Орон нутгийн хуралд цахимаар санал гаргах эрх
Орон нутгийн хуралд цахимаар оролцож, санал гаргах эрхийн хууль зүйн үндэслэл, иргэдийн хийх алхам, шүүхийн практик, түгээмэл асуултын хариултыг энгийн хэлээр тайлбарлав.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Орон нутгийн хуралд цахимаар санал гаргах эрэг нь иргэний нутгийн өөрийн удирдлагад оролцох үндсэн эрхийн нэг хэсэг бөгөөд баг, хорооны иргэдийн Нийтийн Хурлын хуралдаанд цахимаар бүртгүүлсэн иргэнийг санал хураахаас бусад асуудалд ирцэд оруулан тооцож, саналыг нь хэлэлцэх боломжтой. Энэ нь цахим хэлбэрээр өргөдөл, санал гаргах эрхтэй хослон, иргэн гэрээсээ гаралгүйгээр нутгийн асуудалд оролцох боломжийг бүрдүүлдэг.
Гэхдээ энэ эрх хязгааргүй биш. Аль хуралд, ямар хэлбэрээр, ямар асуудлаар оролцож болох, санал хураах үед ямар шаардлага үйлчлэх зэргийг хууль тодорхой зохицуулсан. Доор бид энэ эрхийг хууль зүйн үндэслэл, практик алхам, шүүхийн практикийн хамт тайлбарлав.
Хууль зүйн үндэслэл
Нутгийн өөрийн удирдлагад оролцох эрх
Иргэн нутгийн өөрийн удирдлагыг хэрэгжүүлэхэд оролцох эрхтэй. Энэ эрх нь Үндсэн хуульд үндэслэсэн бөгөөд иргэн аймаг, сум, нийслэл, дүүргийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хуралд сонгогдох, төлөөлөгчийг сонгох, баг, хорооны иргэдийн Нийтийн Хуралд өөрөө оролцох, нутгийн өөрийн удирдлагын байгууллагад өргөдөл, гомдол гаргаж шийдвэрлүүлэх, хууль тогтоомжид заасан журмын дагуу мэдээлэл авах эрхтэй (Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 29).
Нутгийн өөрийн удирдлагад иргэн шууд оролцох хэлбэрийн нэг нь баг, хорооны иргэдийн Нийтийн Хуралд саналын эрхтэй оролцох, мөн тухайн нутаг дэвсгэрийн эдийн засаг, нийгмийн тодорхой асуудлыг иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал болон иргэдийн Нийтийн Хуралд хэлэлцүүлж шийдвэрлүүлэхээр санал гаргах явдал юм (Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 30).
Цахимаар оролцох зохицуулалт
Хамгийн чухал заалт бол иргэдийн Нийтийн Хурлын хуралдаанд цахимаар оролцохыг зөвшөөрсөн норм юм. Цахимаар хуралдаанд бүртгүүлсэн бол санал хураахаас бусад асуудалд Хурлын ирцэд оруулан тооцож болно (Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 32).
Энэ заалтаас харахад цахимаар оролцох боломж нь санал хураалтад хамаарахгүй — өөрөөр хэлбэл хэлэлцүүлэг, санал гаргах, асуудал санаачлах хэсэгт цахимаар оролцож болох боловч шийдвэр гаргах санал хураалтын үед биечлэн оролцох шаардлагатай.
Иргэдийн Нийтийн Хурлын оролцогчийн эрх
Иргэн баг, хорооны иргэдийн Нийтийн Хурлын хуралдаанд биеэр хүрэлцэн ирснээр оролцогч болдог бөгөөд оролцогч дараах эрх, үүрэгтэй (Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 32):
- хэлэлцэх асуудал санаачлах;
- асуудал шийдвэрлэхэд таслах эрхтэй оролцох;
- Хурлын шийдвэрийг тайлбарлан таниулах;
- Хурлын хуралдааны даргыг сонгох, түүнд сонгогдох;
- хуралдааны дэгийг сахих.
Мөн иргэдийн Нийтийн Хурлын хуралдаанд тухайн баг, хорооны сонгуулийн эрх бүхий иргэн бүр оролцох эрхтэй (Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 32).
Цахим хэлбэрээр өргөдөл, санал гаргах
Цахимаар санал гаргах эрх нь зөвхөн хуралдаанд оролцохоор хязгаарлагдахгүй. Иргэн өргөдөл, гомдлоо бичгээр буюу амаар, мөн цахим хэлбэрээр дамжуулан гаргаж болно. Байгууллага бүр цахим хаягтай байна (Иргэдээс төрийн байгууллага, албан тушаалтанд гаргасан өргөдөл, гомдлыг шийдвэрлэх тухай, 9).
Энэ тохиолдолд "санал" гэдэг нь төрийн ба нутгийн удирдлагын байгууллага, албан тушаалтны үйл ажиллагааг сайжруулах, шинэчлэх талаар гаргасан иргэний хүсэлтийг ойлгоно (ИРГЭДЭЭС ТӨРИЙН БАЙГУУЛЛАГА, АЛБАН ТУШААЛТАНД ГАРГАСАН ӨРГӨДӨЛ, ГОМДЛЫГ ШИЙДВЭРЛЭХ ТУХАЙ, 4).
Цахимаар ирүүлсэн өргөдөл, гомдлыг тухайн байгууллагын бичиг хэрэг хариуцсан ажилтан хүлээн авч, дарааллын дагуу бүртгэнэ (Иргэдээс төрийн байгууллага, албан тушаалтанд гаргасан өргөдөл, гомдлыг шийдвэрлэх тухай, 12).
Саналыг хэлэлцүүлэхээр оруулах журам
Иргэний саналыг Хурлаар хэлэлцүүлэхэд тодорхой журам үйлчилнэ. Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын хороо, төлөөлөгч, тухайн нэгжийн Засаг дарга асуудал санаачлан Хуралд хэлэлцүүлэхээр оруулах эрхтэй бөгөөд саналд холбогдох тооцоо, судалгаа, лавлагаа, гарах шийдвэрийн төслийг хавсаргаж, хуралдаан болохоос ажлын хоёр өдрийн өмнө Хурлын төлөөлөгчдөд тараах шаардлагатай. Энэ шаардлагыг хангаагүй асуудлыг хуралдаанаар хэлэлцэхгүй (Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 47).
Практик алхамууд
Цахимаар санал гаргах, хэлэлцүүлэхээр дараах дарааллаар ажиллана.
1. Асуудлаа тодорхойлох
Эхлээд аль асуудлыг шийдвэрлүүлэхээ тодорхойлно. Энэ нь тухайн баг, хорооны эдийн засаг, нийгмийн асуудал байж болно. Санал нь тодорхой, шийдвэрлэх боломжтой байх тусам хэлэлцэгдэх магадлал өндөр.
2. Саналаа бэлтгэх
Саналын шинжтэй өргөдлийг бичиж, холбогдох тооцоо, судалгаа, лавлагааг хавсаргана. Хэрэв саналаа Хурлын төлөөлөгчдөд тараах шаардлагатай бол хуралдаан болохоос ажлын хоёр өдрийн өмнө бэлэн болгох ёстойг санана.
3. Цахим хэлбэрээр хандах
Саналаа тухайн байгууллагын цахим хаягаар илгээнэ. Цахимаар ирүүлсэн өргөдлийг бичиг хэргийн ажилтан хүлээн авч, бүртгэнэ. Хэрэв баг, хорооны иргэдийн Нийтийн Хурлын хуралдаанд цахимаар оролцох бол хуралдаанд цахимаар бүртгүүлэх шаардлагатай.
4. Хариу хүлээх, шаардлагатай бол гомдол гаргах
Өргөдөл, гомдлыг хүлээн авсан албан тушаалтан эрх хэмжээндээ хамаарах эсэхийг тогтоож, асуудал бүрд дүн шинжилгээ хийж, хуульд заасан хугацаанд хариу өгөх үүрэгтэй (Иргэдээс төрийн байгууллага, албан тушаалтанд гаргасан өргөдөл, гомдлыг шийдвэрлэх тухай, 13). Хариуг зөвшөөрөхгүй бол дээд шатны байгууллага, албан тушаалтанд гомдол гаргаж болно (Иргэдээс төрийн байгууллага, албан тушаалтанд гаргасан өргөдөл, гомдлыг шийдвэрлэх тухай, 17).
5. Хуралдаанд оролцох
Хэрэв саналаа хэлэлцүүлэхээр оруулсан бол хуралдаанд оролцоно. Цахимаар бүртгүүлсэн иргэнийг санал хураахаас бусад асуудалд ирцэд оруулан тооцно. Санал хураалтын үед биечлэн оролцох шаардлагатай.
Шүүхийн практик
Орон нутгийн хурлын шийдвэр, иргэдийн оролцоотой холбоотой маргаан шүүхэд хэдэн удаа шийдвэрлэгдсэн. Эдгээр нь цахимаар санал гаргах эрхийг ойлгоход чухал сургамж өгдөг.
Хурлын шийдвэрийн хүчинтэй байдал
Баг, хорооны иргэдийн Нийтийн Хурлын хуралдааны товыг зөвлөл товлоогүй байсан ч хуралдаанд иргэдийн ирц хангалттай байсан нь тогтоолыг илт хууль бус гэж үзэх үндэслэл болохгүй гэж шүүх дүгнэсэн (Тогтоол #9992). Энэ нь иргэдийн оролцоо, ирц хангалттай байх нь шийдвэрийн хүчинтэй байдлын гол шалгуур болохыг харуулна.
Иргэдийн хүсэл зоригийн илэрхийлэл
Иргэдийн Нийтийн Хурлын олонхын саналаар сонгосон удирдлага нь иргэдийн хүсэл зоригийг илэрхийлж буй тул нутгийн өөрийн удирдлагын зарчимд нийцнэ. Иргэд хуулиар олгогдсон эрхийнхээ хүрээнд хуралдаж, олонхын саналаар сонголт хийсэн нь нэхэмжлэгчийн хууль ёсны ашиг сонирхлыг хөндөөгүй тул тогтоолуудыг хүчингүй болгох үндэслэлгүй гэж шүүх үзсэн (Тогтоол #9787).
Хуралдааныг зарлан хуралдуулах эрх
Багийн иргэдийн Нийтийн Хурлыг зарлан хуралдуулах эрх нь зөвхөн тухайн хурлын дарга, Тэргүүлэгчидэд хамаарах бөгөөд дээд шатны захиргааны байгууллага энэ эрхийг олгох эрхгүй гэж шүүх тогтоосон (Тогтоол #1118). Энэ нь хурлын зохион байгуулалтын эрх хэмжээний хязгаарыг тодорхойлдог.
Иргэдийн Нийтийн Хурлын саналгүйгээр гаргасан шийдвэр
Хорооны Засаг даргыг чөлөөлөх асуудлыг дээд шатны Засаг дарга дангаар шийдвэрлэх бус, иргэдийн Нийтийн Хурлын саналыг үндэслэн шийдвэрлэх ёстой. Иргэдийн Нийтийн Хурлын санал ирүүлээгүй байхад "зөрчил гаргасан" гэх үндэслэлээр тушаал гаргасан нь иргэний эрх, ашиг сонирхолд халдах үндэслэлгүй, илт хууль бус акт болно гэж шүүх дүгнэсэн (Тогтоол #1817).
Эдгээр шийдвэрээс харахад иргэдийн оролцоо, санал нь орон нутгийн шийдвэрийн хууль ёсны байдлын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг бөгөөд цахимаар санал гаргах эрх нь энэ оролцоог хөнгөвчлөх хэрэгсэл юм.
Түгээмэл асуултууд
Орон нутгийн хурлын хуралдаанд цахимаар оролцож санал гаргаж болох уу?
Тийм. Баг, хорооны иргэдийн Нийтийн Хурлын хуралдаанд цахимаар бүртгүүлсэн иргэнийг санал хураахаас бусад асуудалд Хурлын ирцэд оруулан тооцож болно (Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 32). Өөрөөр хэлбэл хэлэлцүүлэг, санал гаргах хэсэгт цахимаар оролцох боломжтой боловч санал хураах үед биечлэн оролцох шаардлагатай.
Цахимаар санал гаргахын тулд ямар хэлбэрээр хандах ёстой вэ?
Иргэд төрийн байгууллага, албан тушаалтанд өргөдөл, гомдлоо бичгээр, амаар, мөн цахим хэлбэрээр гаргаж болно. Байгууллага бүр цахим хаягтай байх бөгөөд цахимаар ирүүлсэн өргөдлийг бичиг хэргийн ажилтан хүлээн авч, дарааллын дагуу бүртгэнэ (Иргэдээс төрийн байгууллага, албан тушаалтанд гаргасан өргөдөл, гомдлыг шийдвэрлэх тухай, 9, 12).
Цахимаар гаргасан саналыг хэзээ, хэрхэн шийдвэрлэх вэ?
Өргөдөл, гомдлыг хүлээн авсан албан тушаалтан эрх хэмжээндээ хамаарах эсэхийг тогтоож, асуудал бүрд дүн шинжилгээ хийж, хуульд заасан хугацаанд хариу өгөх үүрэгтэй. Саналын шинжтэй өргөдлийг хэрэгжүүлэх боломжийг судалсны үндсэн дээр зохих арга хэмжээ авна (Иргэдээс төрийн байгууллага, албан тушаалтанд гаргасан өргөдөл, гомдлыг шийдвэрлэх тухай, 15).
Цахимаар гаргасан саналаа хэлэлцүүлэхээр Хуралд оруулах боломжтой юу?
Иргэн тухайн нутаг дэвсгэрийн эдийн засаг, нийгмийн тодорхой асуудлыг иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал болон иргэдийн Нийтийн Хуралд хэлэлцүүлж шийдвэрлүүлэхээр санал гаргах эрхтэй (Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 30). Саналыг хэлэлцүүлэхээр оруулахдаа холбогдох тооцоо, судалгаа, шийдвэрийн төслийг хавсаргаж, хуралдаан болохоос ажлын хоёр өдрийн өмнө төлөөлөгчдөд тараах шаардлагатай (Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 47).
Цахимаар гаргасан саналын хариуг зөвшөөрөхгүй бол яах вэ?
Өргөдөл, гомдол гаргагч шийдвэрийг зөвшөөрөхгүй тохиолдолд гомдол гаргах эрхтэй. Гомдлыг тухайн актыг гаргасан байгууллага, албан тушаалтны дээд шатны захиргааны байгууллага, албан тушаалтанд, дээд шат байхгүй бол тухайн байгууллагад, эсхүл гомдлыг хянан шийдвэрлэх чиг үүрэг бүхий захиргааны байгууллагад гаргана (Иргэдээс төрийн байгууллага, албан тушаалтанд гаргасан өргөдөл, гомдлыг шийдвэрлэх тухай, 17).
Дүгнэлт
Орон нутгийн хуралд цахимаар санал гаргах эрэг нь иргэний нутгийн өөрийн удирдлагад оролцох эрхийн практик илэрхийлэл юм. Гол санааг товчлоход:
- Цахимаар оролцох боломж — баг, хорооны иргэдийн Нийтийн Хурлын хуралдаанд цахимаар бүртгүүлсэн иргэнийг санал хураахаас бусад асуудалд ирцэд оруулан тооцно.
- Цахим өргөдөл — иргэн өргөдөл, саналаа цахим хэлбэрээр гаргах эрхтэй бөгөөд байгууллага бүр цахим хаягтай байна.
- Хэлэлцүүлэх журам — саналаа Хуралд хэлэлцүүлэхээр оруулахдаа тооцоо, судалгаа, төслийг хавсаргаж, хуралдаанаас ажлын хоёр өдрийн өмнө тараах шаардлагатай.
- Хариу авах, гомдоллох — саналын хариуг хуульд заасан хугацаанд авах, зөвшөөрөхгүй бол дээд шатны байгууллагад гомдол гаргах эрхтэй.
Практик зөвлөмж: Саналаа цахимаар илгээхдээ асуудлаа тодорхой, шийдвэрлэх боломжтой байдлаар томьёолж, холбогдох баримт, тооцоог хавсаргаарай. Хуралдаанд цахимаар оролцох бол урьдчилан бүртгүүлж, санал хураалтын үед биечлэн оролцох шаардлагатайг санаарай. Хариу ирээгүй, эсвэл үндэслэлгүй гэж үзвэл гомдол гаргах эрхээ ашиглаарай.