Банкны зээлийн шимтгэлийг шүүхийн журмаар буцаан авах арга зам

Оршил

Иргэд болон хуулийн этгээдүүд арилжааны банкнаас зээл авахдаа зээлийн үнийн дүнгийн 1 орчим хувийг "зээл олгосны шимтгэл", "зээлийн хяналтын болон эрсдэлийн менежментийн шимтгэл" нэртэйгээр суутгуулан төлдөг практик нийтлэг байдаг. Хэрэв банк уг шимтгэлийг тогтоохдоо бодит гарсан зардлаа нотолж чадахгүй бол тухайн шимтгэл авсан гэрээний заалтыг хүчин төгөлдөр бус хэлцэл гэж үзэн шүүхийн журмаар үндэслэлгүйгээр суутгуулсан мөнгөө буцаан гаргуулан авах бүрэн боломжтой.

Энэхүү нийтлэлээр банкны зээлийн шимтгэлийг буцаан авах хууль зүйн үндэслэл, шүүхийн практик ба алхам дарааллыг дэлгэрэнгүй тайлбарлана.

Хууль зүйн үндэслэл

Арилжааны банкууд зээл олгохдоо шимтгэл суутган авдаг хэдий ч энэ нь хуулийн дагуу бодит зардалтай нь нийцэж байх ёстой.

1. Гэрээний стандарт нөхцөл ба шударга ёсны зарчим: Банкнаас зээлдэгчтэй байгуулж буй гэрээ нь ихэвчлэн заавал биелүүлэх нөхцөл тулгасан стандарт гэрээ байдаг. Иргэний хууль, 202-ийн 202.1-д зааснаар стандарт нөхцөлийг гэрээнд тусгасан ч тэр нь харилцан итгэлцэл, шударга ёсны зарчимд харш, нөгөө талдаа хохиролтой бол уг нөхцөл хүчин төгөлдөр бус байна. Мөн Иргэний хууль, 202-ийн 202.2.5-д гаргасан зардлыг хэт өндрөөр буюу нэмэгдүүлэн тооцож шаардах эрхийг өөртөө олгосон стандарт нөхцөл хүчин төгөлдөр бус байхаар хуульчилсан.
2. Авсан шимтгэлд бодит зардал нотлогдох ёстой: Банкны тухай /шинэчилсэн найруулга/, 6-д зааснаар банк нь зээлийн үйл ажиллагаа эрхэлж, зээлийн хүүгээр өөрийн үндсэн орлогыг олдог. Шимтгэл нь зээл олгохтой холбогдон банкнаас гарсан шууд зардлыг нөхөх зориулалттай байх ёстой. Хэрэв банк шимтгэл тогтоосон бодит тооцоолол, зардлын нотолгоогоо гаргаж өгч чадахгүй бол уг тохиролцоо нь Иргэний хууль, 56-ийн 56.1.1-д заасан хууль зөрчсөн хүчин төгөлдөр бус хэлцэл болно.
3. Үндэслэлгүйгээр хөрөнгөжих үүрэг: Хүчин төгөлдөр бус хэлцлийн үндсэн дээр банк иргэн эсвэл хуулийн этгээдээс мөнгөн хөрөнгө суутган авсан бол Иргэний хууль, 56-ийн 56.5 болон Иргэний хууль, 492-ийн 492.1.1-д заасны дагуу уг үндэслэлгүйгээр олж авсан хөрөнгийг буцаан олгох үүрэгтэй.

Практик алхамууд болон Процесс

Зээлийн шимтгэлийг буцаан авахаар шүүхэд хандахад дараах дарааллыг баримтална.

Алхам 1: Баримт бичгээ цуглуулах

• Зээлийн гэрээ болон түүний хавсралтууд (Шимтгэл авах тухай заалтыг онцлох);
• Шимтгэл төлсөн эсвэл зээлийн олголтоос суутгуулсныг нотлох дансны хуулга, төлбөрийн баримт;
• Шүүхэд гаргах нэхэмжлэлийн хувь.

Алхам 2: Банкинд урьдчилан шаардах хуудас өгөх

Шүүхэд хандахаас өмнө хариуцагч банканд бичгээр шаардлага хүргүүлж, суутган авсан шимтгэлийн бодит зардлын тооцоог тайлбарлах, эс бөгөөс шимтгэлийг буцаан шилжүүлэхийг шаардана.

Алхам 3: Шүүхэд нэхэмжлэл гаргах

Банк шаардлагыг биелүүлээгүй тохиолдолд тухайн банкны оршингаа байрлаж буй дүүргийн Иргэний хэргийн анхан шатны шүүхэд хандаж нэхэмжлэл гаргана.

Нэхэмжлэлийн шаардлага:

1. Зээлийн гэрээний шимтгэл авсан холбогдох заалтыг хүчин төгөлдөр бус хэлцэл болохыг тогтоолгох;
2. Хүчин төгөлдөр бус хэлцлийн үр дагаврыг арилгуулж, үндэслэлгүйгээр суутгасан шимтгэлийн мөнгийг буцаан гаргуулах.

Шүүхийн практик жишээ

Шүүхийн практикт банк шимтгэлийн бодит зардлыг нотолж чадаагүй тохиолдолд иргэн, хуулийн этгээдийн талд шийдвэр гарч байсан рецедент тогтсон байдаг.

• Улсын Дээд шүүхийн Хяналтын шатны иргэний хэргийн шүүх хуралдааны 2022 оны 11 сарын 11-ний өдрийн Тогтоол #9951: Нэхэмжлэгч Г.А нь банктай байгуулсан зээлийн гэрээний "Зээлийн хяналт, эрсдэлийн менежментийн шимтгэлд зээлийн үнийн дүнгийн 1 хувийг авах" заалтыг хүчин төгөлдөр бусд тооцуулж, суутгуулсан 559,000 төгрөгийг буцаан гаргуулахаар нэхэмжилжээ. Улсын Дээд шүүхээс хариуцагч банк нь зээлийн шимтгэлийг тогтооход баримталсан шалгуур үзүүлэлт, бодит зардлаа нотолж чадаагүй тул нэхэмжлэгчээс шимтгэл авсан нь үндэслэлгүй гэж дүгнэн, банкнаас 559,000 төгрөгийг гаргуулан нэхэмжлэгчид олгож шийдвэрлэсэн.

• Улсын Дээд шүүхийн Хяналтын шатны иргэний хэргийн шүүх хуралдааны 2022 оны 05 сарын 18-ны өдрийн Тогтоол #210/МА2022/00515 (Ишлэгдсэн хэрэг Тогтоол #9165): Хариуцагч компани сөрөг нэхэмжлэл гаргаж, банкнаас зээл олгохдоо суутгасан 6,000,000 төгрөгийн шимтгэлийг буцаан авахаар шаардсан. Шүүхээс банк нь шимтгэлийн хэмжээг 1 хувиар тогтоосон эдийн засгийн үндэслэл болон зардлаа нотолж чадаагүй гэж үзэн Иргэний хууль, 492-ийн 492.1.1-д заасны дагуу банкнаас 6,000,000 төгрөгийг буцаан гаргуулахаар шийдвэрлэжээ.

Түгээмэл асуултууд

1. Зээлийн шимтгэл буцаан авах шаардлага гаргах хөөн хэлэлцэх хугацаа ямар байдаг вэ?

Иргэний хуульд заасан ерөнхий хөөн хэлэлцэх хугацаа 3 жил байдаг. Маргаан бүхий зээлийн гэрээ байгуулагдаж, шимтгэлийг суутган авсан үеэс эсхүл эрх нь зөрчигдсөнийг мэдсэн үеэс хугацааг тооцно.

2. Банк зээлийн шимтгэл авах хуулиар олгогдсон эрхтэй юу?

Банк хууль болон Журамд заасны дагуу зээлийн үйл ажиллагааны нөхцөлдөө шимтгэл тусгаж болох ч уг шимтгэл нь банкнаас бодитой гарсан зардалтай нийцэж байх ёстой. Тодорхой үндэслэлгүйгээр шууд хувь тооцон авсан бол шүүхээс хүчин төгөлдөр бус гэж дүгнэдэг.

3. Зээлээ бүрэн төлөөд дууссан бол шимтгэлээ буцааж шаардаж болох уу?

Болно. Зээлийн гэрээ дуусгавар болсон эсэхээс хамаарахгүйгээр хөөн хэлэлцэх хугацааны дотор хүчин төгөлдөр бус хэлцлийн үр дагаврыг арилгуулахаар шүүхэд нэхэмжлэл гаргах эрхтэй.

4. Шүүхийн улсын тэмдэгтийн хураамж хэд байх вэ?

Нэхэмжилж буй мөнгөн дүнгийн хэмжээнээс хамаарч Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай хуульд заасан хувь хэмжээгээр тооцож шүүхэд урьдчилан төлнө. Нэхэмжлэл хангагдвал уг зардлыг хариуцагч банкнаас гаргуулж авна.

Дүгнэлт

Банкнаас зээл авахдаа суутгуулсан шимтгэл, хураамж нь бодит зардалд үндэслэгдээгүй, шууд хувь тооцсон стандарт нөхцөл байвал уг заалтыг шүүхээр хүчин төгөлдөр бусд тооцуулж, мөнгөө буцаан авах эрх иргэн бүрд нээлттэй. Шүүхийн практикт хариуцагч банк зардлаа нотолж чадаагүй нөхцөлд нэхэмжлэгчийн талд шийдвэр гардаг тул шаардлагатай баримтаа цуглуулан хуулийн дагуу шүүхэд хандахыг зөвлөж байна.