Бусдын банкны картыг зөвшөөрөлгүй ашиглах болон гээгдэл карт ашиглахын эрх зүйн үр дагавар

Бусдын банкны картыг зөвшөөрөлгүй ашиглах, ялангуяа олсон гээгдэл картаар гүйлгээ хийх нь үнийн дүнгээс үл хамааран Эрүүгийн хуулиар хулгайлах, завших, залилах гэмт хэрэгт тооцогдох бөгөөд төрөл, хэмжээгээр ял шийтгэл хүлээлгэдэг. Олсон картаа банк эсвэл цагдаад өгөх нь хариуцлагаас зайлсхийх цорын ганц хууль ёсны зам юм.

Оршил

Цахим төлбөрийн хэрэгсэл өдөр тутмын хэрэглээ болсон өнөө үед бусдын банкны картыг зөвшөөрөлгүй ашиглах, гудамжинд олсон картыг “эзэнгүй” хэмээн ашиглах үйлдэл ихэсчээ. Гэвч Монгол Улсын хууль тогтоомж ийм үйлдлийг өмчлөх эрхийн эсрэг ноцтой гэмт хэрэгт тооцдог бөгөөд ял шийтгэлээс гадна иргэний хариуцлага хүлээх үндэслэл болдог.

Хууль зүйн үндэслэл

Банкны картыг зөвшөөрөлгүй ашигласан үйлдлийг гэмт хэргийн шинж, нөхцөл байдлаас хамааран хэд хэдэн зүйл ангиар хянан шийдвэрлэдэг.

1. Хулгайлах гэмт хэрэг (Эрүүгийн хуулийн 17.1)

Бусдын картыг нууцаар авч, түүгээр мөнгө татах, гүйлгээ хийх үйлдэл нь хулгайлах гэмт хэргийн шинжийг хангана. Эрүүгийн Хууль 17.1-д зааснаар бусдын эд хөрөнгийг хүч хэрэглэхгүйгээр, нууцаар, хууль бусаар авсан бол 240-720 цаг нийтэд тустай ажил хийлгэх, зорчих эрхийг 6 сараас 5 жил хүртэл хязгаарлах, эсхүл 6 сараас 5 жил хүртэл хорих ял шийтгэнэ. Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 17.1-ийн дагуу энэ гэмт хэрэг нь хохирлын хэмжээ том бол хүндрүүлэх нөхцөлөөр ял хүндэрнэ.

Улсын дээд шүүхээс тогтоосончлон, банкны АТМ машин зэрэг автомат системээр гүйлгээ хийх үйлдэл нь хохирогч төөрөгдөлд орж өөрөө мөнгөө шилжүүлсэн шинжгүй тул хулгайлах гэмт хэрэгт тооцогдоно (Тогтоол #2345, Тогтоол #2214, Тогтоол #1922).

2. Залилах гэмт хэрэг (Эрүүгийн хуулийн 17.3)

Хэрэв карт эзэмшигчийг хууран мэхэлж, нууц үг болон картыг нь авсан, эсхүл дэлгүүрт хүний нүүрэн дээр хуурамч мэдээлэл өгч төлбөр хийлгэсэн бол Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 17.3-д заасан залилах гэмт хэрэгт хамаарна. Хуульд зааснаар бусдыг хууран мэхлэх, итгэлийг урвуулан ашиглах замаар эд хөрөнгийг шилжүүлэн авсан бол ял шийтгэл хүлээлгэнэ.

3. Гээгдэл эд хөрөнгө завших гэмт хэрэг (Эрүүгийн хуулийн 17.5)

Гудамж, олон нийтийн газраас олсон картыг ашиглан хөрөнгө завшсан үйлдэл нь Эрүүгийн Хууль 17.5-д заасан “Гээгдэл эд хөрөнгө, алдуул мал, ан амьтан завших” гэмт хэрэгт хамаарах бөгөөд бага хохиролтой тохиолдолд 451-2700 нэгжтэй тэнцэх төгрөгөөр торгох, нийтэд тустай ажил хийлгэх, зорчих эрхийг 1-6 сараар хязгаарлах ял оногдуулна. Их хэмжээний хохирол учруулсан бол 6 сараас 2 жил хүртэл хорих ял шийтгэнэ Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 17.5.

4. Төлбөрийн хэрэгсэл хууль бусаар ашигласан бусад хариуцлага

Бусдын банкны картыг ашиглахдаа хуурамч бичиг баримт, гарын үсэг, нууц код хэрэглэсэн бол Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 23.2-д заасан хуурамч баримт бичиг үйлдэх, ашиглах гэмт хэрэгт нэмэлт хариуцлага хүлээх үндэслэл болно. Мөн банкны салбарын тогтвортой байдлыг хангах хүрээнд төлбөрийн хэрэгслийг хууль бусаар ашигласан этгээдэд Банкны салбарын тогтвортой байдлыг хангах тухай 15.1-д заасан хариуцлага хүлээлгэж болно.

Мөн картыг хуулбарлах, хуурамч цахим карт үйлдэх, түүнийг мэдсээр байж ашигласан тохиолдолд Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 18.7-д зааснаар 5,401-27,000 нэгжтэй тэнцэх төгрөгөөр торгох, эсхүл 1-5 жил хорих ял оногдуулна. Хэрэв үндэсний болон гадаад валютын мөнгөн тэмдэгтийг хуурамчаар үйлдэх, ашигласан бол 2-8 жил хорих ял шийтгэгдэнэ.

Гэмт хэргийн зүйлчлэлийг тодорхойлох диаграм

Гээгдэл карт олсон тохиолдолд хийх алхамууд

Бусдын карт олсон иргэний үйлдэл хууль ёсны байх ёстой. Дараах алхмууд нь таныг эрүүгийн хариуцлагаас хамгаална.

• Картыг ашиглахгүй байх: АТМ-д хийх, бага дүнтэй гүйлгээ хийхээс татгалзах. Энэ нь зөвхөн эрүүгийн хариуцлагаас гадна иргэний хариуцлага (жишээ нь Тогтоол #2876-д зааснаар карт эзэмшигчийн нууц мэдээллийг хадгалах үүргээ зөрчсөн, бусдын картаар гүйлгээ хийх) хүлээхэд хүргэнэ.
• Банкинд мэдэгдэх: Карт дээрх банкны харилцагчийн төвд утасдаж, “гээгдэл карт олсон” тухай мэдээлэх.
• Цагдаагийн байгууллагад өгөх: Хамгийн ойр байрлах цагдаагийн хэсэгт тэмдэглэл үйлдүүлэн хүлээлгэж өгснөөр та өөрийн буруугүй байдлаа баталгаажуулна.

Практик зөвлөмж

1. Картаа гээсэн эсвэл хулгайд алдсан бол

Нэн даруй банкны аппликейшн эсвэл лавлах төвөөр дамжуулан картаа хаах, хүчингүй болгох шаардлагатай. Зөвшөөрөлгүй гүйлгээ илэрсэн бол ЭХХтХ-ийн §1.1-д заасны дагуу цагдаад өргөдөл, гомдол гаргах. Гомдолд гүйлгээний дэлгэрэнгүй мэдээлэл, банкны хуулга зэргийг хавсаргана.

2. Бусдын картыг ашигласан тохиолдолд илрүүлэх болон хариуцлагаас хөнгөрүүлэх нөхцөл

Камерын бичлэг, гүйлгээний лог зэргээр хэрэг маш хурдан илэрдэг. Иймд санамсаргүй байдлаар хийсэн ч хохирлоо нэн даруй нөхөн төлж, хэргээ хүлээх нь ялыг хөнгөрүүлэх, торгох ял оногдуулах үндэслэл болно. ЭХ-ийн §1.1-д зааснаар гэм буруугаа сайн дураараа хүлээн зөвшөөрсөн, хохирлоо нөхөн төлсөн нөхцөлүүдийг шүүх харгалзан үздэг.

Шүүхийн практик

Шүүхээс бусдын картыг зөвшөөрөлгүй ашигласан хэргийг дараах зарчмаар шийдвэрлэдэг.

• АТМ-ээс мөнгө авах тохиолдолд хулгайлах гэмт хэрэгт тооцно: Улсын дээд шүүх Тогтоол #2345, Тогтоол #2214, Тогтоол #1922 зэрэг шийдвэрүүддээ хуурамч карт ашигласан ч автомат системтэй харилцаж мөнгө авсан үйлдлийг хулгайлах гэмт хэрэг гэж дүгнэсэн. Учир нь машин хүний төөрөгдөлд ордоггүй, эд хөрөнгө нууц, далд аргаар авч байгаа юм.
• Худалдааны газар хүний нүүрэн дээр төлбөр хийхэд залилах гэмт хэргийн шинжтэй: Хэрэв карт эзэмшигчийг хууран мэхэлж, итгэлийг урвуулан ашигласан бол Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 17.3-аар шийтгэгдэнэ Тогтоол #1797 , Тогтоол #1581 .
• Гээгдэл картыг ашигласан жижиг дүнтэй хэрэг ч хариуцлага хүлээлгэдэг: Тогтоол #967-т дурдсанаар “санаа зорилгогүй” гэх тайлбар хариуцлагаас чөлөөлөх үндэслэл болохгүй.
• Бусдын картаар зөвшөөрөлтэй ч хийсэн гүйлгээний иргэний хариуцлага: Тогтоол #2876-д бусдын дотоодын картаар гадаадад захиалга хийсэн тохиолдолд карт эзэмшигч нууц мэдээллээ өгсөн, ашиглагч захиалгаа цуцлаагүй зэрэг шалтгаанаар хохирлыг хуваан хариуцуулсан.

Түгээмэл асуултууд (FAQ)

А: Олсон картаар 1000 төгрөгийн юм худалдаж авсан ч гэмт хэрэг болох уу? Х: Тийм. Бага дүнтэй ч гэсэн бусдын картыг зөвшөөрөлгүй ашигласан үйлдэл нь гээгдэл эд хөрөнгө завших (17.5) эсвэл хулгайлах (17.1) гэмт хэргийн бүрэлдэхүүнг агуулна. Хохирлын хэмжээ ялын төрөл, хэмжээнд нөлөөлөх боловч хариуцлагаас чөлөөлөгдөхгүй.

А: Карт эзэмшигч амаар зөвшөөрсөн бол хариуцлага хүлээх үү? Х: Амаар зөвшөөрсөн ч карт эзэмшигчийн гарын үсэггүй, банктай байгуулсан гэрээг зөрчсөн ашиглалт нь картаар залилах, эсхүл банкны дүрэм зөрчих үйлдэл болж болзошгүй. Картын нууц кодыг бусдад мэдэгдэх нь өөрөө гэрээний зөрчил бөгөөд ашиглагч нь мөнгө завшсан тохиолдолд карт эзэмшигч тооцоог хариуцах үүрэг үүснэ. Ийм учраас зөвхөн эрх бүхий этгээд өөрийн картаа ашиглах ёстой.

А: Карт ашигласан мөнгийг буцааж төлбөл хэрэг хаагдах уу? Х: Хохирлоо бүрэн төлсөн нь ялыг хөнгөрүүлэх, хорих ялыг торгох ялаар солих, хойшлуулах үндэслэл болдог боловч эрүүгийн хэргийг хаагдахад хүргэхгүй. Шүүх энэ нөхцөлийг харгалзан ялын бодлогыг зөөлрүүлж болно.

А: Картыг олж аваад банкинд өгсөн бол ямар нэгэн хариуцлага хүлээх үү? Х: Үгүй. Харин ч хуульд заасан журмын дагуу олсон зүйлээ хүлээлгэн өгсөн нь таныг эрүүгийн хариуцлагаас хамгаалах үйлдэл бөгөөд шаардлагатай бол гэрч мэдүүлэг өгөхөд бэлэн байх шаардлага гарч болно.

А: Картыг хуурамчаар хуулбарлаж ашигласан тохиолдолд ял хэр хүнд байдаг вэ? Х: Эрүүгийн хуулийн 18.7-д зааснаар хуурамч цахим карт ашигласан бол 1-5 жил, бүлэглэж их хэмжээний хохирол учруулсан бол 2-8 жил хүртэл хорих ял шийтгэгдэнэ. Шүүхийн практикаас үзвэл (Тогтоол #2345, Тогтоол #1922) хорих ял давамгайлдаг.

Дүгнэлт / Гол санаа

Бусдын банкны карт бол тухайн хүний өмчлөлийн эрхэд хамаарах бөгөөд хэдийд ч “эзэнгүй” зүйл биш. Гудамжнаас олсон картыг ашиглах, нууцаар авсан картаар гүйлгээ хийх нь бага дүнтэй байсан ч эрүүгийн хариуцлагад татагдах үндэслэл болно. Карт олсон бол түүнийг банк салбар эсвэл цагдаагийн байгууллагад хүлээлгэн өгөх нь хуулиар хүлээсэн үүрэг төдийгүй таныг ирээдүйн хариуцлагаас хамгаалах цорын ганц зөв зам. Хэрэв таны эрх зөрчигдсөн, эсхүл санамсаргүй байдлаар ийм асуудалд орооцолдсон бол мэргэжлийн хуульчаас зөвлөгөө авч, хуулийн дагуу үйлдэл хийх нь чухал.