Иргэн хооронд мөнгө зээлэхэд хүүгийн дээд хэмжээ үйлчлэх үү?

Энгийн иргэн хооронд мөнгө зээлэхэд мөнгөн зээлийн үйл ажиллагааг зохицуулах хуульд заасан хүүгийн дээд хэмжээний заалт үйлчлэхгүй — хэрэв зээл нь нэг удаагийн шинжтэй, ашиг олох зорилгогүй бол. Харин иргэн байнга, ашиг олох зорилгоор хүү тогтоож зээл олж байгаа бол тэрээр "мөнгөн зээлийн үйл ажиллагаа эрхлэх этгээд"-ийн зохицуулалтад хамаарч, холбогдох хязгаарлалт үйлчилнэ. Мөн хүүгийн хэмжээ зээлдэгчийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхолд илт хохиролтойгоор тогтоогдсон бол шүүх хүүг багасгаж болно.

Энэ нийтлэлд аль тохиолдолд ямар хууль үйлчлэх, хүүг хэрхэн зөв тогтоох, маргаан гарвал хэрхэн хамгаалах талаар практик тайлбарлана.

1. Зээлийн гэрээ гэж юу вэ

Зээлийн гэрээгээр зээлдүүлэгч нь зээлдэгчийн өмчлөлд мөнгө шилжүүлэх, зээлдэгч нь ижил төрөл, тоо, чанар, хэмжээний мөнгийг тохирсон хугацаанд буцаан өгөх үүргийг хүлээнэ (ИРГЭНИЙ ХУУЛЬ, 281). Зээлийн гэрээг мөнгө шилжүүлснээр байгуулсанд тооцно (ИРГЭНИЙ ХУУЛЬ, 282, 282.4).

2. Хүү тогтоох эрх ба бичгээр хийх шаардлага

Нэг удаагийн шинжтэй, эсхүл ашиг олох зорилгогүй зээлийн гэрээгээр талууд хэлэлцэн тохиролцож хүү тогтоож болно. Гэхдээ хүү тогтоосон бол зээлийн гэрээг бичгээр хийх ёстой бөгөөд энэ шаардлагыг хангаагүй бол зээлдүүлэгч хүү авах эрхээ алдана (ИРГЭНИЙ ХУУЛЬ, 282). Хэлцлийн хэлбэрийн хувьд энгийн бичгийн хэлцэл нь хүсэл зоригоо илэрхийлэгч этгээд гарын үсэг зурснаар хүчин төгөлдөр болно (Иргэний хууль, 42).

3. Мөнгөн зээлийн үйл ажиллагааны хүрээ

Мөнгөн зээлийн үйл ажиллагааг зохицуулах хууль нь барьцаалан зээлдүүлэх журмаар олгох болон иргэнээс байнга, ашиг олох зорилгоор олгох мөнгөн зээлийн үйл ажиллагаатай холбогдсон харилцааг зохицуулна (Мөнгөн зээлийн үйл ажиллагааг зохицуулах тухай, 3). Харин иргэнээс олгох нэг удаагийн шинжтэй, эсхүл ашиг олох зорилгогүй зээлийн харилцаанд энэ хууль үйлчлэхгүй (Мөнгөн зээлийн үйл ажиллагааг зохицуулах тухай, 3, 3.3). Банк, банк бус санхүүгийн байгууллага, хадгаламж, зээлийн хоршооноос олгох зээлд энэ хууль үйлчлэхгүй (мөн тэнд, 3.2).

4. Хүүгийн дээд хэмжээ ба хязгаарлалт

Мөнгөн зээлийн үйл ажиллагаа эрхлэх этгээдэд зээлийн хүүгийн дээд хэмжээг тогтоох, түүнчлэн дараах хязгаарлалтууд үйлчилнэ (МӨНГӨН ЗЭЭЛИЙН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААГ ЗОХИЦУУЛАХ ТУХАЙ, 18, 17):

• Дээд хэмжээнээс хэтэрсэн бол хүү авах эрхээ алдана (18.3).
• Хэтэрсэн дүнгээр хүү төлсөн бол илүү төлсөн дүнг үндсэн зээлийн төлбөрт тооцон суутгана (18.4).
• Нэмэгдүүлсэн хүү нь үндсэн хүүгийн 20 хувиас хэтрэхгүй байна (18.5).
• Бүртгүүлээгүй иргэн байнга, ашиг олох зорилгоор хүү тогтоосон зээлийн гэрээ байгуулж зээл олгосон бол хүү авах эрхээ алдана (18.6).
• Дээд хэмжээнээс хэтэрсэн хүү тогтоох, анз хэрэглэх нь хориглогдоно (Мөнгөн зээлийн үйл ажиллагааг зохицуулах тухай, 19, 19.1.6, 19.1.8).

Бүртгэлд бүртгүүлээгүй этгээд мөнгөн зээлийн үйл ажиллагаа эрхлэх, эсхүл түүний талаар зар сурталчилгаа хийхийг хориглоно (Мөнгөн зээлийн үйл ажиллагааг зохицуулах тухай, 12).

5. Шүүх хүүг багасгах эрх

Хүүгийн хэмжээ нь зээлдэгчийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхолд илт хохиролтойгоор тогтоогдсон бол түүний хүсэлтээр шүүх зээлийн хүүг багасгаж болно (ИРГЭНИЙ ХУУЛЬ, 282, 282.2).

6. Банк, ББСБ-ын зээлийн онцгой зохицуулалт

Банк, зээлийн үйл ажиллагаа эрхлэх эрх бүхий этгээдээс олгох зээлийн хүүд Иргэний хуулийн 452 дугаар зүйл үйлчилнэ: хугацаанд нь төлөөгүй бол үндсэн хүүгийн 20 хувиас хэтрэхгүй нэмэгдүүлсэн хүү төлөхөөр зааж болох бөгөөд банк, ББСБ-д анз хэрэглэхгүй (ИРГЭНИЙ ХУУЛЬ, 452). Энэ нь иргэн хоорондын нэг удаагийн зээлд шууд хамаарахгүй.

Доорх дарааллаар явбал маргаан багасна.

1. Зээлийн шинж чанараа тодорхойл. Та нэг удаагийн, ашиг олох зорилгогүй зээл олгож байгаа эсэхээ тодорхойл. Хэрэв байнга, ашиг олох зорилгоор зээл олгох бол бүртгэлийн шаардлага, хязгаарлалтыг мөрдөх ёстой (Мөнгөн зээлийн үйл ажиллагааг зохицуулах тухай, 4).

2. Хүү тогтоох бол заавал бичгээр гэрээ хий. Хүүгийн хэмжээ, тооцох аргачлал, эргэн төлөлтийн хуваарийг тодорхой бич. Хүсэл зоригоо илэрхийлэгч этгээд гарын үсэг зурснаар энгийн бичгийн хэлцэл хүчин төгөлдөр болно (Иргэний хууль, 42).

3. Хүүгийн хэмжээг үндэслэлтэй тогтоо. Хэт өндөр хүү нь илт хохиролтой гэж үзэгдэж, шүүх багасгах үндэслэл болно (ИРГЭНИЙ ХУУЛЬ, 282).

4. Нэмэгдүүлсэн хүү, алдангийг хэтрүүлэхгүй байх. Нэмэгдүүлсэн хүү нь үндсэн хүүгийн 20 хувиас хэтрэхгүй байна (МӨНГӨН ЗЭЭЛИЙН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААГ ЗОХИЦУУЛАХ ТУХАЙ, 18). Алдангийн хэмжээ хуульд заасан хязгаарт байх ёстой (Иргэний хууль, 232).

5. Төлбөр, хүүгийн тооцоогоо баримтжуул. Төлсөн, аваагүй дүнгээ тэмдэглэж, баримт хадгал. Маргаан гарвал энэ нь нотлох үндэслэл болно.

6. Маргаан гарвал шүүхэд хандах. Хүүгээ багасгуулах, эсхүл илүү төлсөн мөнгөө буцаан шаардах хүсэлтээ үндэслэлтэй гарга.

Доорх жишээнүүд нь дээрх зарчмуудыг практикт хэрхэн хэрэглэж байгааг харуулна.

• Хүүг илт хохиролтой гэж үзэж багасгасан. Талууд зээлийн хүүг сарын 8 хувиар тогтоосныг зээлдэгчид хохиролтой нөхцөл гэж үзэж, шүүх сарын 4 хувь болгон бууруулан тооцсон (Тогтоол #4719). Өөр хэрэгт сарын 15 хувийн хүүг илт хохиролтой гэж үзэж 50 хувиар бууруулсан (Тогтоол #3971). Мөн сарын 7 хувийн хүүг "хэт их" гэж үзэн бууруулсан (Тогтоол #9182).

• Бичгээр гэрээ хийгээгүй тул хүү авах эрхээ алдсан. Хүү тогтоосон зээлийн гэрээг бичгээр байгуулаагүй тул зээлдүүлэгч хүү авах эрхгүй гэж дүгнэсэн (Тогтоол #8414, Тогтоол #1726, Тогтоол #4626, Тогтоол #4399).

• Бүртгэл, зөвшөөрөлгүй зээлийн үйл ажиллагаа. Зээлийн үйл ажиллагаа эрхлэх тусгай зөвшөөрөлгүйгээр байнга зээл олгосон тохиолдолд гэрээ хүчин төгөлдөр бус байж, зээлдүүлэгч хүү, алданги шаардах эрхгүй гэж үзсэн (Тогтоол #6232, Тогтоол #5228).

• Сайн дураараа төлсөн хүүг буцаахгүй. Амаар байгуулсан гэрээний хүүд хариуцагч сайн дураараа төлсөн мөнгийг үндсэн зээлээс хасах үндэслэлгүй гэж үзсэн (Тогтоол #3281).

Эдгээр шийдвэрээс харахад шүүх хүүгийн хэмжээг тухайн хэргийн нөхцөл байдалд үндэслэн үнэлж, илт хохиролтой бол багасгадаг; бичгийн гэрээний шаардлагыг чанд мөрддөг.