэ.

Даатгуулагчийн эрх

Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 33-т зааснаар та дараах эрхтэй:

  • шимтгэл төлсөн цалин хөлс, шимтгэлийн хэмжээ, шимтгэл төлсөн хугацааны талаарх мэдээллийг цахим болон цаасан хэлбэрээр авах;
  • шимтгэл ногдуулалт, төлөлт, тэтгэвэр олгосон үндэслэлийг шалгуулахаар холбогдох байгууллага, албан тушаалтанд хүсэлт гаргах;
  • ажил олгогчийн буруугаас шимтгэл төлөгдөөгүйн улмаас тэтгэврийг авч чадаагүй бол учирсан хохирлыг ажил олгогчоор төлүүлэх.

Практик алхамууд

Тооцоогүй хугацааг нэмж бодуулахыг хүсвэл дараах дарааллаар ажиллана.

1. Баримт бичгээ цуглуул

Тооцоогүй хугацааг нотлох баримт бичгээ бүрдүүлнэ:

  • хөдөлмөрийн дэвтэр, хөдөлмөрийн гэрээ, тушаал;
  • архивын тодорхойлолт — 1995 оноос өмнөх ажлын хугацаа, цалингийн хувьд;
  • цалин хөлс, шимтгэл төлсөн баримт (тайлан, баримтын хуулбар);
  • цэргийн алба хаасан бол цэргийн үнэмлэх;
  • хүүхдийн төрсний гэрчилгээ (эх хүний тооцсон хугацааны хувьд);
  • шүүхийн шийдвэр (хууль бусаар ажлаас халагдсан, хилс хэрэгт холбогдсон бол).

2. Даатгалын газарт бичгээр өргөдөл гарга

Харьяа аймаг, нийслэл, дүүргийн нийгмийн даатгалын газарт тэтгэврийн хэмжээг өөрчлөн тогтоох, тооцоогүй хугацааг нэмж бодуулахыг хүссэн өргөдлийг бичгээр гаргана. Өргөдлийн хуулбарыг хүлээн авсан тэмдэглэгээтэй нь үлдээж байх нь чухал.

3. Хариу ирэхийг хүлээ

Нийгмийн даатгалын байгууллага өргөдлийг хүлээн авснаас хойш 20 хоногийн дотор шийдвэрлэнэ. Татгалзсан бол бичгээр үндэслэлтэй хариу шаардана.

4. Салбар зөвлөлд, дараа нь төв зөвлөлд гомдол гарга

Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 42-т зааснаар даатгуулагч ба нийгмийн даатгалын байгууллагын хооронд гарсан маргааныг салбар зөвлөл шийдвэрлэнэ. Салбар зөвлөлийн шийдвэрийг үндэслэлгүй гэж үзвэл төв зөвлөлд, төв зөвлөлийн шийдвэрийг үндэслэлгүй гэж үзвэл шүүхэд хандана.

5. Захиргааны хэргийн шүүхэд нэхэмжлэл гарга

Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 14-т зааснаар гомдлыг хянан шийдвэрлэх чиг үүрэг бүхий байгууллагын шийдвэрийг мэдэгдсэнээс хойш 30 хоногийн дотор нэхэмжлэл гаргана. Гомдлыг хуульд заасан хугацаанд шийдвэрлээгүй бол хугацаа өнгөрснөөс хойш 30 хоногийн дотор шүүхэд хандана.

Хэрэв хугацаа хэтэрсэн бол Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 14-т зааснаар зайлшгүй хүндэтгэн үзэх шалтгаантай бол шүүгч хугацааг хэтэрснээс хойш гурван жилийн дотор нөхөн сэргээж болно. Харин захиргааны байгууллагын буруутай үйл ажиллагааны улмаас хугацаа хэтэрсэн бол энэ хязгаарлалт хамаарахгүй.

Шүүхийн практик

Энэ сэдвээрх шүүхийн шийдвэрийн жишээг энэхүү эх сурвалжийн хүрээнд тусгайлан өгөөгүй тул дараах ерөнхий зарчмыг баримтална: нийгмийн даатгалын байгууллагын тэтгэвэр тогтоох, хэмжээг өөрчлөх шийдвэр нь захиргааны акт тул түүнийг захиргааны хэргийн шүүхэд эс зөвшөөрч маргах эрхтэй. Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 3-т зааснаар захиргааны байгууллагын хууль бус үйл ажиллагааны улмаас зөрчигдсөн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлоо хамгаалуулахаар нэхэмжлэл гаргана.

Нэхэмжлэл гаргахдаа Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 61-т заасны дагуу шүүгчид хүсэлт гаргаж, маргаантай захиргааны актын (тэтгэвэр тогтоох шийдвэрийн) биелэлтийг түдгэлзүүлэх боломжтой.

Түгээмэл асуултууд

Тэтгэвэр тогтоосон шийдвэрт ажилласан хугацаа тооцоогүй бол хамгийн түрүүнд хаана хандах вэ?

Эхлээд тэтгэвэр тогтоосон аймаг, нийслэл, дүүргийн нийгмийн даатгалын газарт бичгээр өргөдөл гаргаж, тооцоогүй хугацааг нэмж бодуулахыг хүснэ. Татгалзсан хариу ирвэл салбар зөвлөлд, дараа нь төв зөвлөлд гомдол гаргана. Төв зөвлөлийн шийдвэр үндэслэлгүй гэж үзвэл захиргааны хэргийн шүүхэд хандана.

Ямар ажилласан хугацааг шимтгэл төлснөөр тооцох вэ?

Ажилтны 1991 оны 7 дугаар сарын 1-ний өдөр хүртэл хөдөлмөрийн гэрээгээр ажилласан хугацаа, 1991 оноос 1995 оны 1 дүгээр сарын 1-ний өдөр хүртэл цалин хөлсний сангаас шимтгэл төлсөн хугацаа, 1995 оноос өмнө цэргийн алба хаасан хугацаа, хүүхэд өсгөсөн эхийн тооцсон хугацаа зэрэг нь тооцогдоно.

Ажил олгогч шимтгэл төлөөгүйгээс хугацаа тооцоогүй бол нөхөн төлүүлж болох уу?

Болно. Ажил олгогч шимтгэл ногдох цалин хөлсийг нуусан, хэмжээг санаатай бууруулсан, эсхүл хуульд заасан хугацаанд төлөөгүй, дутуу төлсөн тохиолдолд нийгмийн даатгалын шимтгэлийг нөхөн төлүүлнэ. Эдгээр тохиолдолд хөөн хэлэлцэх хугацаа хэрэглэгдэхгүй.

Тэтгэврийн хэмжээг өөрчлөн тогтоох өргөдлийг хэзээнээс эхлэн бодож олгох вэ?

Тэтгэврийн хэмжээг өөрчлөх өргөдөл, холбогдох баримт бичгийг тухайн сарын 15-ны өдрөөс өмнө хүлээж авсан бол мөн сарын 1-ний өдрөөс, 15-ны өдрөөс хойш хүлээж авсан бол дараа сарын 1-ний өдрөөс эхлэн өөрчлөгдсөн тэтгэврийг олгоно.

Нийгмийн даатгалын байгууллагын шийдвэрийг хэдэн хоногийн дотор шүүхэд гомдоллох вэ?

Гомдлыг хянан шийдвэрлэх чиг үүрэг бүхий байгууллагын шийдвэрийг мэдэгдсэнээс хойш 30 хоногийн дотор захиргааны хэргийн шүүхэд нэхэмжлэл гаргана. Хэрэв гомдлыг хуульд заасан хугацаанд шийдвэрлээгүй бол хугацаа өнгөрснөөс хойш 30 хоногийн дотор шүүхэд хандана.

Дүгнэлт

Тооцоогүй ажилласан хугацааг нэмж бодуулахын тулд эхлээд тухайн хугацаа хуульд заасан "шимтгэл төлснөөр тооцох хугацаа"-д хамаарах эсэх, ажил олгогч шимтгэл төлөөгүй бол нөхөн төлүүлэх үндэслэл байгаа эсэхийг тогтоох хэрэгтэй.

Практик зөвлөмж:

  • баримт бичгээ бүрэн цуглуул — хөдөлмөрийн дэвтэр, архивын тодорхойлолт, цэргийн үнэмлэх зэрэг;
  • өргөдлөө бичгээр гаргаж, хүлээн авсан тэмдэглэгээтэй хуулбарыг үлдээ;
  • 20 хоногийн дотор шийдвэрлэх хугацааг санаж, хариу ирээгүй тохиолдолд салбар зөвлөл, төв зөвлөлд гомдол гарга;
  • шүүхэд хандах 30 хоногийн хугацааг алдалгүй байх нь чухал;
  • хэрэв ажил олгогчийн буруугаас шимтгэл төлөгдөөгүй бол Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 33-т заасны дагуу учирсан хохирлоо ажил олгогчоор төлүүлэх эрхээ хэрэгжүүл.

Эрхээ эдлэхдээ хуулийн хугацаа, журмыг чанд баримталж, шаардлагатай тохиолдолд мэргэжлийн хуульчийн зөвлөгөө авч ажиллахыг зөвлөж байна.

Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.

Чатаар асуух