Сайн дурын даатгалын гэрээний төлөлт тасарсан бол ямар үр дагавартай вэ?
Сайн дурын даатгалын хураамж төлөх хугацаа хэтэрвэл 15 хоногийн нэмэлт хугацаа, нөхөн төлбөр олгохоос татгалзах эрх, гэрээ цуцлах үр дагаврыг хууль зүйн үндэслэлтэйгээр тайлбарлав.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Оршил
Даатгалын хураамжаа хугацаанд нь төлөөгүй бол хамгийн чухал үр дагавар нь: даатгагч 15 хоногийн нэмэлт хугацаа тогтоож, түүнийг дахин хэтрүүлбэл гэрээгээс татгалзах эрхтэй болох бөгөөд энэ хугацаанд даатгалын тохиолдол гарвал нөхөн төлбөр олгох үүрэггүй болно.
Сайн дурын даатгал гэдэг нь иргэн өөрөө хүсч, даатгагчтай бичгээр гэрээ байгуулж, эрсдэлээ харилцан хуваалцах хэлцэл юм. Даатгалын тухай хуулиар сайн дурын даатгалын хэлбэрийг Санхүүгийн зохицуулах хороо тогтоодог бөгөөд энэ нь албан журмын даатгалаас ялгаатай нь талуудын чөлөөт хүсэл зоригт үндэслэнэ (Даатгалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 6, Иргэний хууль, 432). Гэвч гэрээ байгуулсан л бол даатгуулагч хураамж төлөх үүрэг хүлээж, даатгагч эрсдэлийг хүлээж авдаг. Энэ тэнцвэр алдагдахад — өөрөөр хэлбэл төлөлт тасрахад — хууль тодорхой үр дагавар заасан байдаг.
Энэхүү нийтлэлээр даатгалын хураамж төлөх үүрэг, хугацаа хэтэрвэл даатгагчийн авах арга хэмжээ, нөхөн төлбөр авах эрх хэрхэн өөрчлөгдөх, гэрээ хэрхэн цуцлагдах зэргийг алхам алхмаар тайлбарлая.
Хууль зүйн үндэслэл
Даатгуулагчийн үндсэн үүрэг — хураамж төлөх
Даатгалын гэрээгээр даатгагч нь даатгалын тохиолдол бий болоход хохирол буюу хэлэлцэн тохирсон нөхөн төлбөрийг төлөх, даатгуулагч нь даатгалын хураамж төлөх үүргийг тус тус хүлээнэ (Иргэний хууль, 431). Энэ нь хоёр талын үүрэг харилцан уялдаатай байх зарчмын илэрхийлэл юм. Гэрээнд даатгалын хураамжийн хэмжээ, түүнийг төлөх хугацааг заавал тусгана (Иргэний хууль, 431, 431.4.5). Мөн даатгуулагч хураамжийг хууль болон гэрээнд заасан хугацаанд төлөх үүрэгтэй гэж Даатгалын тухай хуульд тусгасан (Даатгалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10, 10.1.4).
Сайн дурын даатгалын хураамжийн хэмжээг даатгагч багц дүрмийн аргачлалын дагуу тогтоодог (Даатгалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 7, Даатгалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 14).
Төлөлт тасрах үед даатгагчийн авах алхам — 15 хоногийн нэмэлт хугацаа
Хууль даатгуулагчийг шууд хариуцлагад дууддаггүй, харин хоёр шатлалтай зохицуулалт хийсэн:
- Нэмэлт хугацаа тогтоох. Даатгуулагч хураамжийг хугацаанд нь төлөөгүй бол даатгагч хураамж төлөх 15 хоногийн нэмэлт хугацаа тогтоож болох бөгөөд энэ хугацааг дахин хэтрүүлбэл үүсэх үр дагаврыг даатгагч бичгээр, эсхүл цахим хэлбэрээр мэдэгдэнэ (Иргэний хууль, 437).
- Үр дүн гараагүй бол гэрээнээс татгалзах. Аль нэг тал үүргээ зөрчсөн бөгөөд нэмэлт хугацаа тогтоосон боловч үр дүн гараагүй бол нөгөө тал гэрээнээс татгалзах эрхтэй (Иргэний хууль, 225). Даатгагч даатгуулагч хууль болон гэрээгээр хүлээсэн үүргээ биелүүлээгүй тохиолдолд гэрээг цуцлах, эсхүл түүнд өөрчлөлт оруулахыг шаардах эрхтэй (Даатгалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 9, 9.1.3).
Энэ дарааллыг дараах байдлаар дүрсэлж болно:
Хамгийн ноцтой үр дагавар — нөхөн төлбөр олгохгүй байх
Даатгуулагч хураамжаа хугацаанд нь төлөөгүй байхад даатгалын тохиолдол бий болсон бол даатгагч гэрээнд заасан үүрэг хүлээхгүй (Иргэний хууль, 437). Энэ нь даатгалын харилцааны хамгийн чухал эрсдэл юм: хураамж төлөгдөөгүй байгаа хугацаанд гарсан аливаа хохирлыг даатгагч нөхөн төлөхгүй.
Түүнчлэн даатгагч нөхөн төлбөрийг бүрэн буюу түүний зарим хэсгийг олгохоос татгалзах хэд хэдэн үндэслэл бий. Тухайлбал даатгуулагч санаатайгаар хохирол учруулсан, худал мэдээлэл өгсөн, эсхүл гарсан хохирлыг буруутай этгээдээр нөхөн төлүүлсэн зэрэг тохиолдолд нөхөн төлбөр олгохоос татгалзаж болно (Даатгалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 8).
Гэрээ дуусгавар болох, цуцлах үндэслэл
Даатгалын гэрээ нь хэд хэдэн үндэслэлээр дуусгавар болно: хууль, гэрээгээр тогтоосон хугацаа дуусах; талууд тохиролцож гэрээг цуцлах; даатгагч гэрээгээр хүлээсэн үүргээ бүрэн биелүүлэх гэх мэт (Иргэний хууль, 434).
Мөн талууд гэрээнээс татгалзсан тохиолдолд талууд гэрээний гүйцэтгэлийг харилцан буцааж өгөх үүрэгтэй (Иргэний хууль, 205). Даатгалын тохиолдол бий болохоос өмнө даатгуулагч гэрээнээс татгалзсан бол даатгагч эрсдэлийг өөртөө хүлээж байсан хугацаанд тохирох даатгалын хураамж болон гэрээний дагуу үзүүлсэн үйлчилгээнийхээ хөлсийг даатгуулагчаас шаардах эрхтэй (Иргэний хууль, 437). Өөрөөр хэлбэл хураамж төлөөгүй гэдгээр даатгуулагч өмнө төлсөн хураамжаа бүрэн буцаан авах боломжгүй, учир нь даатгагч тухайн хугацаанд эрсдэлийг үнэхээр хүлээж байсан.
Практик алхамууд
Даатгалын хураамж төлөхөд бэрхшээл гарсан эсвэл төлөлт тасарсан тохиолдолд иргэн дараах алхмуудыг дараалалтай хийх нь зүйтэй.
- Гэрээгээ шалгах. Даатгалын гэрээ, баталгаа дээрх хураамжийн хэмжээ, төлөх хугацаа, төлөх давтамжийг тодорхойлсон хэсгийг уншина. Гэрээнд эдгээр нөхцөлийг заавал тусгасан байх ёстой (Иргэний хууль, 431).
- Даатгагчтай нэн даруй холбогдох. Хураамж төлөх хугацаа хэтэрсэн эсвэл хэтэхээр ойртсон бол даатгагчид мэдэгдэж, нэмэлт хугацаа тогтоох боломжийг тодруулна. Хуульд энэ нь 15 хоногийн хугацаа байж болно (Иргэний хууль, 437).
- Даатгагчийн мэдэгдлийг бичгээр хүлээн авах. Нэмэлт хугацааны талаарх болон цаашид хэтрүүлбэл үүсэх үр дагаврын мэдэгдлийг бичгээр эсхүл цахим хэлбэрээр авах нь маргаан гарах үед нотлох баримт болно.
- Хэрэв даатгагч хураамжийг үндэслэлгүй нэмэгдүүлсэн бол гэрээг цуцлах. Даатгагч хураамжийг нэмэгдүүлсэн тохиолдолд даатгуулагч нэг сарын дотор гэрээг цуцалж болно (Иргэний хууль, 435, 435.3).
- Гэрээг цуцлах саналаа бичгээр илгээх. Гэрээнээс татгалзах бол энэ тухай нөгөө талдаа мэдэгдэх бөгөөд хууль буюу гэрээнд өөрөөр заагаагүй бол татгалзах хугацааг нөгөө тал тогтооно (Иргэний хууль, 204).
- Учирсан хохирлоо нөхөн төлүүлэхээр шаардах. Гэрээний нэг тал үүргээ зөрчсөн бол нөгөө тал нь гэрээнээс татгалзсантай холбогдон учирсан хохирлыг арилгуулахаар шаардах эрхтэй (Иргэний хууль, 227).
Хураамж төлөх үүргийг хугацаанд нь биелүүлэх нь дараахь шалтгаанаар чухал: үүргийг хууль буюу гэрээнд заасан хугацаанд гүйцэтгэнэ (Иргэний хууль, 208). Мөнгөн төлбөрийн үүргээ хугацаанд нь гүйцэтгээгүй бол үүрэг гүйцэтгэгч хэтрүүлсэн хугацаанд тохирсон хүү төлөх үүрэгтэй (Иргэний хууль, 222).
Шүүхийн практик
Энэ сэдвээр тухайн эх сурвалжийн хүрээнд иш татах шүүхийн шийдвэр байхгүй тул даатгалын маргааныг шийдвэрлэх ерөнхий зарчмыг хуулийн заалтад тулгуурлан тайлбарлая.
Даатгалын гэрээний маргаанд хамгийн түгээмэл асуудал нь хураамж төлөгдсөн эсэх, ямар хугацаанд төлөгдсөн, даатгалын тохиолдол хэзээ гарсан гэдгийг тогтоох байдаг. Учир нь хураамж төлөгдөөгүй байхад гарсан тохиолдолд даатгагч үүрэг хүлээхгүй (Иргэний хууль, 437). Иймээс даатгуулагч хураамж төлсөн баримтаа (квитанц, шилжүүлгийн баримт, цахим төлбөрийн түүх) хадгалах нь практикт шийдвэрлэх үүрэгтэй.
Мөн даатгуулагч даатгалын тохиолдол бий болсон тухай даатгагчид нэн даруй мэдэгдэх үүрэгтэй (Иргэний хууль, 439). Энэ үүргээ биелүүлээгүй боловч даатгагчийн ашиг сонирхолд ноцтой хохирол учруулаагүй бол даатгагч үүргээс чөлөөлөгдөхгүй гэдгийг хууль тусгасан. Энэ нь иргэдийн эрхийг хамгаалах чиглэлийн зохицуулалт юм.
Түгээмэл асуултууд
Даатгалын хураамжаа төлөх хугацаа хэтэрвэл даатгагч шууд гэрээг цуцалж болох уу?
Болохгүй. Иргэний хуулийн 437.1 дэх хэсгээр даатгагч хураамж төлөх 15 хоногийн нэмэлт хугацаа тогтоож, энэ хугацааг дахин хэтрүүлбэл үүсэх үр дагаврыг бичгээр буюу цахим хэлбэрээр мэдэгдэх үүрэгтэй. Иргэний хуулийн 225 дугаар зүйлд заасны дагуу нэмэлт хугацаа тогтоосон боловч үр дүн гараагүй тохиолдолд л гэрээгээс татгалзах эрх үүснэ.
Хураамж төлөөгүй байхад даатгалын тохиолдол гарвал нөхөн төлбөр авах уу?
Авахгүй. Иргэний хуулийн 437.2 дахь хэсэгт даатгуулагч даатгалын хураамжийг хугацаанд нь төлөөгүй байхад даатгалын тохиолдол бий болсон бол даатгагч гэрээнд заасан үүрэг хүлээхгүй гэж тодорхой заасан. Тиймээс хугацаа хэтэрсэн үед гарсан хохирлыг даатгагч нөхөн төлөх үүрэггүй.
Сайн дурын даатгалын хураамжийн хэмжээг хэн тогтоодог вэ?
Сайн дурын даатгалын хураамжийн хэмжээг даатгагч өөрөө, Санхүүгийн зохицуулах хорооноос баталсан даатгалын багц дүрмийн аргачлалын дагуу тогтоодог. Үүнийг Даатгалын тухай хуулийн 7.2, 14.2.5 дахь хэсэг болон Иргэний хуулийн 431.4.5 дахь заалтаар зохицуулсан. Даатгуулагчид хураамжийн хэмжээ, төлөх хугацааг гэрээнд тусгасан байх шаардлагатай.
Даатгагч хураамжаа нэмэгдүүлбэл би гэрээнээс татгалзаж болох уу?
Болно. Иргэний хуулийн 435.3 дахь хэсгээр даатгагч даатгалын хураамжийг нэмэгдүүлсэн тохиолдолд даатгуулагч нэг сарын дотор гэрээг цуцалж болно. Мөн даатгагчийн төлбөрийн чадвар үлэмж доройтсон бол Иргэний хуулийн 437.4 дэх хэсгээр хураамж төлөхөөс татгалзах эрхтэй.
Хураамж төлөхөө больсон гэрээг хэзээ дуусгавар болсонд тооцох вэ?
Даатгалын гэрээ нь Иргэний хуулийн 434.2 дахь хэсэгт заасан үндэслэлээр дуусгавар болно. Тухайлбал гэрээгээр тогтоосон хугацаа дуусах, талууд тохиролцож цуцлах, даатгагч үүргээ бүрэн биелүүлэх зэрэг үндэслэл бий. Хураамж төлөөгүйгээс болж даатгагч гэрээгээс татгалзсан бол цуцлагдсан гэж үзэх үндэслэл болно.
Дүгнэлт
Сайн дурын даатгалын гэрээний төлөлт тасрах нь гурван түвшний үр дагавартай:
- Эхний ээлжид даатгагч 15 хоногийн нэмэлт хугацаа тогтоож, энэ хугацаанд төлөх боломж олгоно (Иргэний хууль, 437). Энэ бол иргэнд олгогдсон сүүлчийн боломж юм.
- Хамгийн чухал эрсдэл нь хураамж төлөгдөөгүй байх хугацаанд гарсан даатгалын тохиолдолд нөхөн төлбөр олгохгүй байх явдал. Энэ нь даатгалын үндсэн зорилго — эрсдэлээс хамгаалах — алдагдана гэсэн үг.
- Эцсийн үр дагавар нь даатгагч нэмэлт хугацааны дараа гэрээнээс татгалзаж, гэрээ дуусгавар болох (Иргэний хууль, 225, Иргэний хууль, 434).
Практик зөвлөмж: Хураамжаа төлөх боломжгүй болсон бол даатгагчтайгаа урьдчилан холбогдож, нэмэлт хугацаа хүсэх, эсхүл гэрээний нөхцөлийг өөрчлөх санал тавих нь зүйтэй. Хураамжаа төлсөн баримтаа (квитанц, шилжүүлгийн баримт) заавал хадгалахыг зөвлөж байна. Маргаан гарвал даатгагчид бичгээр хандсан мэдэгдэл, гэрээ, төлбөрийн баримт зэрэг нь таны эрхийг хамгаалах гол нотлох баримт болно.
