Хамтран зээлдэгчийн хүлээх үүрэг хариуцлага болон зээлийн гэрээг хүчингүй болгох үндэслэл

Хамтран зээлдэгч нь зээлийн гэрээнд гарын үсэг зурснаар үндсэн зээлдэгчийн нэгэн адил зээлийг бүрэн буцаан төлөх хууль зүйн ижил үүрэг хүлээдэг бөгөөд зээлийн мөнгийг ашиглаагүй, бусдын гуйлтаар оролцсон эсвэл үндсэн зээлдэгч нас барсан явдал нь түүнийг хариуцлагаас чөлөөлөх үндэслэл болохгүй.

Оршил

Иргэд орон сууцны ипотекийн зээл эсвэл бизнесийн томоохон зээл авахдаа орлого хүрэлцэхгүй байх тохиолдолд гэр бүлийн гишүүн, найз нөхдөө "Хамтран зээлдэгч"-ээр татан оролцуулдаг. Гэвч ихэнх иргэд хамтран зээлдэгч болсноор үндсэн зээлдэгчийн нэгэн адил бүрэн хариуцлага хүлээдэг гэдгийг төдийлөн сайн мэддэггүй. Энэхүү нийтлэлээр хамтран зээлдэгчийн эрх, үүрэг болон зээлийн гэрээг ямар тохиолдолд хүчингүй болгож болох талаар хууль зүйн гүнзгий зөвлөмж өгөх болно.

Хууль зүйн үндэслэл

Монгол Улсын Иргэний хууль болон Банк, эрх бүхий хуулийн этгээдийн мөнгөн хадгаламж, мөнгөн хөрөнгийн шилжүүлэг, зээлийн үйл ажиллагааны тухай хуулиар хамтран үүрэг гүйцэтгэгчийн эрх зүйн байдлыг нарийвчлан зохицуулсан байдаг.

1. Хамтран үүрэг гүйцэтгэгчийн хариуцлага: ИХ-ийн §242.1 эсхүл Иргэний хууль, 242-д зааснаар үүрэг гүйцэтгэгчдийн хэн хэн нь үүргийн гүйцэтгэлийг үүрэг гүйцэтгүүлэгчид бүхэлд нь буюу хэсэгчлэн хүлээлгэн өгөх, үүрэг гүйцэтгүүлэгч нь үүргийн гүйцэтгэлийг бүхэлд нь буюу хэсэгчлэн үүрэг гүйцэтгэгч тус бүрээс шаардах эрхтэй. Өөрөөр хэлбэл, банк зээлээ үндсэн зээлдэгчээс эсвэл хамтран зээлдэгчээс, эсхүл хоёулангаас нь зэрэг шаардах бүрэн эрхтэй.
2. Хамтран зээлдэгчийн тодорхойлолт: Банк, эрх бүхий хуулийн этгээдийн мөнгөн хадгаламж, мөнгөн хөрөнгийн шилжүүлэг, зээлийн үйл ажиллагааны тухай /шинэчилсэн найруулга/, 20-ийн 20.6, 20.7-д зааснаар зээлийн гэрээнд зээлдэгчийн нэгэн адил эрх эдэлж, үүрэг хүлээж байгаа этгээдийг хамтран зээлдэгч гэх ба гэрээний үүргийг бүхэлд нь буюу хэсэгчлэн хүлээх үүрэг бүхий этгээдийг хамтран үүрэг гүйцэтгэгч гэнэ.
3. Батлан даагчийн хариуцлагаас ялгарах нь: Хамтран зээлдэгч нь батлан даагчаас зарчмын асар том ялгаатай. Батлан даагч нь ИХ-ийн §460.1 болон Иргэний хууль, 458-д заасны дагуу үндсэн үүрэг гүйцэтгэгч үүргээ гүйцэтгэхгүй тохиолдолд нөхөх хариуцлага хүлээдэг бол хамтран зээлдэгч нь Иргэний хууль, 451-д зааснаар эхний өдрөөс эхлэн үндсэн зээлдэгчтэй ижил түвшний анхдагч хариуцлага хүлээнэ.
4. Гэрээ хүчин төгөлдөр бус болох ба хүчингүй тооцох: ИХ-ийн §57.1 эсхүл Иргэний хууль, 57-д зааснаар шүүх хуульд заасан үндэслэлээр хэлцлийг хүчин төгөлдөр бус гэж тооцож болно. Мөн Иргэний хууль, 56-д заасан хууль зөрчсөн, дүр үзүүлсэн зэрэг үндэслэлээр хэлцэл анхнаасаа хүчин төгөлдөр бус байдаг.
5. Зээлийн хүү, нэмэгдүүлсэн хүү болон хариуцлага: Мөнгөн хадгаламж, зээлийн үйл ажиллагааны тухай хуулийн §21.2 болон Банк, эрх бүхий хуулийн этгээдийн мөнгөн хадгаламж, мөнгөн хөрөнгийн шилжүүлэг, зээлийн үйл ажиллагааны тухай /шинэчилсэн найруулга/, 21, Иргэний хууль, 452, Иргэний хууль, 453-д зааснаар зээлдэгч эсхүл хамтран үүрэг гүйцэтгэгч зээлийг бүрэн төлж дуусах хүртэлх хугацаанд үндсэн хүү болон нэмэгдүүлсэн хүү төлөх үүрэг хэвээр үргэлжилнэ. Гэрээний хугацаа дууссан нь үүргээ биелүүлээгүй этгээдийг хариуцлагаас чөлөөлөхгүй.

Хамтран зээлдэгч ба Батлан даагчийн ялгаа

Иргэд энэ хоёр ойлголтыг хольж солих тохиолдол их гардаг. Тэдгээрийн эрх зүйн ялгаа болон зээл шийдвэрлэх процессыг доорх диаграмаас харна уу:

Зээлийн гэрээг хүчингүй болгох үндэслэлүүд

Зээлийн гэрээг хүчин төгөлдөр бусад тооцуулах эсхүл хамтран зээлдэгчийг хариуцлагаас чөлөөлөхөд дараах тодорхой хуулийн үндэслэлүүд шаардагдана:

1. Хүсэл зоригийн дутагдал ба Ноцтой төөрөгдөл

Хэрэв таныг айлган сүрдүүлсэн (Иргэний хууль, 60), хуурч мэхэлсэн (Иргэний хууль, 59), эсхүл ноцтой төөрөгдүүлсэн (Иргэний хууль, 58) замаар хүсэл зоригийн эсрэг гарын үсэг зуруулсан бол шүүхэд хандаж гэрээг хүчин төгөлдөр бус гэж тооцуулах боломжтой. ИХ-ийн §57.1 ба Иргэний хууль, 57. Хөгжлийн болон сэтгэцийн байдлаас шалтгаалан хүсэл зоригоо илэрхийлэх чадамжгүй үедээ хэлцэл хийсэн бол Иргэний хууль, 56-ийн 56.1.5, 56.1.7-д зааснаар анхнаасаа хүчин төгөлдөр бус байна (Тогтоол #10600).

2. Хууль зөрчсөн болон Дүр үзүүлсэн хэлцэл

Гэрээний заалт хууль зөрчсөн эсхүл өөр хэлцлийг халхавчлах зорилготой байвал Иргэний хууль, 56-ийн 56.1.1, 56.1.3-аар хүчин төгөлдөр бус гэж тооцогдоно. Жишээ нь: ИХ-ийн §45.1-д зааснаар нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн зан суртахууны хэм хэмжээнд харш бол хэлцэл хүчин төгөлдөр бус байна.

3. Гарын үсэг хуурамчаар үйлдсэн

Хамтран зээлдэгч өөрөө биеэр байлцаагүй, зээл авах зөвшөөрөл болон итгэмжлэл олгоогүй байхад гарын үсгийг нь хуурамчаар үйлдсэн нь шинжээчийн дүгнэлтээр тогтоогдвол тухайн иргэнд холбогдох хэсэг хүчин төгөлдөр бус болно.

4. Өрийг хүчингүй болгох болон үүрэг дуусгавар болох

Зээлдүүлэгч болон зээлдэгч нар хэлэлцэн тохиролцсоны үндсэн дээр ИХ-ийн §239.1-д зааснаар өрийг хүчингүй болгож болно. Харин үүрэг гүйцэтгэгч иргэн нас барсан тохиолдолд тухайн үүрэг нь зөвхөн түүний хувийн байдалтай салшгүй холбоотой (жишээ нь, зөвхөн тухайн хүний онцгой чадвараас хамаарах үүрэг) биш л бол хамтран зээлдэгчийн хүлээх үүрэг дуусгавар болохгүй (Тогтоол #8696, Тогтоол #10093).

Практик алхмууд: Хамтран зээлдэгч юуг анхаарах вэ?

Хэрэв та хамтран зээлдэгчээр оролцох гэж байгаа бол эсвэл нэгэнт оролцсон бол дараах практик алхмуудыг хэрэгжүүлээрэй:

1. Гэрээг бүрэн унших ба эрсдэлээ тооцох: Зээлийн мэдээллийн санд таны нэр дээр зээл бүртгэгдэж, таны зээлжих зэрэглэлд шууд нөлөөлнө. Зээлийн мэдээллийн тухай хуулийн §5.1.2. Мөн итгэмжлэлээр гарын үсэг зуруулах тохиолдолд итгэмжлэлийн агуулгыг анхаарах ёстой (Тогтоол #9265).
2. Төлбөрийн гүйцэтгэлд сар бүр хяналт тавих: Үндсэн зээлдэгч зээлээ цаг тухайд нь төлж байгаа эсэхийг шалгах хэрэгтэй. Зээлдэгч хугацаа хэтрүүлбэл банк таны цалингийн болон бусад данснаас үл маргах журмаар шууд суутгал хийх эрхтэй байдаг (Тогтоол #9265).
3. Гэрээнээс гарах болон хамтран зээлдэгчийг солих: ИХ-ийн §479.1-д зааснаар зайлшгүй шалтгаанаар гэрээнээс гарч болох ч энэ нь банкны бичгээр гаргасан зөвшөөрөл болон өөр хамтран зээлдэгч эсхүл нэмэлт барьцаа хөрөнгө гаргаж өгснөөс бүрэн хамаарна.
4. Сөрөг нэхэмжлэл болон Шүүхэд хандах: Хэрэв таны эрх зөрчигдсөн гэж үзвэл Мөнгөн зээлийн үйл ажиллагааг зохицуулах тухай хуулийн §26.1-д зааснаар шүүхэд нэхэмжлэл гаргах эрхтэй. Мөн хамтран үүрэг гүйцэтгэгчийн хувьд бусад нийтлэг хариу шаардлагыг зээлдүүлэгчид гаргаж болно (Иргэний хууль, 242-ийн 242.4).
5. Төлсөн төлбөрөө буцаан шаардах (Регрессийн эрх): Хамтран үүрэг гүйцэтгэгч та банкны зээлийг бүхэлд нь эсхүл хэсэгчлэн төлж барагдуулсан бол Иргэний хууль, 242-ийн 242.12-т заасны дагуу үндсэн зээлдэгчээс өөрт ногдох хэсгийг болон төлсөн төлбөрөө буцаан шаардах эрх үүснэ.

Шүүхийн практик жишээнүүд

Шүүхийн практикт хамтран зээлдэгчээс төлбөр гаргуулах маргааныг хэрхэн шийдвэрлэж буй тодорхой кейсүүдийг авч үзье:

1. Үндсэн зээлдэгч нас барсан ч хамтран зээлдэгчийн үүрэг дуусгавар болохгүй:
   • Хэрэг 1: Зээлдэгч Б.Б нас барсны дараа банк хамтран зээлдэгч Б-ээс үлдэгдэл төлбөрийг нэхэмжилжээ. Давж заалдах шатны шүүх "Зээлдэгч нас барснаар үүрэг дуусгавар болно" гэж нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй болгосныг Дээд шүүх хүчингүй болгож, Иргэний хууль, 242-ийн 242.1, 242.3-т зааснаар хамтран үүрэг гүйцэтгэгч Б нь үүргийг бүхэлд нь хариуцах ёстой гэж шийдвэрлэсэн (Тогтоол #10093). Мөн ижил төрлийн маргаанд хамтран зээлдэгчийн үүрэг хэвээр үлддэгийг удаа дараа баталсан (Тогтоол #11054, Тогтоол #8770, Тогтоол #8696).
2. "Мөнгийг ашиглаагүй, гуйлтаар гарын үсэг зурсан" гэх тайлбар хариуцлагаас чөлөөлөхгүй:
   • Хэрэг 2: М.Сэлэнгэ нь бусдын гуйлтаар зээлийн гэрээнд хамтран зээлдэгчээр гарын үсэг зурсан, мөнгийг өөрөө ашиглаагүй гэж маргасан боловч шүүх гэрээнд өөрийн хүсэл зоригоор гарын үсэг зурж оролцсон тул Иргэний хууль, 242-ийн 242.1-д зааснаар зээлийн төлбөрийг хамтран хариуцах ёстой гэж дүгнэсэн (Тогтоол #9213).
3. Итгэмжлэлээр хамтран зээлдэгчээр оруулсан тохиолдолд данснаас суутгал хийх нь хууль ёсны:
   • Хэрэг 3: Иргэн Э.Баттулгад олгосон итгэмжлэлийг үндэслэн *******ийг цалингийн зээлийн хамтран зээлдэгчээр оруулж, улмаар банк түүний данснаас суутгал хийснийг шүүх хууль болон гэрээнд нийцсэн гэж үзсэн (Тогтоол #9265).
4. Тусгай нөхцөл: Цалингийн зээлд хамтран зээлдэгч болох хүсэл зориг тогтоогдоогүй эсхүл бодит боломжгүй үед үүргээс чөлөөлөгдөх нөхцөл:
   • Хэрэг 4: Нас барсан зээлдэгчийн цалингийн зээлд өндөр насны тэтгэвэрт байдаг болон тодорхой ажилгүй иргэдийг хамтран үүрэг гүйцэтгэгчээр гарын үсэг зуруулсан тохиолдолд тэдгээрийн цалин, орлого барьцаалагдаагүй, тухайн зээлийг төлөх бодит боломжгүй бөгөөд зээлдэгчийн хувийн байдалтай салшгүй холбоотой Иргэний хууль, 240-ийн 240.1.2-т зааснаар үүрэг дуусгавар болсон гэж үзэж нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй болгосон практик байдаг (Тогтоол #6797, Тогтоол #5037).
   • Хэрэг 5: Сэтгэцийн болон эрүүл мэндийн байдлын улмаас гэрээ байгуулах хүсэл зориг тогтоогдоогүй, банк төлбөрийн чадварыг нь судалж шалгаагүй тохиолдолд Иргэний хууль, 451-ийн 451.1-д заасан үүрэг үүсээгүй гэж үзэж хамтран зээлдэгчийг хариуцлагаас чөлөөлсөн (Тогтоол #10600).
5. Өмнөх зээлийн үлдэгдлийг нэмж авсан тохиолдолд бодитоор авсан хэмжээгээр хариуцна:
   • Хэрэг 6: Өмнөх зээлийн үлдэгдэл дээр нэмж шинээр зээл авахдаа хамтран үүрэг гүйцэтгэгчээр гарын үсэг зуруулсан бол шүүх хамтран үүрэг гүйцэтгэгчид бодитоор нэмж олгосон мөнгөн дүнд ногдох хэсгээр хариуцлага хүлээлгэх нь шударга ёсонд нийцнэ гэж шийдвэрлэсэн (Тогтоол #6686).
6. Хамтран үүрэг гүйцэтгүүлэгчдийн шаардах эрх:
   • Хэрэг 7: Зээлүүлсэн мөнгө нь гэр бүлийн гишүүдийн хамтын үйл ажиллагааны орлого байсан бол тэдгээрийг хамтран үүрэг гүйцэтгүүлэгчид гэж үзэх ба нэг нь шаардлагаасаа татгалзаагүй бол үүрэг гүйцэтгэгч үүргээс чөлөөлөгдөхгүй (Тогтоол #11092).

Түгээмэл асуултууд (FAQ)

1. Би зээлийн нэг ч төгрөгийг ашиглаагүй, зөвхөн найздаа тусалж хамтран зээлдэгч болсон. Би заавал төлөх ёстой юу?

Тийм. Иргэний хуулийн 242.1-д зааснаар хамтран үүрэг гүйцэтгэгч нь зээлийн мөнгийг хэн ашигласнаас үл хамааран банкны өмнө бүрэн хариуцлага хүлээдэг. Шүүхийн практикт "мөнгийг ашиглаагүй" гэх тайлбар нь хариуцлагаас чөлөөлөгдөх үндэслэл болдоггүй (Тогтоол #9213).

2. Үндсэн зээлдэгч нас барчихлаа. Түүний зээлийн өр автоматаар хүчингүй болох уу?

Үгүй. Үндсэн зээлдэгч нас барсан ч хамтран зээлдэгчийн хүлээсэн үүрэг хэвээр үлдэнэ. Банк үлдэгдэл төлбөрийг хамтран зээлдэгчээс бүрэн шаардан гаргуулхаар шүүхэд хандах эрхтэй (Тогтоол #10093, Тогтоол #8696).

3. Би үндсэн зээлдэгчийн өрийг банк заавал шүүхээр шийдвэрлүүлсний дараа төлөх ёстой юу?

Үгүй. Хамтран зээлдэгч нь батлан даагч биш тул банк шүүхээр явж үндсэн зээлдэгчийг төлбөрийн чадваргүйг тогтоолгох шаардлагагүйгээр шууд таны данснаас суутгал хийх эсвэл танаас төлбөрийг шаардах эрхтэй.

4. Би хамтран зээлдэгчийн хувиар банкны зээлийг төлж дуусгалаа. Одоо яах вэ?

Та Иргэний хуулийн 242.12-т заасан Регрессийн (буцаан шаардах) эрхийн дагуу банкнаас зээл төлж дууссан баримтаа аваад үндсэн зээлдэгчээс төлсөн бүх мөнгөө шүүхийн журмаар буцаан гаргуулж авах бүрэн боломжтой.

Дүгнэлт / Гол санаа

Хамтран зээлдэгч болох нь ердийн нэг тодорхойлолт эсвэл тусламж биш, харин тухайн зээлийн эрсдэлийг өөрийн эд хөрөнгө, цалин орлогоороо бүрэн хариуцах хууль зүйн баталгаа юм. Үндсэн зээлдэгч төлбөрөө төлөхгүй саатуулах эсвэл нас барах тохиолдолд банк таны дансыг хааж, орлогыг суутган, шүүхийн шийдвэрээр хөрөнгийг чинь худалдан борлуулах эрхтэй болно. Тиймээс бусдад хамтран зээлдэгч болох гэж байгаа бол зээлийн гэрээний нөхцөлтэй сайтар танилцаж, ирээдүйд үүсэх санхүүгийн болон эрх зүйн эрсдэлийг нарийн тооцоолохыг зөвлөж байна. **