Зээлийг хэсэгчлэн төлөхөд үндсэн өр, хүү, зардлаас алийг нь хасах вэ?

Зээлээ хэсэгчлэн төлж байгаа иргэдийн хамгийн түгээмэл асуулт бол "Би төлсөн мөнгө маань үндсэн өрөөс хасагдаж байна уу, эсвэл хүү, торгууль, шимтгэлээс хасагдаж байна уу?" гэдэг юм. Хариулт нь нэг л өгүүлбэрээр бол: хэрэв гэрээнд төлбөрийн дараалал тусгайлан заагаагүй бөгөөд төлсөн мөнгө нь нийт өрийг бүрэн нөхөхөд хүрэлцэхгүй бол эхлээд шүүхийн зардал, дараа нь үндсэн үүрэг буюу үндсэн өр, эцэст нь хүүг төлсөнд тооцно. Гэхдээ гэрээний хугацаанд төлсөн төлбөр, гэрээний хугацаа дууссаны дараах төлбөр, шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх үеийн төлбөрийг ялгаж ойлгох нь маш чухал — энэ ялгаа нь таны өрийн үлдэгдлийг хэдэн сая төгрөгөөр өөрчилж болно.

Энэхүү нийтлэлд хууль зүйн үндэслэл, практик алхам, шүүхийн бодит практикийг тусган тайлбарлалаа.

Үүрэг гүйцэтгэх дараалал — Иргэний хуулийн 216 дугаар зүйл

Өрийг хэсэгчлэн төлөх үед ямар дараалал баримтлахыг Иргэний хууль, 216 дугаар зүйл тодорхой зохицуулдаг:

• 216.1 — Үүрэг гүйцэтгэгч нь ижил төрлийн хэд хэдэн үүргийн гүйцэтгэлийг хангах үүрэгтэй бөгөөд гүйцэтгэл нь бүх өрийг төлөхөд хүрэлцэхгүй бол аль нэг үүргийг сонгож гүйцэтгэх эрхтэй. Сонголт хийгээгүй бол төлбөрийн хугацаа болсон өрийг тэргүүн ээлжинд төлнө.
• 216.2 — Хэд хэдэн өрийн төлөх хугацаа нэгэн зэрэг болсон бол гүйцэтгэхэд илүү хүнд нөхцөлтэй шаардлагыг тэргүүн ээлжинд гүйцэтгэнэ.
• 216.3 — Шаардлагууд ижил нөхцөлтэй бол биелэх боломж багатай үүргийг тэргүүн ээлжинд гүйцэтгэнэ.
• 216.4 — Үүргийн гүйцэтгэл нь төлөх хугацаа болсон бүх өрийг төлөхөд хүрэлцэхгүй бол тэргүүн ээлжид шүүхийн зардал, дараа нь үндсэн үүрэг, эцэст нь хүүг төлүүлнэ.

Энэ зүйл нь иргэдийн хувьд хамгийн чухал заалт юм. Гэхдээ үүнийг гэрээний хугацаанд төлөх төлбөртэй андуурч болохгүй — доорх шүүхийн практик үүнийг тодорхой тайлбарласан.

Зээлийн хүү ба зээлийн гэрээ — Иргэний хуулийн 281, 282, 451, 452 дугаар зүйл

• Иргэний хууль, 281 — Зээлийн гэрээгээр зээлдүүлэгч мөнгө шилжүүлэх, зээлдэгч ижил хэмжээний мөнгийг тохирсон хугацаанд буцаан өгөх үүрэг хүлээнэ.
• Иргэний хууль, 282 — Хүү тогтоосон бол гэрээг бичгээр хийнэ (282.3). Хүүгийн хэмжээ нь зээлдэгчийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхолд илт хохиролтойгоор тогтоогдсон бол түүний хүсэлтээр шүүх зээлийн хүүг багасгаж болно (282.2).
• Иргэний хууль, 451 — Банк, зээлийн үйл ажиллагаа эрхлэх эрх бүхий этгээдээс олгох зээлийн гэрээг бичгээр хийнэ.
• Иргэний хууль, 452 — Зээлдэгч хугацаандаа төлөөгүй бол зээлдүүлэгчийн үндсэн хүүгийн хорин хувиас хэтрэхгүй хэмжээний нэмэгдүүлсэн хүү төлөхөөр гэрээнд зааж болно (452.2).

Зээлдэгчийн хариуцлага — Иргэний хуулийн 453 дугаар зүйл

Иргэний хууль, 453-ын 453.1-д зааснаар зээлдэгч авсан зээлээ хугацаанд нь төлөөгүй бол хэтэрсэн хугацааны хүү, гэрээнд заасан бол нэмэгдүүлсэн хүү төлөх үүрэгтэй.

Банкны тухай хууль — зээлийн хүү, зээлийн гэрээ

• Банк, эрх бүхий хуулийн этгээдийн мөнгөн хадгаламж, мөнгөн хөрөнгийн шилжүүлэг, зээлийн үйл ажиллагааны тухай /Шинэчилсэн найруулга/, 21 — Зээлийн хүүг зээлийг ашигласан хугацаагаар тооцно (21.1). Зээлийн хүүгийн хэмжээг бодох аргачлалыг Монголбанк, Санхүүгийн зохицуулах хороо хамтран батална (21.3).
• Банк, эрх бүхий хуулийн этгээдийн мөнгөн хадгаламж, мөнгөн хөрөнгийн шилжүүлэг, зээлийн үйл ажиллагааны тухай /шинэчилсэн найруулга/, 20 — Зээлийн гэрээнд зээлийн хэмжээ, хүүгийн хэмжээ, зээлийг бүхэлд нь буюу хэсэгчлэн эргүүлэн төлөх нөхцөл (20.2.6), гэрээний нөхцөлийг өөрчлөх, цуцлах нөхцөл (20.2.10) зэргийг тусгана.
• Банк, эрх бүхий хуулийн этгээдийн мөнгөн хадгаламж, мөнгөн хөрөнгийн шилжүүлэг, зээлийн үйл ажиллагааны тухай /шинэчилсэн найруулга/, 25 — Зээлдэгч гэрээгээр тохиролцсон хугацаанаас өмнө хэдийд ч үүргээ бүхэлд нь болон хэсэгчлэн гүйцэтгэж болно (25.1). Энэ нь хэсэгчлэн төлөх эрхийн үндэс юм.

Стандарт нөхцөл хүчин төгөлдөр бус байх — Иргэний хуулийн 202 дугаар зүйл

Банкны зээлийн гэрээ ихэвчлэн стандарт нөхцөлтэй байдаг. Иргэний хууль, 202-ын 202.1-д зааснаар стандарт нөхцөл нь харилцан итгэлцэл, шударга ёсны зарчимд харш, хүлээн зөвшөөрөгч талд хохиролтой бол хүчин төгөлдөр бус. Энэ нь төлбөрийн дарааллыг зээлдүүлэгчид нэг талын ашигтайгаар тогтоосон заалтыг эсэргүүцэх үндэслэл болж болно.

1. Гэрээгээ унших. Юуны өмнө зээлийн гэрээнд төлбөрийн дараалал тусгайлан заасан эсэхийг шалга. Зээлийн гэрээнд зээлийг хэсэгчлэн төлөх нөхцөл заагдсан байх ёстой (Банк… тухай хууль, 20.2.6).

2. Гэрээний хугацаа дууссан эсэхийг тогтоох. Энэ нь хамгийн чухал ялгаа:

   • Гэрээний хугацаанд төлсөн төлбөрийг ихэвчлэн талууд гэрээгээр тохирсон дарааллаар (жишээ нь нэмэгдүүлсэн хүү → хуримтлагдсан хүү → үндсэн төлбөр) тооцдог.
   • Гэрээний хугацаа дууссаны дараа төлсөн төлбөрийг Иргэний хууль, 216-ын 216.4-т заасан дарааллаар тооцох ёстой.

3. Дэлгэрэнгүй тооцоолол (хуулга) гаргуулах. Зээлдүүлэгчээс төлбөр бүр хэнд (үндсэн өр, хүү, шимтгэл, нэмэгдүүлсэн хүү, зардал) хэрхэн хуваарилагдсаныг харуулсан бичгээр тооцоолол гаргуул.

4. Баримтаа тулгах. Өөрийн төлбөрийн баримт (банкны хуулга, баримт) бүрийг тооцоололтой тулгаж, зөрүүг тэмдэглэ.

5. Зөрүүтэй бол бичгээр шаардах. Зээлдүүлэгчид бичгээр хандаж, тодорхой төлбөрийг 216.4-т заасан дарааллаар дахин тооцуулахыг шаард.

6. Шүүхэд маргах. Тохиролцоонд хүрэхгүй бол шүүхэд өрийн үлдэгдлийг тогтоолгох, төлбөрийн дарааллыг зөв тооцуулах нэхэмжлэл гаргаж болно.

Шүүхийн практикт төлбөрийн дарааллын талаар хэд хэдэн чухал зарчим тогтсон.

Гэрээний хугацаа дууссаны дараах төлбөрийн дараалал

Тогтоол #10553-д Улсын дээд шүүх дараахь зарчмыг тодорхойлсон:

• Гэрээний хугацаанд төлөгдөх ёстой байсан зээлийн хүү нь үндсэн үүргийн нэг хэсэг гэж үзэгдэж, эхэлж хасагдана.
• Гэрээний хугацаа дууссаны дараа төлсөн төлбөрийг Иргэний хууль, 216-ын 216.2, 216.4-т заасан дарааллаар тооцно.
• Талуудын гэрээнд заасан дараалал нь зөвхөн гэрээний хугацаанд хамаарна.

Тогтоол #10417-д мөн адил зарчмыг баримталж, гэрээний хугацаа дууссан өдрөөс хойш төлсөн төлбөрийг эхлээд хэтэрсэн хугацааны хүү, нэмэгдүүлсэн хүүд, дараа нь үндсэн зээлд хасах ёстой гэж дүгнэсэн.

Үндсэн зээлээс хасах нь зүйтэй гэсэн дүгнэлт

Тогтоол #3643-д Улсын дээд шүүх гэрээний хугацаа дууссанаас хойш төлсөн төлбөрийг үндсэн зээлээс хасаж тооцох нь зүйтэй гэж үзсэн бөгөөд төлбөрийн дарааллыг Иргэний хууль, 216-ын 216.2, 216.4-т зааснаар шийдвэрлэсэн. Мөн анхан шатны шүүх зээлийн хугацаанд төлөгдсөн мөнгийг үндсэн зээлээс хасаж тооцсон, давж заалдах шатны шүүх нэхэмжлэлийн шаардлагаас давсан хүү тооцсон нь тус тус алдаатай байсан гэж дүгнэсэн.

Стандарт нөхцөл хүчин төгөлдөр бус байх

Тогтоол #2001-д Улсын дээд шүүх гэрээнд тусгагдсан, нэг талын санал болгосон, нөгөө талдаа хохиролтой нөхцөл байсан тул уг заалтыг Иргэний хууль, 202.1-д үндэслэн хүчин төгөлдөр бус гэж үзсэн. Мөн төлбөр хийгдэх үед үүрэг гүйцэтгэх хугацаа хэтэрсэн бол төлөгдсөн дүнг эхлээд үндсэн зээлээс хасаж тооцох ёстой гэж тодорхойлсон.

Нэмэгдүүлсэн хүүгийн хууль ёсны хязгаар

Тогтоол #6636-д дараах чухал дүгнэлтийг хийсэн:

• Гэрээний "нэмэгдүүлсэн хүүг гэрээний үндсэн хүүгийн 20 хувиар нэмж төлнө" гэсэн тохиролцоо нь хуулийн агуулгад нийцэхгүй, учир нь нэмэгдүүлсэн хүү нь үндсэн төлбөрөөс тооцогдох бөгөөд зээлийн хүү орохгүй.
• Нэмэгдүүлсэн хүү гаргуулахын тулд гэрээнд заасан байх ёстой бөгөөд хэмжээ нь үндсэн хүүгийн хорин хувиас хэтрэхгүй байх ёстой (Иргэний хууль, 452.2).
• Шүүх нэхэмжлэгчийн шаардсанаас илүү хэмжээний нэмэгдүүлсэн хүү гаргуулж болохгүй.

Төлбөрийн дараалал, хүүг багасгах

Тогтоол #1494-д зээлдэгчийн илүү төлсөн хүүг үүргийн гүйцэтгэлд оруулан хасаж тооцсон. Тогтоол #5417-д зээлийн хүүгийн тооцоог Иргэний хууль, 282.3-аар зохицуулж, тооцооллыг зөв болгосон.