Эрүүгийн хэрэгт мөрдөгч, прокурор, шүүгчийг татгалзан гаргах хүсэлт гаргах журам
Эрүүгийн хэрэгт мөрдөгч, прокурор, шүүгч, иргэдийн төлөөлөгчийг татгалзан гаргах хүсэлт гаргах эрх, журам, шийдвэрлэх дараалал, хууль зүйн үндэслэлийг практик жишээтэй тайлбарлав.
Таны асуултад хуулийн дагуу юу гэж заасныг мэдээрэй.
Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцож байгаа мөрдөгч, прокурор, шүүгч, иргэдийн төлөөлөгч, шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга зэрэг албан тушаалтныг хуульд заасан үндэслэл байвал татгалзан гаргах хүсэлтийг эрх бүхий оролцогч тусгай үндэслэл, хугацааны дагуу гаргах эрхтэй. Хүсэлтийг хэн шийдвэрлэх нь тухайн албан тушаалтнаас хамаарах бөгөөд ихэнх тохиолдолд шийдвэр эцсийн байдаг. Энэ нийтлэлд татгалзан гаргах эрхийн хууль зүйн үндэслэл, гаргах дараалал, шийдвэрлэх журмыг практик жишээтэй тайлбарлав.
Хууль зүйн үндэслэл
Татгалзан гаргах эрх хэнд байх вэ
Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцогч өөрийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлоо хамгаалуулах тухай хүсэлтийг шүүх, прокурор, мөрдөгчид гаргах эрхтэй (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 15.1). Мөн яллагдагч нь мөрдөгч, прокурор, орчуулагч, хэлмэрч, шинжээч, шүүгч, иргэдийн төлөөлөгч, шүүх хуралдааны нарийн бичгийн даргыг татгалзан гаргах тухай хүсэлт гаргах эрхтэй гэж тусгайлан заасан (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 7.7).
Хүсэлт гаргах ерөнхий эрхийг шүүгчийг татгалзан гаргах тусгай хугацаатай хамт хэрэглэнэ (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 15.2). Хүсэлтийг амаар эсхүл бичгээр гаргах ба амаар гаргасан бол тэмдэглэлд тусгаж, хүлээн авсан албан тушаалтан болон хүсэлт гаргагч гарын үсэг зурна.
Шүүгчийг татгалзан гаргах үндэслэл
Шүүгч дараах үндэслэл байвал эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцож болохгүй (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10.1):
- тухайн хэрэгт өөр оролцогчийн хувиар оролцож байгаа, прокурор, мөрдөгч, өмгөөлөгч, оролцогчийн гэр бүлийн гишүүн буюу төрөл садан болсон, өмнө нь хэрэгт хуульд заасан өөр үүргээр оролцсон, эсвэл шууд/шууд бус хувийн сонирхолтой гэж үзэх баримттай байх;
- хэрэг хянан шийдвэрлэж байгаа шүүх бүрэлдэхүүнд хоорондоо гэр бүлийн гишүүн, төрөл, садангийн холбоотой шүүгч оролцох;
- анхан шатны бүрэлдэхүүнд орсон шүүгчийн гэр бүлийн гишүүн, төрөл, садангийн хүн уг хэргийг давж заалдах, хяналтын журмаар хянан шийдвэрлэх бүрэлдэхүүнд орох.
Шүүгч эдгээр үндэслэлийг мэдмэгц ажиллагаанаас татгалзах үүрэгтэй бөгөөд уг үүргээ биелүүлээгүй бол гаргасан шийдвэрийг хуульд заасан үндэслэл, журмын дагуу хүчингүй болгоно.
Мөн шүүгч дараах тохиолдолд дахин оролцож болохгүй (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10.2):
- хэргийг анхан, давж заалдах, хяналтын аль нэг журмаар хянан шийдвэрлэхэд оролцсон шүүгч уг хэргийг өөр шатны журмаар шийдвэрлэхэд оролцох;
- хамтран ажиллах этгээдээр тогтоосон шийдвэр гаргасан шүүгч уг хүний үйлдсэн гэмт хэргийг хянан шийдвэрлэхэд оролцох;
- дээрх шүүгчийн гэр бүлийн гишүүн, төрөл, садангийн холбоотой шүүгч уг хэргийг өөр шатны журмаар шийдвэрлэхэд оролцох.
Бусад оролцогчийг татгалзан гаргах үндэслэл
Шүүх хуралдааны нарийн бичгийн даргын хувьд тухайн шүүх хуралдаанд урьд нь оролцож байсан нь татгалзан гаргах үндэслэл болохгүй (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10.6). Орчуулагч, хэлмэрчийн хувьд ч мөн адил — урьд нь оролцож байсан нь үндэслэл болохгүй (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10.10).
Өмгөөлөгчийг татгалзан гаргах асуудлыг хохирогч, сэжигтэн, яллагдагч, шүүгдэгч, бусад өмгөөлөгч, прокурорын хүсэлтээр шүүх шийдвэрлэнэ (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10.8).
Практик алхамууд
Шүүх хуралдаанд гаргах хүсэлт
Шүүх хуралдаан даргалагч шүүх бүрэлдэхүүнийг зарлаж, улсын яллагч, өмгөөлөгч, иргэдийн төлөөлөгч, нарийн бичгийн дарга, шинжээч, орчуулагч, хэлмэрчээр хэн оролцож байгааг мэдэгдэж, шүүгдэгч болон хүсэлт гаргах эрх бүхий бусад оролцогчид татгалзан гаргах хүсэлт гаргах эрхтэй болохыг тайлбарлана (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 35.5). Хүсэлт гаргавал Аравдугаар бүлэгт заасан журмын дагуу шийдвэрлэнэ.
Хүсэлт гаргахдаа дараах дарааллыг баримтална:
- Үндэслэлээ тодорхойлох — аль зүйл, хэсэгт заасан үндэслэл (гэр бүлийн холбоо, өөр шатны журмаар оролцсон байдал г.м.) байгааг тодорхойлно.
- Хүсэлтээ бичих — хүсэлтэд тогтоолгох үйл явдал, гаргуулах шийдвэрийн талаар заана (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 15.2).
- Хэнд гаргахаа сонгох — ажиллагаа явуулж байгаа шүүх, прокурор, мөрдөгчид гаргана.
- Хүлээн авсан баримтаа хадгалах — амаар гаргасан бол тэмдэглэлд тусгуулж, гарын үсэг зурна.
Хүсэлтийг шийдвэрлэх дараалал
Татгалзан гаргах хүсэлтийг шийдвэрлэх дараалал нь хүсэлт хэнд хамаарахаас хамаарна.
Хэргийг дангаар шийдвэрлэж байгаа шүүгчийг татгалзвал шүүгч шүүх хуралдааныг хойшлуулж, асуудлыг тухайн шүүхийн Ерөнхий шүүгчид танилцуулж шийдвэрлүүлнэ. Ерөнхий шүүгчийг татгалзах хүсэлтийг тухайн шүүхийн шүүгчдийн зөвлөгөөнд танилцуулж шийдвэрлүүлнэ (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10.4).
Шүүх бүрэлдэхүүний аль нэг шүүгчийг татгалзах хүсэлтийг бүрэлдэхүүн зөвлөлдөх тасалгаанд шийдвэрлэж, санал тэнцвэл татгалзсанд тооцно. Татгалзагдаж байгаа шүүгчийг байлцуулахгүйгээр шийдвэрлэх боловч тэрээр тайлбар гаргаж болно. Бүрэлдэхүүний олонхийг татгалзвал асуудлыг хуралдаан даргалагч Ерөнхий шүүгчид танилцуулна. Ерөнхий шүүгч багтаж байгаа эсхүл нийт шүүгчийг татгалзсан тохиолдолд шүүгчдийн зөвлөгөөнд танилцуулна. Эдгээр шийдвэр эцсийн байна.
Хяналтын шатны шүүхийн хувьд эдгээр асуудлыг Улсын дээд шүүхийн Эрүүгийн хэргийн танхимын хуралдаанаар хэлэлцэн шийдвэрлэнэ.
Мөрдөн байцаалтын явцад гаргах хүсэлт
Мөрдөгчийг татгалзан гаргах хүсэлтийг тухайн хэрэгт хяналт тавьж байгаа прокурорт гаргана. Прокурор асуудлыг өөрийн санаачилгаар эсхүл оролцогчийн хүсэлтээр шийдвэрлэх ба энэ шийдвэр эцсийн байна (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10.9).
Орчуулагч, хэлмэрчийг татгалзах хүсэлтийг мөрдөгчид гаргах ба мөрдөгч хүсэлтийг зөвшөөрөхгүй бол прокурорт гомдол гаргана (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10.10). Шинжээчийн хувьд ч мөрдөгч хүсэлтийг зөвшөөрөхгүй бол прокурорт гомдол гаргах журам үйлчилнэ (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10.11).
Хүсэлтийг шийдвэрлэх хугацаа
Татгалзан гаргах тусгай журмыг түрүүлж баримтална. Хүсэлт шийдвэрлэх ерөнхий зохицуулалтаар үндэслэл нь тодорхой бол даруй, шалгах шаардлагатай тохиолдолд түүнийг гаргаснаас хойш ажлын 5 өдрийн дотор хангах эсэхийг шийдвэрлэнэ (Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 15.4).
Прокурорыг татгалзан гаргах тусгай журам
Хуулийн 10.7-д зааснаар хэрэг бүртгэлт, мөрдөн байцаалтад хяналт тавьж байгаа прокурорыг татгалзах хүсэлтийг дээд шатны прокурор шийдвэрлэнэ. Харин шүүхийн хэлэлцүүлэг, урьдчилсан хэлэлцүүлэг, шүүх хуралдаанд оролцож байгаа прокурорын тухай хүсэлтийг тухайн асуудлыг хянан шийдвэрлэж байгаа шүүх шийдвэрлэнэ. Хуулийн 10.7.3–10.7.5-д заасан шийдвэр эцсийн байна.
Шүүгчийг татгалзах хугацаа ба баримт
10.3-т зааснаар шүүгчийг татгалзах асуудлыг шүүх хуралдаан эхлэхээс өмнө шийдвэрлэнэ. Үндэслэл хуралдаан эхэлсний дараа мэдэгдсэн бол шүүх бүрэлдэхүүн зөвлөлдөх тасалгаанд орохоос өмнө хүсэлтээ гаргаж болно. Хэзээ үндэслэлийг мэдсэнээ, ямар холбоо буюу хувийн сонирхол байгааг баримтаар тодруулна. Зөвхөн өөрт таалагдаагүй процессын шийдвэр гаргасан нь хувийн сонирхол байгааг дангаараа тогтоохгүй.
Түгээмэл асуултууд
Эрүүгийн хэрэгт шүүгчийг татгалзан гаргах хүсэлтийг хэзээ гаргаж болох вэ?
Шүүгчийн тухай хүсэлтийг хуралдаан эхлэхээс өмнө шийдвэрлүүлэхээр гаргана. Үндэслэл хуралдаан эхэлснээс хойш мэдэгдсэн бол шүүх бүрэлдэхүүн зөвлөлдөх тасалгаанд орохоос өмнө гаргаж болно. 10.3 дугаар зүйлийн тусгай хугацааг баримтална.
Мөрдөгчийг татгалзан гаргах хүсэлтийг хэнд гаргах вэ?
Мөрдөгчийг татгалзан гаргах хүсэлтийг тухайн хэрэгт хяналт тавьж байгаа прокурорт гаргана. Прокурор уг асуудлыг өөрийн санаачилгаар эсвэл оролцогчийн хүсэлтээр шийдвэрлэх бөгөөд энэ шийдвэр эцсийн байна.
Шүүгчийг татгалзан гаргах хүсэлтийг хэн шийдвэрлэх вэ?
Хэргийг дангаар шийдвэрлэж байгаа шүүгчийг татгалзвал асуудлыг тухайн шүүхийн Ерөнхий шүүгч шийдвэрлэнэ. Ерөнхий шүүгчийг татгалзах хүсэлтийг шүүгчдийн зөвлөгөө шийдвэрлэнэ. Шүүх бүрэлдэхүүний аль нэг шүүгчийг татгалзах хүсэлтийг бүрэлдэхүүн зөвлөлдөх тасалгаанд шийдвэрлэх ба санал тэнцвэл татгалзсанд тооцно.
Хүсэлтийг хангахаас татгалзвал дахин гаргаж болох уу?
Болно. Хүсэлт, гомдлыг хангаагүй нь тухайн ажиллагаа болон бусад ажиллагааны үед хүсэлт, гомдол дахин гаргах эрхийг хязгаарлах үндэслэл болохгүй. Хүсэлтийг хангах эсэхийг тодорхой бол даруй, шалгах шаардлагатай бол ажлын 5 өдрийн дотор шийдвэрлэнэ.
Прокурорыг татгалзан гаргах хүсэлтийг хэн шийдвэрлэх вэ?
Мөрдөн шалгах шатанд хяналтын прокурорын тухай хүсэлтийг дээд шатны прокурор шийдвэрлэнэ. Шүүхийн хэлэлцүүлэг, урьдчилсан хэлэлцүүлэг, шүүх хуралдаанд оролцож байгаа прокурорын тухай хүсэлтийг тухайн шүүх шийдвэрлэнэ.
Дүгнэлт
Эрүүгийн хэрэгт татгалзан гаргах хүсэлт гаргах эрх нь иргэний шударга шүүхээр шийдэгдэх эрхийг хамгаалах чухал баталгаа юм. Дараахь зөвлөмжийг баримтлаарай:
- Үндэслэлээ тодорхой — зөвхөн хуульд заасан үндэслэлд (гэр бүлийн холбоо, өөр шатны журмаар оролцсон байдал г.м.) тулгуурлана. Хүсэлт хангаагүй, хуралдаан хойшлуулаагүй гэх мэт үндэслэлээр татгалзах боломжгүй.
- Баримтаа бэхжүүл — холбоо, хамаатны байдлыг нотлох баримт хавсаргана.
- Зөв этгээдэд гарга — мөрдөгчийн хувьд прокурорт, шүүгчийн хувьд шүүхэд.
- Протоколыг шаард — амаар гаргасан хүсэлтээ тэмдэглэлд тусгуулж, гарын үсгээ зурна.
- Өмгөөлөгчтэйгээ зөвшилц — үндэслэл, баримт болон гарах үр дагаврыг хамт хэлэлцэнэ.
Хүсэлтийг хангахаас татгалзсан ч дахин гаргах эрх нээлттэй хэвээр байна.