Хөдөлмөрийн гэрээний хувийг өгөхгүй бол ажилтан яах вэ?
Ажил олгогч хөдөлмөрийн гэрээний хувийг өгөхгүй бол ажилтан хуулбарыг нэхэх, баталгаажуулах, гомдол гаргах, маргаан үүсгэх хууль зүйн алхмыг Хөдөлмөрийн тухай хуулийн заалт, шүүхийн практикт үндэслэн тайлбарлав.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Хөдөлмөрийн гэрээний хувийг ажил олгогч өгөхгүй бол ажилтан эхлээд бичгээр хуулбараа нэхэж, дараа нь хөдөлмөрийн эрхийн маргаан шийдвэрлэх байгууллага эсхүл хөдөлмөрийн хяналтын улсын байцаагчид гомдол гаргах эрхтэй. Гэрээ бичгээр байгуулаагүй ч ажил үүрэг гүйцэтгэж эхэлснээр хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцаа үүссэнд тооцогдоно.
Хөдөлмөрийн гэрээ бол ажилтны цалин хөлс, ажлын нөхцөл, эрх ашгийг баталгаажуулах үндсэн баримт бичиг юм. Гэрээний хувийг гар дээрээ байлгах нь маргаан үүсэх үед өөрийн эрхээ хамгаалах хамгийн чухал нотлох баримт болдог. Энэ нийтлэлд гэрээний хувь аваагүй ажилтан ямар алхмыг дарааллаар хийх, ямар хуулийн заалт, шүүхийн практикт тулгуурлах талаар тайлбарлав.
Хууль зүйн үндэслэл
Гэрээний хувийг өгөх үүрэг
Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 48 дугаар зүйлд:
- 48.1. Ажил олгогч хөдөлмөрийн гэрээг бичгээр, эсхүл цахим хэлбэрээр үйлдэж талууд гарын үсэг зурах бөгөөд гэрээний нэг хувийг ажилтанд өгөх үүрэгтэй.
- 48.2. Хүндэтгэн үзэх шалтгаанаар гэрээг үйлдээгүй бол ажилтан ажил үүргээ гүйцэтгэж эхэлснээс хойш ажлын 10 өдрийн дотор ажил олгогч гэрээг нөхөн байгуулах үүрэгтэй.
- 48.3. Гэрээг бичгээр, эсхүл цахим хэлбэрээр үйлдээгүйгээс үл хамааран ажилтан ажил үүргээ гүйцэтгэж эхэлснээр хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцаа үүссэнд тооцно.
- 48.4. 48.2-т заасныг зөрчсөн этгээдэд Зөрчлийн тухай хуульд заасан хариуцлага хүлээлгэнэ.
Ажил олгогчийн үүргийг Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 43 дугаар зүйлийн 43.2.2-т мөн баталгаажуулсан: ажил олгогч ажлын байрны тодорхойлолт, хөдөлмөрийн гэрээний хувийг баталгаажуулж өгөх үүрэгтэй.
Гэрээнд заавал тусгах нөхцөл
Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 49 дүгээр зүйлийн 49.1-д гэрээнд ажлын байрны нэр, ажил үүрэг, ажил үүрэг гүйцэтгэх байршил, цалин хөлсний хэмжээ, хөдөлмөрийн нөхцөл зэрэг гол нөхцөлийг тусгана. Эдгээр нь таны эрхийг тодорхойлох үндсэн мэдээлэл тул хуулбаргүй үлдэх нь эрсдэлтэй.
Хувь хүний мэдээллээ авах эрх
Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 46 дугаар зүйлээр ажилтан ажил олгогчид хадгалагдаж байгаа мэдээллээ үнэ төлбөргүй, бүрэн авах, буруу буюу дутуу мэдээллийг залруулахыг шаардах эрхтэй. Хууль бусаар авсан, боловсруулсан, хадгалсан, ашигласан бол эрх бүхий байгууллагад гомдол гаргаж болно.
Зөрчлийн хариуцлага
ЗӨРЧЛИЙН ТУХАЙ /Шинэчилсэн найруулга/, 10.16 дугаар зүйлийн 10.16.4.3-т хүнийг ажилд авахдаа хөдөлмөрийн гэрээг бичгээр, эсхүл цахим хэлбэрээр байгуулахгүйгээр ажил, үүрэг гүйцэтгүүлсэн бол хүнийг нэг зуун тавин нэгжтэй тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр, хуулийн этгээдийг нэг мянга таван зуун нэгжтэй тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр торгоно.
Мөн Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 165 дугаар зүйлээр хууль зөрчсөн хүн, хуулийн этгээдэд Эрүүгийн хууль, Зөрчлийн тухай хуульд заасан хариуцлага хүлээлгэхээс гадна учруулсан гэм хорыг Иргэний хуулийн дагуу нөхөн төлүүлнэ.
Практик алхамууд
Дараах алхмыг дарааллаар нь хийвэл эрхээ хамгаалах боломж нэмэгдэнэ.
Алхам 1: Нотлох баримтаа цуглуул
Гэрээний хувь байхгүй ч хөдөлмөрийн харилцаа үүссэнийг нотлох материал цуглуул:
- ажилд томилсон тушаал, шийдвэрийн хуулбар (боломжтой бол);
- цалин хөлс шилжүүлсэн банкны хуулга, баримт;
- нийгмийн болон эрүүл мэндийн даатгалын дэвтэр, шимтгэл төлсөн баримт;
- ажлын байрны тодорхойлолт, ажлын хуваарь, дотоод хэм хэмжээ;
- ажлын захидал харилцаа, имэйл, мессеж, ажлын үр дүнгийн материалууд;
- гэрч, хамт олны мэдүүлэг (шаардлагатай бол).
Эдгээр нь гэрээ бичгээр байхгүй байсан ч харилцаа үүссэнийг батлахад тусална.
Алхам 2: Ажил олгогч руу бичгээр хүсэлт гарга
Амаар бус, бичгээр хүсэлт гаргаж, хувийг өгөхийг шаард. Хүсэлтэд дараахыг тусга:
- өөрийн нэр, албан тушаал, ажилд орсон огноо;
- гэрээний хувийг хүлээж аваагүй тухай;
- Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 48.1, 43.2.2-т заасан үүргийг сануулах;
- хувийг өгөх эцсийн хугацаа;
- хүсэлтийг хүлээн авсан огноо, гарын үсэг.
Хүсэлтийн хувийг өөртөө үлдээж, хүлээн авсан тухай тэмдэглэл (эсхүл имэйлээр илгээсэн бол харилцааны бүртгэл) хадгал.
Алхам 3: Дотоод гомдол гарга
Хүсэлтэд хариу өгөхгүй бол байгууллагын хөдөлмөрийн эрхийн маргаан таслах комисст хандах. Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 156 дугаар зүйлийн 156.1-д 20 ба түүнээс дээш ажилтантай аж ахуйн нэгж, байгууллагад орон тооны бус байнгын ажиллагаатай комисс байгуулахаар заасан. 20-оос доош ажилтантай бол 156.2-т заасны дагуу байнгын бус комисс байгуулж болно.
Алхам 4: Хөдөлмөрийн хяналтын улсын байцаагчид хандах
Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 161, 162 дугаар зүйлээр хөдөлмөрийн хяналтын улсын байцаагч хөдөлмөрийн хууль тогтоомжийн биелэлтэд хяналт тавьж, ажилтнаас ирсэн гомдлын дагуу аж ахуйн нэгж, байгууллагад хяналт шалгалт хийх үүрэгтэй. Байцаагч ажлын байранд урьдчилан мэдэгдэхгүйгээр нэвтрэх, шаардлагатай баримт бичгийг шалгах, хуулбарлах эрхтэй.
Алхам 5: Маргаан шийдвэрлэх шат
Хувийг өгөхгүй байгаа нь таны бусад эрх (цалин, амралт, даатгал) хөндөгдөж байгаа бол Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 154 дүгээр зүйлд заасан хугацаанд ханд:
- 154.2.1. хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцааг цуцалсан, өөр ажилд шилжүүлсэн тухай шийдвэрийг үндэслэлгүй гэж үзвэл 30 хоногийн дотор;
- 154.2.2. бусад хөдөлмөрийн эрхийн маргааныг 90 хоногийн дотор.
Маргааныг урьдчилан шийдвэрлэх журмыг дагаж, шаардлагатай бол 158 дугаар зүйлд заасны дагуу шүүхэд нэхэмжлэл гаргана. Хугацаа хэтэрсэн бол 157 дугаар зүйлээр хүндэтгэн үзэх шалтгаанаар сэргээлгэх хүсэлт гаргаж болно.
Шүүхийн практик
Гэрээний хувь өгөхгүй, бичгээр байгуулаагүй асуудал шүүхэд хэрхэн шийдвэрлэгддэг талаарх жишээ:
- Тогтоол #11093 — Ажил олгогч ажилтныг томилсон тушаал гаргасан ч хөдөлмөрийн гэрээ байгуулах, ажлын байрны тодорхойлолт танилцуулах үүргээ биелүүлсэн нь баримтаар нотлогдоогүй тул ажилтныг ажилд эгүүлэн тогтоож, олговор олгохоор шийдвэрлэсэн. Шүүх гэрээ бичгээр үйлдээгүй ч харилцаа үүссэнийг 48.3-т үндэслэсэн.
- Тогтоол #6816 — Ажил олгогч томилсон тушаал гаргасан ч хөдөлмөрийн гэрээг бичгээр байгуулаагүй нь хууль зөрчсөн боловч энэ нь хооронд үүссэн хөдөлмөрийн харилцааг үгүйсгэхгүй гэж дүгнэсэн.
- Тогтоол #8150 — Хариуцагч ажилтныг ажилд томилохдоо хөдөлмөрийн гэрээг бичгээр байгуулж, гэрээний хувийг өгөх үүргээ биелүүлээгүй боловч гэрээний гол нөхцөл тохиролцсон нь нотлогдоогүй тул харилцаа үүсээгүй гэж үзсэн. Энэ нь зөвхөн хуулбаргүй байх нь хангалтгүй, харилцаа үүссэнийг нотлох шаардлагатайг харуулна.
Эдгээр шийдвэрээс харахад гэрээний хувь байхгүй байх нь дангаараа харилцаа үүсээгүй гэсэн үндэслэл болохгүй, харин ажил үүрэг гүйцэтгэсэн, цалин авсан зэрэг бодит баримт чухал.
Түгээмэл асуултууд
Ажил олгогч хөдөлмөрийн гэрээний хувийг өгөх үүрэгтэй юу?
Тийм. Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 48.1-д ажил олгогч гэрээг бичгээр эсхүл цахим хэлбэрээр үйлдэж, гэрээний нэг хувийг ажилтанд өгөх үүрэгтэй гэж заасан. Мөн 43.2.2-т ажилтанд ажлын байрны тодорхойлолт, хөдөлмөрийн гэрээний хувийг баталгаажуулж өгөх үүрэг ажил олгогчид оногдоно.
Гэрээг бичгээр байгуулаагүй бол хөдөлмөрийн харилцаа үүсэхгүй гэж үзэх үү?
Үгүй. Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 48.3-д гэрээг бичгээр эсхүл цахим хэлбэрээр үйлдээгүйгээс үл хамааран ажилтан ажил үүргээ гүйцэтгэж эхэлснээр хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцаа үүссэнд тооцно гэж заасан. Гэхдээ шүүхийн практикт гэрээний гол нөхцөл тохиролцсон эсэх нь нотлогдох шаардлагатай байдаг.
Гэрээг нөхөн байгуулах хугацаа хэд вэ?
Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 48.2-д хүндэтгэн үзэх шалтгаанаар гэрээг бичгээр эсхүл цахим хэлбэрээр үйлдээгүй бол ажилтан ажил үүргээ гүйцэтгэж эхэлснээс хойш ажлын 10 өдрийн дотор ажил олгогч гэрээг нөхөн байгуулах үүрэгтэй гэж заасан.
Гэрээний хувийг өгөөгүй бол ажилтан хаана гомдол гаргах вэ?
Эхлээд ажил олгогч руу бичгээр хүсэлт гаргана. Үр дүнгүй бол Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 154.2-т заасны дагуу хөдөлмөрийн эрхийн маргаан таслах комисс, эсхүл сум, дүүргийн хөдөлмөрийн эрхийн маргаан зохицуулах гурван талт хороонд, мөн 161, 162 дугаар зүйлд заасны дагуу хөдөлмөрийн хяналтын улсын байцаагчид хандаж болно.
Хөдөлмөрийн гэрээ байгуулаагүй ажил олгогчид ямар хариуцлага хүлээлгэх вэ?
Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 48.4-д 48.2-т заасныг зөрчсөн этгээдэд Зөрчлийн тухай хуульд заасан хариуцлага хүлээлгэнэ гэж заасан. Зөрчлийн тухай хуулийн 10.16.4.3-т хүнийг ажилд авахдаа хөдөлмөрийн гэрээг бичгээр эсхүл цахим хэлбэрээр байгуулахгүйгээр ажил, үүрэг гүйцэтгүүлсэн бол торгох шийтгэл оногдуулахаар заасан.
Дүгнэлт
Хөдөлмөрийн гэрээний хувийг өгөхгүй байх нь ажилтны эрхийг бүрэн хамгаалах боломжийг хязгаарладаг ч харилцааг үгүйсгэх үндэслэл болохгүй. Хамгийн чухал нь:
- бичгээр хүсэлт гаргаж, хувийг нэхэх;
- цалин, даатгал, ажлын үр дүн зэрэг харилцаа үүссэнийг нотлох материалыг хадгалах;
- хувийг өгөхгүй бол хөдөлмөрийн эрхийн маргаан шийдвэрлэх байгууллага, хөдөлмөрийн хяналтын улсын байцаагчид хугацаанд нь хандах.
Гэрээний хувийг гартаа авах нь зөвхөн бичиг цаас биш — цалин хөлс, амралт, нийгмийн хамгаалал зэрэг эрхийг баталгаажуулах үндэс юм. Тиймээс асуудлыг эхэн үед нь шийдвэрлэх нь хамгийн зөв арга зам болно.