Олон хүүхэдтэй эцэг эхийн өндөр насны тэтгэвэр тогтоолгох насны зохицуулалт

Төрүүлсэн болон 3 хүртэл настайд нь үрчлэн авсан 4 ба түүнээс дээш хүүхдээ 6 нас хүртэл өсгөсөн, тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг 20-иос доошгүй жил төлсөн эх 50 насандаа өндөр насны тэтгэвэр тогтоолгон авах хууль ёсны эрхтэй бөгөөд хүүхэд бүрийн тоогоор түүний шимтгэл төлсөн хугацаан дээр 1 жил 6 сарыг нэмэгдүүлэн тооцдог.

Оршил

Монгол Улсын нийгмийн хамгааллын тогтолцоонд олон хүүхэд төрүүлж, өсгөн хүмүүжүүлсэн эхчүүд болон ганц бие өрх толгойлсон эцэг, эхчүүдийн хөдөлмөрийг үнэлэх, хүн ам зүйн өсөлтийг дэмжих зорилгоор өндөр насны тэтгэвэр тогтоолгох насны хөнгөлөлт, тусгай нөхцөлүүдийг хуульчлан баталгаажуулсан байдаг. Нийгмийн даатгалын шинэчилсэн багц хууль хэрэгжиж эхэлснээр тэтгэвэр тогтоох нас, шимтгэл төлсөн байвал зохих хугацаа, хүүхэд асарсан хугацааг шимтгэл төлсөнд тооцох журам зэрэг нь илүү нарийвчилсан эрх зүйн зохицуулалттай болсон юм.

Хууль зүйн үндэслэл

Олон хүүхэдтэй эцэг эхийн тэтгэвэр, тэтгэмжийн харилцааг дараах хууль тогтоомжийн хүрээнд зохицуулдаг:

1. Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай хууль /шинэчилсэн найруулга/:
   • Өндөр насны тэтгэвэр авах ерөнхий болон хөнгөлөлттэй нөхцөлүүд: Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5
   • Өндөр насны тэтгэврийн хэмжээг цалинд үндэслэсэн аргаар бодох: Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 7
   • Тэтгэвэр тогтоолгох өргөдөл гаргах, шийдвэрлэх хугацаа: Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 22
   • Цалин хөлс, түүнтэй адилтгах орлогыг тодорхойлох: Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 20
   • Хууль дагаж мөрдөх тусгай журам: Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 29
   • Тэтгэврийн харилцааны суурь зохицуулалт: НДС-аас олгох тэтгэврийн тухай 10.1
2. Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/:
   • Хүүхэд өсгөсөн хугацааг нийгмийн даатгалын шимтгэл төлснөөр тооцох хугацаа: Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 23
   • Шимтгэл ногдох орлогын бүрэлдэхүүн болон дээд хэмжээ: Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 19
   • Хүүхэд асарч буй эхийн шимтгэл төлөлт: Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 21
   • Цалингийн үнэ цэнийг өсгөх итгэлцүүр: Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 22
3. Нийгмийн халамжийн тухай хууль:
   • Шимтгэл төлөөгүй олон хүүхэдтэй өрх толгойлсон эцэг, эхэд тэтгэвэр олгох: Нийгмийн халамжийн тухай 12.1.5
4. Олон хүүхэд төрүүлж өсгөсөн эхийг урамшуулах тухай хууль:
   • Одон олгох болон мөнгөн тусламжийн нөхцөл: Олон хүүхэд төрүүлж өсгөсөн эхийг урамшуулах 4.1, Олон хүүхэд төрүүлж өсгөсөн эхийг урамшуулах 5.1
5. Зарим иргэний тэтгэврийн хэмжээг нэмэгдүүлэх тухай хууль:
   • Олон хүүхэдтэй эхчүүдийн тэтгэврийг нэмэгдүүлэх: Зарим иргэний тэтгэврийн хэмжээг нэмэгдүүлэх 1.1

Тэтгэвэр тогтоолгох нөхцөл ба давуу талууд

1. Нийгмийн даатгалын өндөр насны тэтгэвэр (Шимтгэл төлсөн нөхцөлд)

Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 5-ын 5.1.3-т заасны дагуу дараах болзлыг зэрэг хангасан эх өндөр насны тэтгэвэр тогтоолгох эрхтэй:

• Хүүхдийн тоо ба нас: Төрүүлсэн болон 3 хүртэл настайд нь үрчлэн авсан 4 ба түүнээс дээш хүүхдээ 6 нас хүртэл өсгөсөн байх;
• Насны босго: 50 насанд хүрсэн байх;
• Шимтгэл төлсөн хугацаа: Тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг нийтдээ 20-иос доошгүй жил төлсөн байх.

Чухал хөнгөлөлт (Хүүхэд бүрээр шимтгэлийн хугацааг нэмэгдүүлэх):
Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 23-ын 23.1.4-т заасны дагуу тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг 10-аас доошгүй жил төлсөн, 4 ба түүнээс дээш хүүхдээ 6 нас хүртэл өсгөсөн эхийн төрүүлсэн болон үрчлэн авсан хүүхэд бүрийн тоогоор тэтгэврийн даатгалын шимтгэл төлсөн хугацаан дээр 1 жил 6 сарыг нэмэгдүүлэн тооцдог. (Жишээ нь: 4 хүүхэдтэй эхэд 6 жил, 6 хүүхэдтэй эхэд 9 жилийн шимтгэл төлсөн хугацаа нэмэгдэн тооцогдоно).

2. Нийгмийн халамжийн тэтгэвэр (Шимтгэл төлөөгүй нөхцөлд)

Нийгмийн даатгалын шимтгэл төлөөгүй, төлөх боломжгүй байсан бөгөөд 18 хүртэлх насны 4 ба түүнээс дээш хүүхэдтэй өрх толгойлсон эх, эцэгт нийгмийн халамжийн сангаас сар бүр тэтгэвэр олгоно (Нийгмийн халамжийн тухай 12.1.5):

• Өрх толгойлсон эх: 45 насанд хүрсэн байх;
• Өрх толгойлсон эцэг: 50 насанд хүрсэн байх;
• Хүүхдийн насны шалгуур: 4 ба түүнээс дээш хүүхэд нь 18 насанд хүрээгүй байх шаардлагатай.

3. Тэтгэвэр бодох аргачлал ба цалингийн тооцоолол

• Бүрэн тэтгэвэр бодох: Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 7-д зааснаар сарын дундаж цалингийн 45 хувиар тооцож, 20 жилээс илүү шимтгэл төлсөн сар тутамд 0.125 хувиар нэмэгдүүлнэ.
• Цалин сонгох: Тэтгэвэр тогтоолгох сарын дундаж цалинг даатгуулагчийн сүүлийн 20 жилийн доторх дараалсан 5 жилд шимтгэл төлсөн цалин хөлснөөс тооцно (Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 20). Түүнчлэн хуучин 6-7 жилээр тэтгэврээ бодуулсан иргэд хүсэлт гаргаж 5 жилээр нэг удаа өөрчлөн тогтоолгох эрхтэй (Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 29).
• Хамтын амьдралын нэмэгдэл: Өндөр насны тэтгэвэр авч байсан даатгуулагч нас барвал түүнтэй 20 ба түүнээс дээш жил хамт амьдарсан гэр бүлийн гишүүний тэтгэврийг нас барагчийн авч байсан тэтгэврийн 20 хувиар нэмэгдүүлнэ (Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 9).

Практик алхам ба өргөдөл шийдвэрлэх журам

Бүрдүүлэх баримт бичиг:

1. Иргэний үнэмлэх (хуулбар эсхүл цахим лавлагаа);
2. Нийгмийн даатгалын дэвтэр болон шимтгэл төлөлтийн цахим бүртгэл;
3. Хүүхдүүдийн төрсний гэрчилгээ (үрчилж авсан бол үрчлэлтийн лавлагаа);
4. Хүүхдүүдээ 6 нас хүртэл өсгөснийг нотлох баримт (өрхийн эмчийн тодорхойлолт, сургууль, цэцэрлэгийн баримт гэх мэт);
5. "Эхийн алдар" одонгийн үнэмлэх (хэрэв байгаа бол);
6. Тэтгэвэр тогтоолгох өргөдөл (цаасан эсхүл E-Mongolia системээр).

Хугацаа ба шийдвэрлэлт:

• Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 22-ын 22.2-т зааснаар нийгмийн даатгалын байгууллага иргэний гаргасан өргөдөл, баримт бичгийг хүлээн авснаас хойш 20 хоногийн дотор тэтгэвэр тогтоох асуудлыг шийдвэрлэнэ.
• Өндөр насны тэтгэврийг тухайн насанд хүрэхээс өмнө гаргасан бол насанд хүрсэн өдрөөс, насанд хүрснээс хойш гаргасан бол өргөдөл гаргасан өдрөөс эхлэн олгодог тул эрх үүсмэгц цаг алдалгүй хандах нь чухал (НДС-аас олгох тэтгэврийн тухай 10.1).

Шүүхийн практик ба анхаарах асуудлууд

Шүүхийн практикт өндөр насны тэтгэвэр тогтоолгох, ажилласан жил тооцох, хүүхэд асарсан чөлөө болон ажлаас чөлөөлөхтэй холбоотой маргаан цөөнгүй гардаг.

1. Тэтгэвэрт гарах нь ажилтны сонголт болох нь:
   Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #3314 болон Тогтоол #1746-д эмэгтэй даатгуулагч 55 нас (эсхүл 50 нас) хүрсэн нь "өөрөө хүсвэл тэтгэвэр тогтоолгон авах" хөнгөлөлттэй эрх болохоос ажил олгогчийн санаачилгаар албадан ажлаас чөлөөлөх үндэслэл болохгүйг тогтоосон. Ажил олгогч өөрийн санаачилгаар тэтгэвэрт хүчээр гаргах нь хууль бус юм (Тогтоол #4921).
2. Хүүхэд асрах чөлөөний баталгаа:
   Тогтоол #6897 болон Тогтоол #4925-д зааснаар хүүхэд асрах чөлөөтэй байсан ажилтны ажлын байрыг хадгалах, эргэн ороход нь ажлаар хангах үүрэгтэй бөгөөд уг хугацааны нийгмийн даатгалын шимтгэлийг хуулийн дагуу баталгаажуулна. Гэхдээ уг эрх нь хүүхэд 3 нас хүртэлх хугацаанд хадгалагддагийг анхаарах хэрэгтэй (Тогтоол #461, Тогтоол #743, Тогтоол #920).
3. Хортой, хүнд нөхцөл ба шимтгэлийн маргаан:
   Тогтоол #3422 болон Тогтоол #2717-д тэтгэврийн даатгалын шимтгэл төлсөн бодит хугацаа, хөдөлмөрийн нөхцөлийг нотлох баримтыг үндэслэн эрх олгохыг тодорхойлсон. Цалингийн хэмжээг тодорхойлохдоо шимтгэл төлсөн баримтыг голчлон баримтална (Тогтоол #961).

Түгээмэл асуултууд (FAQ)

1. 4 хүүхэд төрүүлсэн эх заавал 50 насандаа тэтгэвэрт гарах ёстой юу?

Үгүй. Хуульд заасан 50 нас нь хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр тэтгэвэрт гарах "боломжит эрх" юм. Хэрэв эх өөрөө хүсвэл цаашид үргэлжлүүлэн ажиллаж, шимтгэл төлөх хугацаагаа нэмэгдүүлэн тэтгэврийн хэмжээгээ өсгөх боломжтой.

2. Хүүхэд бүрийн тоогоор 1.5 жил нэмэгдүүлэх зохицуулалт тэтгэврийн насанд нөлөөлөх үү?

Үгүй, тэтгэвэрт гарах насны босго 50 нас хэвээр үлдэнэ. Харин таны шимтгэл төлсөн нийт ажилласан жил дээр хүүхэд бүрийн тоогоор 1 жил 6 сар нэмэгдэж тооцогдох тул шаардагдах 20 жилийн болзлыг хурдан хангах болон тэтгэврийн хувь хэмжээг нэмэгдүүлэх ач холбогдолтой.

3. Үрчилж авсан хүүхдийг тооцохдоо ямар шалгуур тавигддаг вэ?

Үрчлэн авсан хүүхэд нь 3 нас хүрээгүй байхдаа үрчлэгдсэн байх бөгөөд эх түүнийг 6 нас хүртэл нь бодитоор өсгөн хүмүүжүүлсэн байх хуулийн шаардлага тавигдана.

4. Өргөдлөө хугацаанаас нь хоцроож өгвөл нөхөн олгох уу?

Өндөр насны тэтгэврийг хуульд заасан насанд хүрснээс хойш өргөдөл гаргасан тохиолдолд өргөдлийг нийгмийн даатгалын байгууллага хүлээн авсан өдрөөс эхлэн тооцож олгодог тул өнгөрсөн хугацааг нөхөж олгодоггүй. Иймд 50 нас хүрэхээс өмнө баримтаа бүрдүүлэх шаардлагатай.

Дүгнэлт

Монгол Улсын тэтгэврийн шинэчилсэн тогтолцоо нь 4 ба түүнээс дээш хүүхэдтэй эхчүүдэд 50 насандаа 20 жил шимтгэл төлсөн нөхцөлөөр тэтгэвэрт гарах эрхийг баталгаажуулсан төдийгүй хүүхэд бүрт 1 жил 6 сарын шимтгэлийн нэмэгдэл хугацаа олгож буй нь бодит дэмжлэг болж байна. Даатгуулагч иргэн өөрийн хүүхдийн нас, өсгөсөн байдал болон шимтгэл төлөлтийн мэдээллээ урьдчилан нягталж, эрх үүсмэгц хугацаа алдалгүй хандах нь санхүүгийн баталгаагаа хангах гол үндэс болно.