Хүйтэнд гадаа ажиллуулахад ажил олгогч ямар хамгаалалт, завсарлага өгөх ёстой вэ?
Хүйтэнд, гадаа, задгай газар ажиллаж буй ажилтныг ажил олгогч дулаацах ахуйн байраар хангах, тусгай хувцас өгөх, завсарлага олгох зэрэг хуульд заасан үүргээ тайлбарлав.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Оршил
Өвлийн хүйтэн, цас, мөс, салхи, хүчтэй цасан шуурга зэрэг нь задгай газар ажиллаж буй ажилтны эрүүл мэнд, амь насэд ноцтой эрсдэл учруулдаг. Иймд ажил олгогч нь хэт хүйтэн, салхитай, хур тунадастай задгай газар буюу халаалтгүй байранд ажиллаж байгаа ажилтныг амрах, дулаацах, хоргодох зориулалтаар тоноглож тохижуулсан ахуйн байраар заавал хангах, ажлын нөхцөлд тохирсон тусгай хувцас, хамгаалах хэрэгслээр үнэ төлбөргүй хангах, мөн эрүүл мэндэд нь сөрөг нөлөөлөл үзүүлэхгүй байх нөхцөлийг бүрдүүлэх үүрэгтэй.
Энэхүү нийтлэлд хүйтэнд гадаа ажиллах үед ажил олгогчийн хүлээх хамгаалалт, завсарлага, олговор, түүнчлэн ажилтны эрх, хууль зүйн үндэслэлийг практик жишээний хамт тайлбарлав.
Хууль зүйн үндэслэл
1. Аюулгүй, эрүүл ажлын нөхцөлөөр хангах үүрэг
Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 120 дугаар зүйлээр ажил олгогч нь ажилтны амь нас, эрүүл мэндийг хамгаалах, үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх үр дүнтэй, шат дараалсан арга хэмжээ авах үүрэгтэй гэж заасан. Тухайлбал, ажлын байрны хөдөлмөрийн нөхцөлийг хэвийн болгох хүртэл хугацаанд ажлын цагийг богиносгох, нэмэгдэл амралт, хэвийн бус нөхцөлд ажилласны нэмэгдэл олгох зэрэг түр арга хэмжээ авахыг зөвшөөрсөн. Энэ үндэслэлийг Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 120 зүйлээс үзнэ үү.
Түүнчлэн Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 121 дэх зүйлээр ажлын байранд тавигдах аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн шаардлага, стандартыг хангах харилцааг Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай хуулиар зохицуулна гэж заасан.
2. Хүйтэнд ажиллаж буй ажилтныг ахуйн байраар хангах
Хүйтэнд гадаа ажиллахад хамгийн чухал үүрэг бол түр завсарлагын үед амрах, дулаацах, хоргодох ахуйн байраар хангах юм. Үүнийг Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай, 28 дугаар зүйлийн 28.1.10-д шууд заасан:
"хэт халуун буюу хүйтэн, салхитай, хур тунадастай зэрэг задгай газар, халаалтгүй байранд ажиллаж байгаа ажилтныг хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн стандартын дагуу түр завсарлагын үед амрах, дулаацах, хоргодох зориулалтаар тоноглож тохижуулсан ахуйн байраар хангах"
"Ахуйн байр" гэдэг нь Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай, 3 дугаар зүйлийн 3.1.15-д зааснаар хувцас солих, түр амрах, хооллох, бие засах, усанд орох, дулаацах зэрэг зориулалтын өрөө тасалгаа гэж тодорхойлсон. Өөрөөр хэлбэл, гадаа хүйтэнд ажиллаж буй ажилтанд халаалттай амралтын өрөө, дулаацах газар байхгүй бол ажил олгогч хууль зөрчсөнд тооцогдоно.
3. Ажлын тусгай хувцас, хамгаалах хэрэгслээр үнэ төлбөргүй хангах
Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай, 15 дугаар зүйлээр:
- 15.1. Ажил олгогч нь ажилтныг ажлын нөхцөл, ажил үүргийн онцлогт тохирсон ажлын тусгай хувцас, хамгаалах хэрэгслээр үнэ төлбөргүй хангах үүрэгтэй;
- 15.2. Турших, худалдаж авах, хадгалах, угааж цэвэрлэх, засварлах, ариутгах зардлыг ажил олгогч хариуцна;
- 15.3. Ажлын тусгай хувцас, хамгаалах хэрэгслийн нэр, төрөл, эдэлгээний хугацаа бүхий жагсаалтыг баталж мөрдүүлнэ.
Хүйтэнд ажиллах тохиолдолд ажилтныг дулаан хувцас, гутал, бээлий, малгай зэрэг хамгаалах хэрэгслээр хангах нь энэ зүйлийн хүрээнд хамаарна.
4. Завсарлага, амралтын цаг
Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 94 дүгээр зүйлээр ажилтанд амрах, хооллох завсарлага олгох бөгөөд өдрийн хооллох завсарлага нэг цагаас багагүй байна. Харин ажил үүргийн онцлогоос шалтгаалан хооллох завсарлага авах боломжгүй ажилтныг ажлын байранд нь хооллох бололцоогоор хангах бөгөөд уг хугацааг ажилласан цагт тооцно.
Мөн Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 95 дугаар зүйлээр дараалсан хоёр ажлын өдрийн хоорондын тасралтгүй амралт 12 цагаас доошгүй байх ёстой. Хүйтэнд удаан хугацаагаар ажиллах тохиолдолд ажлын дотоод журамд дулаацах нэмэлт завсарлагыг тусгах нь зүйтэй.
5. Ажлын цагийн хязгаар
Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 84 дүгээр зүйлээр долоо хоногийн ердийн ажлын цаг 40-өөс, ердийн ажлын өдрийн үргэлжлэл найман цагаас илүүгүй байна. Илүү цагаар ажиллах тохиолдолд Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 91 дүгээр зүйлээр зохицуулна.
6. Хөдөлмөрийн хэвийн бус нөхцөлд ажилласны нэмэгдэл
Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 108 дугаар зүйлийн 108.1-д "ажилтны ур чадварын, ажилласан жилийн, мэргэшлийн зэргийн, хөдөлмөрийн хэвийн бус нөхцөлд ажилласны болон бусад нэмэгдлийг хууль тогтоомж, хамтын гэрээ, хамтын хэлэлцээр, хөдөлмөрийн гэрээ, хөдөлмөрийн дотоод хэм хэмжээгээр тогтооно" гэж заасан. Хүйтэн, цас, мөс зэрэг нь хөдөлмөрийн хэвийн бус нөхцөлд хамаарах бөгөөд нэмэгдлийн хэмжээг аж ахуйн нэгж өөрөө тогтоох боломжтой.
7. Эрүүл мэндийн үзлэг
Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай, 14 дүгээр зүйлээр ажил олгогч нь үйлдвэрлэл, ажил, үйлчилгээтэй холбоотой зайлшгүй шаардлагатай эрүүл мэндийн урьдчилсан ба хугацаат үзлэгт ажилтныг хамруулах үүрэгтэй бөгөөд үүний зардлыг ажил олгогч хариуцна.
Практик алхамууд
Хүйтэнд гадаа ажиллуулах тохиолдолд ажил олгогч дараах дарааллаар арга хэмжээ авна.
-
Эрсдэлийн үнэлгээ хийх. Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай, 28 дугаар зүйлийн 28.1.4-д зааснаар ажлын байранд учирч болзошгүй аюулыг илрүүлэх, тогтоох, үнэлэх, бууруулах, арилгах зорилгоор эрсдэлийн үнэлгээ хийх үүрэгтэй.
-
Ажлын байрны хөдөлмөрийн нөхцөлийн үнэлгээ хийлгэх. Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай, 31 дүгээр зүйлээр стандартын асуудал эрхэлсэн байгууллагын итгэмжлэл бүхий мэргэжлийн байгууллагаар үнэлгээ хийлгэнэ.
-
Тусгай хувцас, хамгаалах хэрэгслээр хангах. Ажлын нөхцөлд тохирсон дулаан хувцас, гутал, бээлий, малгайг үнэ төлбөргүй олгож, эдэлгээний хугацаа бүхий жагсаалтыг батална.
-
Амрах, дулаацах, хоргодох ахуйн байр тохижуулах. Халаалттай амралтын өрөө, халуун ундаа, хооллох бололцоогоор хангана.
-
Завсарлагын горимыг дотоод журамд тусгах. Хүйтэнд ажиллах үеийн дулаацах завсарлагын давтамж, үргэлжлэх хугацааг Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 122 дугаар зүйлд заасны дагуу хөдөлмөрийн дотоод журмаар тогтоож, ажилтнуудад танилцуулна.
-
Нэмэгдэл хөлс тогтоох. Хөдөлмөрийн хэвийн бус нөхцөлд ажилласны нэмэгдлийг хамтын гэрээ, хөдөлмөрийн гэрээ, дотоод хэм хэмжээгээр тогтоож, цалингийн тооцоонд тусгана.
-
Эрүүл мэндийн үзлэгт хамруулах. Хүйтэнд байнга ажилладаг ажилтныг эрүүл мэндийн үзлэгт хамруулж, зардлыг хариуцна.
-
Аюултай нөхцөл үүссэн үед ажлыг зогсоох. Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай, 28 дугаар зүйлийн 28.1.2-т зааснаар хүний амь нас, эрүүл мэндэд сөрөг аюултай нөхцөл бий болсон тохиолдолд үйл ажиллагааг яаралтай зогсоож, аюултай нөхцөлийг шуурхай арилгана.
Ажилтны эрх
Хүйтэнд ажиллаж буй ажилтан дараах эрхтэй:
- Аюулгүй ажлын байранд ажиллах — Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай, 18 дугаар зүйлийн 18.1.1;
- Амь нас, эрүүл мэндэд аюултай нөхцөл үүссэн бол ажлаа зогсоож, ажил олгогчид мэдэгдэх — 18.1.4;
- Амь нас, эрүүл мэндэд хохирол учруулж болзошгүй нөхцөлд ажил үүргээ гүйцэтгэхээс татгалзах — Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 54 дүгээр зүйлийн 54.1.1. Энэ тохиолдолд ажил олгогч сахилгын шийтгэл ногдуулахыг хориглоно (54.3).
Шүүхийн практик
Хүйтэнд гадаа ажиллах нөхцөл, аюулгүй байдлын шаардлага хангаагүйтай холбогдсон маргааныг шийдвэрлэхдээ ажилтан эхлээд хөдөлмөрийн эрхийн маргаан таслах комисс, сум, дүүргийн хөдөлмөрийн эрхийн маргаан зохицуулах гурван талт хороонд хандах эрхтэй. Үүнийг Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 154 дүгээр зүйлээр зохицуулна. Ажил үүргээ гүйцэтгэх явцад ажилтны амь нас, эрүүл мэндэд учирсан хохирлыг нөхөн төлүүлэх тухай нэхэмжлэлийг шүүх шууд хянан шийдвэрлэнэ (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 158 дугаар зүйлийн 158.2.1).
Хэрэв ажил олгогч хамгаалалтын үүргээ биелүүлээгүйн улмаас ажилтны эрүүл мэндэд хохирол учирсан бол гэм хорыг Иргэний хууль, 497 дугаар зүйлийн дагуу нөхөн төлүүлэх үндэслэлтэй. Түүнчлэн үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний улмаас хөдөлмөрийн чадвараа алдсан ажилтанд Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 125 дугаар зүйлд заасан нөхөн төлбөрийг ажил олгогч олгоно.
Хууль зөрчсөн ажил олгогчид Зөрчлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10.15 дугаар зүйлээр торгох шийтгэл ногдуулж болно. Тухайлбал, ажилтныг эрүүл мэндийн урьдчилсан ба хугацаат үзлэгт оруулаагүй бол хүнийг далан тав нэгжтэй тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр, хуулийн этгээдийг долоон зуун тавин нэгжтэй тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр торгоно.
Түгээмэл асуултууд
Хүйтэнд гадаа ажиллаж байгаа ажилтныг ажил олгогч ямар байраар хангах ёстой вэ?
Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай, 28 дугаар зүйлийн 28.1.10-д зааснаар хэт хүйтэн, салхитай, хур тунадастай зэрэг задгай газар, халаалтгүй байранд ажиллаж байгаа ажилтныг түр завсарлагын үед амрах, дулаацах, хоргодох зориулалтаар тоноглож тохижуулсан ахуйн байраар хангах үүрэгтэй.
Хүйтэнд ажиллахад ажлын тусгай хувцас, хамгаалах хэрэгслийг үнэгүй өгөх үү?
Тийм. Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай, 15 дугаар зүйлийн 15.1-д зааснаар ажил олгогч нь ажилтныг ажлын нөхцөл, ажил үүргийн онцлогт тохирсон ажлын тусгай хувцас, хамгаалах хэрэгслээр үнэ төлбөргүй хангах үүрэгтэй. Худалдаж авах, угааж цэвэрлэх, засварлах зардлыг ч ажил олгогч хариуцна.
Хүйтэнд ажиллаж байгаа ажилтан ажил үүргээ гүйцэтгэхээс татгалзаж болох уу?
Болно. Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 54 дүгээр зүйлийн 54.1.1-д зааснаар ажилтны амь нас, эрүүл мэндэд хохирол учруулж болзошгүй нөхцөл байдал үүссэн бол ажилтан ажил үүргээ гүйцэтгэхээс татгалзах эрхтэй. Энэ тохиолдолд ажил олгогч, түүний төлөөлөгчид нэн даруй мэдэгдэх бөгөөд ажил олгогч сахилгын шийтгэл ногдуулахыг хориглоно.
Хүйтэнд ажилласан цагийн нэмэгдэл хөлсийг хэрхэн тооцох вэ?
Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 108 дугаар зүйлийн 108.1-д зааснаар хөдөлмөрийн хэвийн бус нөхцөлд ажилласны нэмэгдлийг хууль тогтоомж, хамтын гэрээ, хөдөлмөрийн гэрээ, дотоод журамд заасны дагуу тогтооно. Хүйтэн, цас, мөс зэрэг хэвийн бус нөхцөлд ажилласны нэмэгдэл хөлсийг аж ахуйн нэгжийн хэмжээнд тогтоож, ажилтны хөдөлмөрийн гэрээнд тусгах нь зүйтэй.
Ажил олгогч хамгаалалтыг хангаагүй бол хариуцлага хүлээх үү?
Тийм. Зөрчлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10.15 дугаар зүйлд ажилтныг эрүүл мэндийн урьдчилсан ба хугацаат үзлэгт оруулаагүй бол торгох шийтгэл заасан. Мөн Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 165 дугаар зүйлийн 165.1-д хууль зөрчсөн хүн, хуулийн этгээдэд Эрүүгийн хууль, Зөрчлийн тухай хуульд заасан хариуцлага хүлээлгэхээр заасан.
Дүгнэлт
Хүйтэнд гадаа ажиллах нь ажилтны эрүүл мэндэд ноцтой эрсдэл учруулдаг тул ажил олгогч дараах үндсэн үүргээ заавал биелүүлэх ёстой:
- Амрах, дулаацах, хоргодох ахуйн байраар хангах — энэ нь хамгийн чухал шаардлага;
- Ажлын нөхцөлд тохирсон тусгай хувцас, хамгаалах хэрэгслээр үнэ төлбөргүй хангах;
- Хөдөлмөрийн хэвийн бус нөхцөлд ажилласны нэмэгдэл хөлсийг тогтоож олгох;
- Завсарлага, амралтын цагийн горимыг дотоод журамд тусгах;
- Эрүүл мэндийн үзлэгт хамруулах;
- Аюултай нөхцөл үүссэн үед ажлыг зогсоох.
Практик зөвлөмж: Ажилтан хүйтэнд ажиллах нөхцөл хангагдаагүй, эрүүл мэндэд нь аюул учрах түвшинд хүрсэн бол эхлээд ажил олгогч, шууд удирдах албан тушаалтанд мэдэгдэж, шаардлагатай хамгаалалтыг бүрдүүлэхийг шаардана. Хэрэв шийдвэрлэгдэхгүй бол хөдөлмөрийн эрхийн маргаан таслах комисс, сум, дүүргийн гурван талт хороо, эцэст нь шүүхэд хандах эрхтэй. Ажил олгогч тал хүйтний улиралд эрсдэлийн үнэлгээ хийж, хамгаалалтын арга хэмжээний төсвийг жил бүрийн төлөвлөгөөнд тусгах нь хууль зөрчих эрсдэлээс сэргийлнэ.
